fbpx Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Indonezja. Przemilczana zbrodnia

Ojciec mojego znajomego by艂 znanym indonezyjskim dziennikarzem. M贸j znajomy ma takie wspomnienie z dzieci艅stwa: kt贸rego艣 dnia, w 1966 roku, przysz艂a do ojca paczka. Otrzymawszy j膮, ojciec przesta艂 pisa膰. W przesy艂ce by艂a ludzka g艂owa - opowiada Natalia Laskowska

W ostatni膮 sobot臋 odby艂a si臋 polska premiera filmu dokumentalnego 鈥濻cena zbrodni鈥 autorstwa Joshuy Oppenheimera. Jest to dokument o聽jednej z najwi臋kszych zbrodni XX wieku – wymordowaniu oko艂o 2 milion贸w komunist贸w podczas przewrotu w Indonezji. Po jego 艣wiatowej premierze, pierwszy raz po p贸艂 wieku milczenia, rozpocz臋艂a si臋 powa偶na debata na temat odpowiedzialno艣ci za to ludob贸jstwo. Poni偶szy wywiad pochodzi z najnowszego numeru Magazynu Kontakt, nad kt贸rym prace jeszcze trwaj膮. Uznali艣my jednak, 偶e nie mo偶na czeka膰 z publikacj膮.

 

Z Natali膮 Laskowsk膮 rozmawia Pawe艂 Cywi艅ski.

 

Widzia艂a艣 oficjalny plakat 鈥濻ceny zbrodni鈥 (oryg.: 鈥The Act of Killing鈥) 鈥 filmu dokumentalnego, kt贸ry zgarn膮艂 wi臋kszo艣膰 nagr贸d podczas najbardziej presti偶owych festiwali filmowych ostatnich miesi臋cy?

Widzia艂am. Przejmuj膮cy.

 

Na pierwszy rzut oka do艣膰 niezrozumia艂y. Ogromna ryba, a z jej paszczy wychodz膮 ludzie ubrani na r贸偶owo. W oddali trwa nieprzejednana tropikalna burza.

To scena z filmu. Widzimy Indonezj臋 w 1965-66 roku, w latach zamachu stanu. To by艂 czas, kiedy nie by艂o 偶adnych publicznych egzekucji. Nie chciano 艣wiadk贸w. Mordowano ca艂e wsie, wywo偶ono ludzi w nieznane miejsca i dopiero tam ich zabijano. Chodzi艂o o to, 偶eby nikt nie wiedzia艂, co si臋 sta艂o 鈥 czy kto艣 si臋 do czego艣 przyzna艂 w czasie tortur, czy doni贸s艂 na kogo艣, czy w og贸le prze偶y艂. Ofiarom obcinano g艂owy, r臋ce, nogi i porzucano zw艂oki w lasach lub wrzucano do rzek. P贸藕niej w z艂owionych rybach okoliczni mieszka艅cy znajdowali ludzkie szcz膮tki.

 

Przera偶aj膮ce. Jak ca艂y ten film. Jego tw贸rca 鈥 Joshua Oppenheimer 鈥 stworzy艂 dokument o jednym z najwi臋kszych ludob贸jstw XX wieku. Koszmarze, o kt贸rym wci膮偶 zbyt ma艂o wiadomo i wok贸艂 kt贸rego od p贸艂 wieku trwa zmowa milczenia. Co wydarzy艂o si臋 w latach 1965-66 w Indonezji?

Nie wiemy do ko艅ca, archiwa zniszczono, 艣wiadk贸w zabito. Niemniej pewne jest to, 偶e w nocy z trzydziestego wrze艣nia na pierwszego pa藕dziernika 1965 roku uprowadzono sze艣ciu wysokich rang膮 genera艂贸w i zawieziono ich na wschodnie obrze偶a D偶akarty, do jednej z baz wojskowych. Tam genera艂owie zostali zabici, a o poranku pierwszego pa藕dziernika porywacze og艂osili, 偶e w艂adza w kraju zosta艂a tymczasowo przej臋ta przez 鈥濺uch 30. Wrze艣nia鈥, by nie dopu艣ci膰 do zamachu stanu przygotowywanego przez frakcje w armii maj膮ce poparcie Stan贸w Zjednoczonych.

 

Zamach stanu w obronie przed innym zamachem stanu?
Dok艂adnie tak 鈥 a wszystko zako艅czy艂o si臋 trzecim zamachem stanu. Ruch 30. Wrze艣nia powo艂a艂 rz膮d tymczasowy, za艣 kilka godzin p贸藕niej wszyscy jego cz艂onkowie zostali aresztowani przez ma艂o znanego w贸wczas genera艂a Suharto. Og艂osi艂 on natychmiast, 偶e za zamach trzydziestego wrze艣nia odpowiedzialna jest Partia Komunistyczna Indonezji (PKI). Tak to si臋 wszystko zacz臋艂o. W kolejnych tygodniach nast膮pi艂a eksterminacja cz艂onk贸w PKI i powi膮zanych z ni膮 organizacji.

 

Tak brzmi wersja oficjalna?

P贸艂 wieku p贸藕niej bardzo trudno ustali膰, jak to wygl膮da艂o naprawd臋. Dzi艣 wszystko, co mo偶na opowiedzie膰 o przemocy re偶imu genera艂a Suharto, jest silnie zabarwione teoriami spiskowymi. Ale nie da si臋 inaczej 鈥 brakuje nam dowod贸w. Nie wiemy, ile archiw贸w i dokument贸w zosta艂o zniszczonych, ale na pewno niszczone by艂y. Jedn膮 z pierwszych rzeczy, kt贸re zrobiono po zamachu trzydziestego wrze艣nia, by艂o podpalenie siedziby Partii Komunistycznej Indonezji. 呕adne dokumenty si臋 nie zachowa艂y. Jednak偶e zwr贸膰my uwag臋, nie zachowa艂y si臋 te偶 te dokumenty, kt贸re prawdopodobnie mog艂y nie istnie膰 鈥 dowody 艣wiadcz膮ce o tym, 偶e komuni艣ci rzeczywi艣cie planowali przej膮膰 w艂adz臋. A skoro archiwa sp艂on臋艂y, 艂atwo stwierdzi膰, 偶e wraz z nimi sp艂on臋艂y dowody.

 

Sugerujesz, 偶e genera艂 Suharto m贸g艂 uknu膰 tak makiaweliczn膮 intryg臋?

Nic nie sugeruj臋. Wskazuj臋 tylko, 偶e s膮 r贸偶ne wersje wydarze艅 i ta oficjalna wcale nie wydaje si臋 najbardziej wiarygodna. Podczas przewrotu przebywa艂 w D偶akarcie m艂ody doktorant, Benedict Anderson, kt贸ry jest dzi艣 jednym z najwybitniejszych badaczy Indonezji. Prawie natychmiast opublikowa艂 on raport o tych wydarzeniach, opisuj膮cy ca艂kowicie inn膮 wersj臋. Cho膰 nie wiem, sk膮d mia艂 informacje: zachodni dziennikarze i badacze mieli wtedy zakaz wyje偶d偶ania z D偶akarty. Warto jednak zauwa偶y膰, 偶e Anderson po publikacji mia艂 zakaz wjazdu do Indonezji przez kolejne trzydzie艣ci kilka lat鈥

 

I jaka wed艂ug Benedicta Andersona by艂a geneza zamachu stanu?

W艂a艣nie makiaweliczna. Wed艂ug niego, genera艂 Suharto by艂 jednym z tych, kt贸rzy przygotowali Ruch 30. Wrze艣nia, 偶eby m贸c go nast臋pnie st艂umi膰.

 

W ten spos贸b komuni艣ci stali si臋 nieprzypadkowymi ofiarami?

Niezale偶nie od tego, czy Suharto si臋 przyczyni艂, czy nie, do zamachu z trzydziestego wrze艣nia, wykorzysta艂 on zaistnia艂膮 sytuacj臋, 偶eby przeprowadzi膰 eksterminacj臋 cz艂onk贸w PKI. Manipuluj膮c opini膮 publiczn膮, stworzy艂 atmosfer臋 trwogi przed okrucie艅stwem komunist贸w. Przyk艂adowo, m贸wi膮c o Ruchu 30. Wrze艣nia, czyli po indonezyjsku Gerakan September Tigapuluh, u偶ywano akronimu Gestapu. Skojarzenia s膮 jednoznaczne.

Prawie natychmiast zacz臋艂y te偶 kr膮偶y膰 opowie艣ci o tym, 偶e porwani i zamordowani genera艂owie byli wcze艣niej torturowani, pojawia艂y si臋 komentarze, 偶e podobny los mo偶e spotka膰 wszystkich. Za pomoc膮 prasy i radia wywo艂ano panik臋, zadzia艂a艂 mechanizm: 鈥瀦abijaj, albo ciebie zabij膮鈥.

 

A tak naprawd臋 torturowano tych genera艂贸w?

Nie. Lekarze s膮dowi prawie natychmiast orzekli, 偶e genera艂owie zgin臋li od strza艂贸w, za艣 kule wyj臋te z ich cia艂 by艂y identyczne z tymi, kt贸rych u偶ywa wojsko.

 

I ta informacja nie przedosta艂a si臋 w 偶aden spos贸b do medi贸w?

Gorzej. Dwa dni p贸藕niej ruszy艂a nadzorowana przez oddzia艂y strategiczne wojsk l膮dowych, dowodzone w贸wczas przez genera艂a Suharto, kampania 鈥瀠艣wiadamiaj膮ca鈥 opini臋 publiczn膮 o tym, w jakich okoliczno艣ciach zgin臋li genera艂owie. Do wiadomo艣ci publicznej podano wymy艣lone opisy tortur, jakim zostali oni poddani przed 艣mierci膮. Ludzie dowiedzieli si臋, 偶e oczy genera艂贸w zosta艂y wy艂upane, a genitalia odci臋te przez dzia艂aczki jednej z komunistycznych organizacji kobiecych.

 

Jak zareagowa艂o spo艂ecze艅stwo indonezyjskie?

Z jednej strony zapanowa艂a panika, z drugiej antykomunistyczna histeria, kt贸ra doprowadzi艂a do rzezi. A by艂a to rze藕 systematyczna. Czynny udzia艂 w ludob贸jstwie brali 偶o艂nierze specjalnych szwadron贸w, podszkolone w tym celu boj贸wki m艂odzie偶owe, kryminali艣ci, kt贸rym dano wolno艣膰鈥 odbierania 偶ycia.

Poza zorganizowanymi grupami, dochodzi艂o r贸wnie偶 do samos膮d贸w, podczas kt贸rych osoby podejrzane o powi膮zania z Parti膮 Komunistyczn膮 Indonezji by艂y wy艂apywane przez swoich s膮siad贸w i znajomych. W ten spos贸b rozwi膮zano te偶 wiele prywatnych antagonizm贸w. W filmie 鈥濻cena zbrodni鈥 jest taki moment, w kt贸rym jeden z morderc贸w wspomina, 偶e jego pierwszym celem sta艂 si臋 znienawidzony ojciec by艂ej narzeczonej.

 

Ile os贸b zgin臋艂o?

Wed艂ug r贸偶nych statystyk w 1965-66 roku zosta艂o zamordowanych od 600 tysi臋cy do ponad dw贸ch milion贸w ludzi.

 

Mordowano wszystkich, kt贸rzy mieli co艣 wsp贸lnego z komunizmem, bez wyj膮tk贸w?

Poza eksterminacj膮, stworzono r贸wnie偶 obozy koncentracyjne. Setki tysi臋cy ludzi, kt贸rzy unikn臋li czystek, zes艂anych zosta艂o do obozu na wyspie Buru, w zachodniej cz臋艣ci Moluk贸w. Po艣r贸d nich by艂y r贸wnie偶 dzieci w wieku przedszkolnym, wzi臋te w zast臋pstwie os贸b, kt贸re ukry艂y si臋 przed pogromem. Zreszt膮 w tych obozach r贸wnie偶 zgin臋艂o p贸藕niej wielu wi臋藕ni贸w, ci za艣, kt贸rym uda艂o si臋 w nich prze偶y膰 trzyna艣cie lat, zostali w 1979 roku zwolnieni.

 

To wtedy sko艅czy艂 si臋 ich koszmar?

Nic bardziej mylnego 鈥 Suharto wci膮偶 rz膮dzi艂. Wraz ze zwolnieniem zostali oni trwale napi臋tnowani. Nie otrzymali dowod贸w osobistych, a specjalne legitymacje 鈥濫T鈥 (Eks Tahanan-politik – 鈥瀊y艂y wi臋zie艅 polityczny鈥). Jako 鈥濫T鈥, nie mogli oni pe艂ni膰 偶adnych funkcji publicznych, pracowa膰 w urz臋dach pa艅stwowych, s艂u偶y膰 w wojsku ani pracowa膰 jako nauczyciele lub wyk艂adowcy. Stygmatyzacja ta mia艂a charakter dziedziczny, zatem r贸wnie偶 cz艂onkowie rodzin 鈥濫T鈥 do trzeciego pokolenia wykluczeni byli z 偶ycia publicznego. W kolejnych latach pi臋tno 鈥濫T鈥 uleg艂o kolejnemu wzmocnieniu 鈥 indonezyjskie prawodawstwo pozbawi艂o by艂ych wi臋藕ni贸w czynnego prawa wyborczego.

 

I trwa to do dzi艣?

Wszystkie zakazy oraz sama etykieta 鈥濫T鈥 zosta艂y cofni臋te pod koniec lat dziewi臋膰dziesi膮tych, kiedy Suharto zosta艂 obalony, po 32 latach sprawowania w艂adzy. Natomiast dopiero w 2005 roku osoby te otrzyma艂y indonezyjskie dowody osobiste.

 

Kim tak naprawd臋 byli komuni艣ci w Indonezji, 偶e spotka艂o ich co艣 takiego?

Partia Komunistyczna Indonezji powsta艂a w 1921 roku. Jej zwolennikami byli robotnicy pracuj膮cy w miastach, bezrobotna i wykszta艂cona m艂odzie偶 oraz cz艂onkowie tak zwanej klasy 艣redniej. Tym samym przeci臋tny sympatyk by艂 osob膮 m艂od膮, sfrustrowan膮 brakiem pracy, a zarazem wykszta艂con膮. Podczas gdy w pierwszej po艂owie lat dwudziestych XX wieku jedynie 5% Indonezyjczyk贸w potrafi艂o pisa膰 i czyta膰, w艣r贸d cz艂onk贸w partii komunistycznej pi艣miennych by艂o a偶 76%.

 

Czy komuni艣ci mieli du偶e poparcie spo艂eczne?

W latach dwudziestych PKI nie mia艂a wielkiego poparcia, zrobili raz pr贸b臋 powstania, ale armia holenderska bardzo szybko sobie z nimi poradzi艂a. Wy艂apano ich i zes艂ano na Now膮 Gwine臋. Pozostali zeszli wtedy do podziemia.

 

Pomog艂o to poparciu?

W贸wczas nie, ale zanim dosz艂o do st艂umienia powstania komunistycznego, zanim komuni艣ci zeszli pod ziemi臋 鈥 a by艂a to ziemia Holenderskich Indii Wschodnich 鈥 sta艂a si臋 rzecz bardzo wa偶na, cho膰 zupe艂nie szerzej nie znana. Komuni艣ci zacz臋li m贸wi膰 o Indonezji. Termin Indonezja istnia艂 ju偶 wcze艣niej, od po艂owy XIX wieku, ale mia艂 znaczenie jedynie geograficzne. To komuni艣ci po raz pierwszy u偶yli tego s艂owa w sensie politycznym i to偶samo艣ciowym.

 

A ilu by艂o komunist贸w w przeddzie艅 zamachu stanu?

W 1965 roku, przed pogromem, Partia Komunistyczna Indonezji liczy艂a sobie 3 miliony cz艂onk贸w. By艂a to w贸wczas trzecia najwi臋ksza partia komunistyczna na 艣wiecie.

 

Po czym wyr偶ni臋to dwa miliony, a reszt膮 zamkni臋to w obozach koncentracyjnych na ponad dziesi臋膰 lat. Dlaczego tak ma艂o si臋 o tym m贸wi? Dlaczego przez tyle lat nie szukano prawdy?

W tym przypadku zabrak艂o wsparcia i g艂osu opinii mi臋dzynarodowej. Wszyscy krzyczeli o ludob贸jstwie Czerwonych Khmer贸w w Kambod偶y, powo艂ano mi臋dzynarodowy trybuna艂 do rozliczenia tych zbrodni. A czy ktokolwiek chocia偶 s艂ysza艂 o tym, co dziesi臋膰 lat wcze艣niej wydarzy艂o si臋 w Indonezji? Czy kt贸rekolwiek mocarstwo pr贸bowa艂o interweniowa膰? A pisano o tym w贸wczas, pojawia艂y si臋 notatki prasowe. I nic. 艢wiat zapomnia艂. Na lekcjach historii w liceum pojawia si臋 chyba wzmianka o Kambod偶y, co i tak jest ju偶 ogromnym osi膮gni臋ciem, bo polska edukacja na poziomie szkolnym nie uwzgl臋dnia istnienia wi臋kszej cz臋艣ci 艣wiata i jej historii. O Indonezji natomiast cisza.

 

A jak sobie radz膮 z tym w Indonezji?

W Indonezji stworzono zbiorowe poczucie winy za ludob贸jstwo. I tu pojawia si臋 problem. Poniewa偶 nie istnieje co艣 takiego jak zbiorowe poczucie winy za co艣, czego si臋 nie zrobi艂o, za co艣, co si臋 wydarzy艂o bez naszego czynnego w tym udzia艂u. Winni s膮 konkretni ludzie, mo偶e by膰 ich wielu, ale ka偶dy z nich ma jakie艣 imi臋, dat臋 urodzenia, mo偶e adres. Nigdy nie jest winne ca艂e spo艂ecze艅stwo.

O podobnym problemie pisa艂a Hannah Arendt, gdy rozwa偶a艂a zagadnienia zbiorowej odpowiedzialno艣ci, kt贸ra w por贸wnaniu do winy, jak najbardziej istnieje. Jeste艣my bowiem cz臋sto odpowiedzialni za konsekwencje czego艣, czemu nie zawinili艣my. Taka jest cena 偶ycia po艣r贸d innych ludzi. Ale nie jeste艣my winni.

W powojennych Niemczech r贸wnie偶 pojawi艂o si臋 has艂o 鈥瀢szyscy jeste艣my winni鈥 za to, co re偶im hitlerowski zrobi艂 z 呕ydami. Cho膰 brzmi to szlachetnie, prowadzi jednak w istocie do rozmycia winy i odsuni臋cia jej od prawdziwych winowajc贸w. Tam, gdzie wszyscy s膮 winni, nikt nie jest winny. I tak膮 w艂a艣nie strategi臋 鈥 poczucia wsp贸lnej winy za zbrodni臋 鈥 wypracowano w Indonezji.

 

Jakie s膮 tego skutki?

Wydaje mi si臋, 偶e jednym z g艂贸wnych powod贸w, dla kt贸rych przez tyle lat po obaleniu dyktatury Suharto, milczano o tych wydarzeniach, by艂y w艂a艣nie owe 藕le ulokowane wyrzuty sumienia. Za rz膮d贸w Suharto prawd臋 blokowano r贸wnie偶 terrorem i propagand膮. Film Oppenheimera przerywa to milczenie, pokazuj膮c zarazem prawdziwych winnych. Cho膰 to tylko kilku starych ju偶 m臋偶czyzn, to s膮 to jednak konkretne osoby. I tych os贸b jest wi臋cej na r贸偶nych szczeblach drabiny spo艂ecznej. Oczywi艣cie wi臋kszo艣膰 kat贸w 鈥 艂膮cznie z Suharto 鈥 ju偶 nie 偶yje, ale to nie ma znaczenia, my艣l臋, 偶e zawsze istnieje konieczno艣膰 wskazywania os贸b, kt贸re faktycznie s膮 winne zbrodni. A je偶eli 偶yj膮, to doprowadzenia ich do s膮du.

 

Powiedzia艂a艣, 偶e Oppenheimer przerywa milczenie. Dlaczego w Indonezji wcze艣niej milczano o prawdzie?

Strach, przemoc i z艂owroga, mroczna tajemniczo艣膰, kt贸ra zosta艂a wok贸艂 tej tragedii wytworzona. Re偶im Suharto zosta艂 zbudowany na przemocy i strachu.

 

Ale w ka偶dym spo艂ecze艅stwie zawsze znajd膮 si臋 jednostki, kt贸re, mimo zagro偶enia 偶ycia, i tak b臋d膮 d膮偶y膰 do prawdy.

Ojciec mojego znajomego by艂 znanym indonezyjskim dziennikarzem. M贸j znajomy ma takie wspomnienie z dzieci艅stwa: kt贸rego艣 dnia, w 1966 roku, przysz艂a do ojca paczka. Otrzymawszy j膮, ojciec przesta艂 pisa膰. W przesy艂ce by艂a ludzka g艂owa.

Zadaj膮c pytanie o to, dlaczego tak ma艂o ludzi d膮偶y do tej prawdy, trzeba pami臋ta膰, 偶e przemoc towarzyszy艂a dyktaturze Suharto od pocz膮tku do ko艅ca. W dodatku by艂a to przemoc wzmocniona przez bezkarno艣膰 os贸b pope艂niaj膮cych zbrodnie. Przecie偶 do tej pory nikt nie odpowiedzia艂 za ludob贸jstwo latach 1965-66. Podobnie nikt nie odpowiedzia艂 za inwazj臋 na Timor Wschodni i jego faktyczn膮 kolonizacj臋 przez kolejne dwie dekady, podczas kt贸rej zgin臋艂o oko艂o 200 tysi臋cy ludzi. Nikt nie odpowiedzia艂 za porwania i dziesi膮tkowanie ludno艣ci w prowincji Aceh, kiedy wprowadzono tam stan wyj膮tkowy. Nikt nie odpowiedzia艂 za porwania i 艣mier膰 opozycjonist贸w.

 

Nie by艂o 偶adnych proces贸w?

W sprawie ludob贸jstwa komunist贸w nie by艂o 偶adnej pr贸by postawienia kogokolwiek przed s膮dem. Ale w wi臋kszo艣ci innych spraw, kt贸re wymieni艂am, pr贸bowano co艣 zrobi膰, cho膰 na pokaz. By艂y 艣ledztwa i procesy. Niemniej osoby oskar偶ane o zbrodnie, zazwyczaj wojskowi dawnego re偶imu, nigdy nie zostali skazani. Niekt贸rzy pe艂ni膮 obecnie wysokie funkcje, dw贸ch z nich ubiega si臋 nawet o fotel prezydencki.

 

Opowiedz mi o twoich znajomych. Jak oni reaguj膮, gdy rozpoczyna si臋 temat ludob贸jstwa na komunistach?

1965 rok kojarzy im si臋 z zamachem, a nie ludob贸jstwem. W 1984 roku powsta艂 propagandowy film pod tytu艂em 鈥瀂drada PKI鈥. Przez szereg lat, w ka偶d膮 rocznic臋 zamachu, film ten wy艣wietlany by艂 w telewizji i na specjalnych pokazach dla dzieci i m艂odzie偶y. I to zadzia艂a艂o. Suhartowska wersja wydarze艅 utwierdzi艂a w 艣wiadomo艣ci spo艂ecznej nienawi艣膰 do komunist贸w i wszelkich idei, organizacji oraz os贸b, kt贸rym, z r贸偶nych wzgl臋d贸w, mo偶na by艂oby nada膰 komunistyczn膮 etykiet臋.

 

Widzia艂a艣 ten film?

Na pierwszy rzut oka rewelacyjny, naprawd臋 艣wietny thriller. My艣l臋, 偶e to jeden z lepiej zrobionych film贸w w historii indonezyjskiej kinematografii 鈥 profesjonalnie nakr臋cony, z doskona艂ym monta偶em i d藕wi臋kiem. Natomiast, gdy si臋 wie, 偶e jest to wulgarne k艂amstwo, do tego okupione krwi膮, to podczas seansu ogarniaj膮 cz艂owieka bardzo mieszane uczucia. S膮dz臋, 偶e podobne uczucia ma si臋, ogl膮daj膮c filmy Leni Riefenstahl. Niby s膮 艣wietne. Ale wiesz, 偶e jednak nie s膮.

 

A od roku film Oppenheimera 鈥 鈥濻cena zbrodni鈥 鈥 zdobywa presti偶owe nagrody na ca艂ym 艣wiecie鈥

To taka swoista klamra. Film skonfrontowany z filmem. To, co zosta艂o zak艂amane przez doskonale zrobiony film sprzed trzydziestu lat, Joshua Oppenheimer odczarowuje r贸wnie偶 doskonale zrobionym filmem. Zreszt膮 sam Werner Herzog powiedzia艂: 鈥濶ie widzia艂em tak pot臋偶nego, surrealistycznego i przera偶aj膮cego filmu od co najmniej dziesi臋ciu lat. To jest film bez precedensu鈥.

 

Ca艂y czas mam w pami臋ci t臋 obci臋t膮 g艂ow臋, kt贸r膮 dosta艂 w przesy艂ce ojciec twojego kolegi. 鈥濻cena zbrodni鈥 jest w艂a艣nie takim d膮偶eniem do prawdy. Szkoda, 偶e dopiero teraz.

Nie jestem w stanie poj膮膰, dlaczego 鈥瀊ohaterowie鈥 w tym filmie zgodzili si臋 w og贸le wzi膮膰 w nim udzia艂 i opowiedzie膰 o tym, jak mordowali ludzi. Nie czuj臋, 偶eby robili to z potrzeby rozliczenia si臋 z przesz艂o艣ci膮. Tam jest taka scena, gdy m贸wi膮, 偶e wprowadzali w 偶ycie techniki zabijania, kt贸re widzieli w filmach. Bo jeden z nich pracowa艂 w kinie. Przera偶aj膮ce wyznanie.

A potem jest taka scena, w kt贸rej co艣 w nich p臋ka. I nie ma znaczenia, czy to by艂o w nich ju偶 wcze艣niej, czy te偶 Oppenheimer to z nich wydoby艂 鈥 wa偶ne, 偶e doskonale ten moment uchwyci艂 i pokaza艂. Zrobi艂 to genialnie.

 

Film mo偶na zobaczy膰 na festiwalu聽PLANETE+ DOC (10-19 maja w Warszawie, 12-19 maja we Wroc艂awiu). Kadry z filmu opublikowane dzi臋ki uprzejmo艣ci dystrybutora filmu.

 

Natalia Laskowska (1983) – doktorantka na Wydziale Orientalistycznym Uniwersytetu Warszawskiego, zajmuje si臋 zagadnieniem apostazji i wolno艣ci religijnej z perspektywy wsp贸艂czesnej my艣li islamu w Azji Po艂udniowo-Wschodniej. Przez wiele lat mieszka艂a w Indonezji i Malezji. Studiowa艂a j臋zyk indonezyjski na Uniwersytecie Narodowym w D偶akarcie oraz nauki polityczne i prawo islamskie na Uniwersytecie Airlangga w Surabaji. Wyk艂ada histori臋 Indonezji i Malezji oraz wsp贸艂czesnej my艣li islamu w Azji Po艂udniowo-Wschodniej w Collegium Civitas. Jest autork膮 ksi膮偶ki 鈥濱ndonezja鈥 w serii Historia Pa艅stw 艢wiata w XX i XXI Wieku w Wydawnictwie Trio (2012) oraz tekst贸w i t艂umacze艅 z tematyki indonezyjskiej i malajskiej.

 

 
Je艣li nie chc膮 Pa艅stwo przegapi膰 kolejnych wyda艅 naszego tygodnika, zach臋camy do zapisania si臋 do naszego newslettera.
 

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Od ponad 15 lat tworzymy jedyny w Polsce magazyn lewicy katolickiej i budujemy 艣rodowisko zaanga偶owane w walk臋 z podzia艂ami religijnymi, politycznymi i ideologicznymi. Robimy to tylko dzi臋ki Waszemu wsparciu!
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij