Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

Indonezja. Przemilczana zbrodnia

Ojciec mojego znajomego by┼é znanym indonezyjskim dziennikarzem. M├│j znajomy ma takie wspomnienie z dzieci┼ästwa: kt├│rego┼Ť dnia, w 1966 roku, przysz┼éa do ojca paczka. Otrzymawszy j─ů, ojciec przesta┼é pisa─ç. W przesy┼éce by┼éa ludzka g┼éowa - opowiada Natalia Laskowska

W ostatni─ů sobot─Ö odby┼éa si─Ö polska premiera filmu dokumentalnego ÔÇ×Scena zbrodniÔÇŁ autorstwa Joshuy Oppenheimera. Jest to dokument o┬ájednej z najwi─Ökszych zbrodni XX wieku – wymordowaniu oko┼éo 2 milion├│w komunist├│w podczas przewrotu w Indonezji. Po jego ┼Ťwiatowej premierze, pierwszy raz po p├│┼é wieku milczenia, rozpocz─Ö┼éa si─Ö powa┼╝na debata na temat odpowiedzialno┼Ťci za to ludob├│jstwo. Poni┼╝szy wywiad pochodzi z najnowszego numeru Magazynu Kontakt, nad kt├│rym prace jeszcze trwaj─ů. Uznali┼Ťmy jednak, ┼╝e nie mo┼╝na czeka─ç z publikacj─ů.

 

Z Natali─ů Laskowsk─ů rozmawia Pawe┼é Cywi┼äski.

 

Widzia┼éa┼Ť oficjalny plakat ÔÇ×Sceny zbrodniÔÇŁ (oryg.: ÔÇ×The Act of KillingÔÇŁ) ÔÇô filmu dokumentalnego, kt├│ry zgarn─ů┼é wi─Ökszo┼Ť─ç nagr├│d podczas najbardziej presti┼╝owych festiwali filmowych ostatnich miesi─Öcy?

Widzia┼éam. Przejmuj─ůcy.

 

Na pierwszy rzut oka do┼Ť─ç niezrozumia┼éy. Ogromna ryba, a z jej paszczy wychodz─ů ludzie ubrani na r├│┼╝owo. W oddali trwa nieprzejednana tropikalna burza.

To scena z filmu. Widzimy Indonezj─Ö w 1965-66 roku, w latach zamachu stanu. To by┼é czas, kiedy nie by┼éo ┼╝adnych publicznych egzekucji. Nie chciano ┼Ťwiadk├│w. Mordowano ca┼ée wsie, wywo┼╝ono ludzi w nieznane miejsca i dopiero tam ich zabijano. Chodzi┼éo o to, ┼╝eby nikt nie wiedzia┼é, co si─Ö sta┼éo ÔÇô czy kto┼Ť si─Ö do czego┼Ť przyzna┼é w czasie tortur, czy doni├│s┼é na kogo┼Ť, czy w og├│le prze┼╝y┼é. Ofiarom obcinano g┼éowy, r─Öce, nogi i porzucano zw┼éoki w lasach lub wrzucano do rzek. P├│┼║niej w z┼éowionych rybach okoliczni mieszka┼äcy znajdowali ludzkie szcz─ůtki.

 

Przera┼╝aj─ůce. Jak ca┼éy ten film. Jego tw├│rca ÔÇô Joshua Oppenheimer ÔÇô stworzy┼é dokument o jednym z najwi─Ökszych ludob├│jstw XX wieku. Koszmarze, o kt├│rym wci─ů┼╝ zbyt ma┼éo wiadomo i wok├│┼é kt├│rego od p├│┼é wieku trwa zmowa milczenia. Co wydarzy┼éo si─Ö w latach 1965-66 w Indonezji?

Nie wiemy do ko┼äca, archiwa zniszczono, ┼Ťwiadk├│w zabito. Niemniej pewne jest to, ┼╝e w nocy z trzydziestego wrze┼Ťnia na pierwszego pa┼║dziernika 1965 roku uprowadzono sze┼Ťciu wysokich rang─ů genera┼é├│w i zawieziono ich na wschodnie obrze┼╝a D┼╝akarty, do jednej z baz wojskowych. Tam genera┼éowie zostali zabici, a o poranku pierwszego pa┼║dziernika porywacze og┼éosili, ┼╝e w┼éadza w kraju zosta┼éa tymczasowo przej─Öta przez ÔÇ×Ruch 30. Wrze┼ŤniaÔÇŁ, by nie dopu┼Ťci─ç do zamachu stanu przygotowywanego przez frakcje w armii maj─ůce poparcie Stan├│w Zjednoczonych.

 

Zamach stanu w obronie przed innym zamachem stanu?
Dok┼éadnie tak ÔÇô a wszystko zako┼äczy┼éo si─Ö trzecim zamachem stanu. Ruch 30. Wrze┼Ťnia powo┼éa┼é rz─ůd tymczasowy, za┼Ť kilka godzin p├│┼║niej wszyscy jego cz┼éonkowie zostali aresztowani przez ma┼éo znanego w├│wczas genera┼éa Suharto. Og┼éosi┼é on natychmiast, ┼╝e za zamach trzydziestego wrze┼Ťnia odpowiedzialna jest Partia Komunistyczna Indonezji (PKI). Tak to si─Ö wszystko zacz─Ö┼éo. W kolejnych tygodniach nast─ůpi┼éa eksterminacja cz┼éonk├│w PKI i powi─ůzanych z ni─ů organizacji.

 

Tak brzmi wersja oficjalna?

P├│┼é wieku p├│┼║niej bardzo trudno ustali─ç, jak to wygl─ůda┼éo naprawd─Ö. Dzi┼Ť wszystko, co mo┼╝na opowiedzie─ç o przemocy re┼╝imu genera┼éa Suharto, jest silnie zabarwione teoriami spiskowymi. Ale nie da si─Ö inaczej ÔÇô brakuje nam dowod├│w. Nie wiemy, ile archiw├│w i dokument├│w zosta┼éo zniszczonych, ale na pewno niszczone by┼éy. Jedn─ů z pierwszych rzeczy, kt├│re zrobiono po zamachu trzydziestego wrze┼Ťnia, by┼éo podpalenie siedziby Partii Komunistycznej Indonezji. ┼╗adne dokumenty si─Ö nie zachowa┼éy. Jednak┼╝e zwr├│─çmy uwag─Ö, nie zachowa┼éy si─Ö te┼╝ te dokumenty, kt├│re prawdopodobnie mog┼éy nie istnie─ç ÔÇô dowody ┼Ťwiadcz─ůce o tym, ┼╝e komuni┼Ťci rzeczywi┼Ťcie planowali przej─ů─ç w┼éadz─Ö. A skoro archiwa sp┼éon─Ö┼éy, ┼éatwo stwierdzi─ç, ┼╝e wraz z nimi sp┼éon─Ö┼éy dowody.

 

Sugerujesz, ┼╝e genera┼é Suharto m├│g┼é uknu─ç tak makiaweliczn─ů intryg─Ö?

Nic nie sugeruj─Ö. Wskazuj─Ö tylko, ┼╝e s─ů r├│┼╝ne wersje wydarze┼ä i ta oficjalna wcale nie wydaje si─Ö najbardziej wiarygodna. Podczas przewrotu przebywa┼é w D┼╝akarcie m┼éody doktorant, Benedict Anderson, kt├│ry jest dzi┼Ť jednym z najwybitniejszych badaczy Indonezji. Prawie natychmiast opublikowa┼é on raport o tych wydarzeniach, opisuj─ůcy ca┼ékowicie inn─ů wersj─Ö. Cho─ç nie wiem, sk─ůd mia┼é informacje: zachodni dziennikarze i badacze mieli wtedy zakaz wyje┼╝d┼╝ania z D┼╝akarty. Warto jednak zauwa┼╝y─ç, ┼╝e Anderson po publikacji mia┼é zakaz wjazdu do Indonezji przez kolejne trzydzie┼Ťci kilka latÔÇŽ

 

I jaka wed┼éug Benedicta Andersona by┼éa geneza zamachu stanu?

W┼éa┼Ťnie makiaweliczna. Wed┼éug niego, genera┼é Suharto by┼é jednym z tych, kt├│rzy przygotowali Ruch 30. Wrze┼Ťnia, ┼╝eby m├│c go nast─Öpnie st┼éumi─ç.

 

W ten spos├│b komuni┼Ťci stali si─Ö nieprzypadkowymi ofiarami?

Niezale┼╝nie od tego, czy Suharto si─Ö przyczyni┼é, czy nie, do zamachu z trzydziestego wrze┼Ťnia, wykorzysta┼é on zaistnia┼é─ů sytuacj─Ö, ┼╝eby przeprowadzi─ç eksterminacj─Ö cz┼éonk├│w PKI. Manipuluj─ůc opini─ů publiczn─ů, stworzy┼é atmosfer─Ö trwogi przed okrucie┼ästwem komunist├│w. Przyk┼éadowo, m├│wi─ůc o Ruchu 30. Wrze┼Ťnia, czyli po indonezyjsku Gerakan September Tigapuluh, u┼╝ywano akronimu Gestapu. Skojarzenia s─ů jednoznaczne.

Prawie natychmiast zacz─Ö┼éy te┼╝ kr─ů┼╝y─ç opowie┼Ťci o tym, ┼╝e porwani i zamordowani genera┼éowie byli wcze┼Ťniej torturowani, pojawia┼éy si─Ö komentarze, ┼╝e podobny los mo┼╝e spotka─ç wszystkich. Za pomoc─ů prasy i radia wywo┼éano panik─Ö, zadzia┼éa┼é mechanizm: ÔÇ×zabijaj, albo ciebie zabij─ůÔÇŁ.

 

A tak naprawd─Ö torturowano tych genera┼é├│w?

Nie. Lekarze s─ůdowi prawie natychmiast orzekli, ┼╝e genera┼éowie zgin─Öli od strza┼é├│w, za┼Ť kule wyj─Öte z ich cia┼é by┼éy identyczne z tymi, kt├│rych u┼╝ywa wojsko.

 

I ta informacja nie przedosta┼éa si─Ö w ┼╝aden spos├│b do medi├│w?

Gorzej. Dwa dni p├│┼║niej ruszy┼éa nadzorowana przez oddzia┼éy strategiczne wojsk l─ůdowych, dowodzone w├│wczas przez genera┼éa Suharto, kampania ÔÇ×u┼Ťwiadamiaj─ůcaÔÇŁ opini─Ö publiczn─ů o tym, w jakich okoliczno┼Ťciach zgin─Öli genera┼éowie. Do wiadomo┼Ťci publicznej podano wymy┼Ťlone opisy tortur, jakim zostali oni poddani przed ┼Ťmierci─ů. Ludzie dowiedzieli si─Ö, ┼╝e oczy genera┼é├│w zosta┼éy wy┼éupane, a genitalia odci─Öte przez dzia┼éaczki jednej z komunistycznych organizacji kobiecych.

 

Jak zareagowało społeczeństwo indonezyjskie?

Z jednej strony zapanowa┼éa panika, z drugiej antykomunistyczna histeria, kt├│ra doprowadzi┼éa do rzezi. A by┼éa to rze┼║ systematyczna. Czynny udzia┼é w ludob├│jstwie brali ┼╝o┼énierze specjalnych szwadron├│w, podszkolone w tym celu boj├│wki m┼éodzie┼╝owe, kryminali┼Ťci, kt├│rym dano wolno┼Ť─çÔÇŽ odbierania ┼╝ycia.

Poza zorganizowanymi grupami, dochodzi┼éo r├│wnie┼╝ do samos─ůd├│w, podczas kt├│rych osoby podejrzane o powi─ůzania z Parti─ů Komunistyczn─ů Indonezji by┼éy wy┼éapywane przez swoich s─ůsiad├│w i znajomych. W ten spos├│b rozwi─ůzano te┼╝ wiele prywatnych antagonizm├│w. W filmie ÔÇ×Scena zbrodniÔÇŁ jest taki moment, w kt├│rym jeden z morderc├│w wspomina, ┼╝e jego pierwszym celem sta┼é si─Ö znienawidzony ojciec by┼éej narzeczonej.

 

Ile osób zginęło?

Wed┼éug r├│┼╝nych statystyk w 1965-66 roku zosta┼éo zamordowanych od 600 tysi─Öcy do ponad dw├│ch milion├│w ludzi.

 

Mordowano wszystkich, kt├│rzy mieli co┼Ť wsp├│lnego z komunizmem, bez wyj─ůtk├│w?

Poza eksterminacj─ů, stworzono r├│wnie┼╝ obozy koncentracyjne. Setki tysi─Öcy ludzi, kt├│rzy unikn─Öli czystek, zes┼éanych zosta┼éo do obozu na wyspie Buru, w zachodniej cz─Ö┼Ťci Moluk├│w. Po┼Ťr├│d nich by┼éy r├│wnie┼╝ dzieci w wieku przedszkolnym, wzi─Öte w zast─Öpstwie os├│b, kt├│re ukry┼éy si─Ö przed pogromem. Zreszt─ů w tych obozach r├│wnie┼╝ zgin─Ö┼éo p├│┼║niej wielu wi─Ö┼║ni├│w, ci za┼Ť, kt├│rym uda┼éo si─Ö w nich prze┼╝y─ç trzyna┼Ťcie lat, zostali w 1979 roku zwolnieni.

 

To wtedy sko┼äczy┼é si─Ö ich koszmar?

Nic bardziej mylnego ÔÇô Suharto wci─ů┼╝ rz─ůdzi┼é. Wraz ze zwolnieniem zostali oni trwale napi─Ötnowani. Nie otrzymali dowod├│w osobistych, a specjalne legitymacje ÔÇ×ETÔÇŁ (Eks Tahanan-politik – ÔÇ×by┼éy wi─Özie┼ä politycznyÔÇŁ). Jako ÔÇ×ETÔÇŁ, nie mogli oni pe┼éni─ç ┼╝adnych funkcji publicznych, pracowa─ç w urz─Ödach pa┼ästwowych, s┼éu┼╝y─ç w wojsku ani pracowa─ç jako nauczyciele lub wyk┼éadowcy. Stygmatyzacja ta mia┼éa charakter dziedziczny, zatem r├│wnie┼╝ cz┼éonkowie rodzin ÔÇ×ETÔÇŁ do trzeciego pokolenia wykluczeni byli z ┼╝ycia publicznego. W kolejnych latach pi─Ötno ÔÇ×ETÔÇŁ uleg┼éo kolejnemu wzmocnieniu ÔÇô indonezyjskie prawodawstwo pozbawi┼éo by┼éych wi─Ö┼║ni├│w czynnego prawa wyborczego.

 

I trwa to do dzi┼Ť?

Wszystkie zakazy oraz sama etykieta ÔÇ×ETÔÇŁ zosta┼éy cofni─Öte pod koniec lat dziewi─Ö─çdziesi─ůtych, kiedy Suharto zosta┼é obalony, po 32 latach sprawowania w┼éadzy. Natomiast dopiero w 2005 roku osoby te otrzyma┼éy indonezyjskie dowody osobiste.

 

Kim tak naprawd─Ö byli komuni┼Ťci w Indonezji, ┼╝e spotka┼éo ich co┼Ť takiego?

Partia Komunistyczna Indonezji powsta┼éa w 1921 roku. Jej zwolennikami byli robotnicy pracuj─ůcy w miastach, bezrobotna i wykszta┼écona m┼éodzie┼╝ oraz cz┼éonkowie tak zwanej klasy ┼Ťredniej. Tym samym przeci─Ötny sympatyk by┼é osob─ů m┼éod─ů, sfrustrowan─ů brakiem pracy, a zarazem wykszta┼écon─ů. Podczas gdy w pierwszej po┼éowie lat dwudziestych XX wieku jedynie 5% Indonezyjczyk├│w potrafi┼éo pisa─ç i czyta─ç, w┼Ťr├│d cz┼éonk├│w partii komunistycznej pi┼Ťmiennych by┼éo a┼╝ 76%.

 

Czy komuni┼Ťci mieli du┼╝e poparcie spo┼éeczne?

W latach dwudziestych PKI nie mia┼éa wielkiego poparcia, zrobili raz pr├│b─Ö powstania, ale armia holenderska bardzo szybko sobie z nimi poradzi┼éa. Wy┼éapano ich i zes┼éano na Now─ů Gwine─Ö. Pozostali zeszli wtedy do podziemia.

 

Pomog┼éo to poparciu?

W├│wczas nie, ale zanim dosz┼éo do st┼éumienia powstania komunistycznego, zanim komuni┼Ťci zeszli pod ziemi─Ö ÔÇô a by┼éa to ziemia Holenderskich Indii Wschodnich ÔÇô sta┼éa si─Ö rzecz bardzo wa┼╝na, cho─ç zupe┼énie szerzej nie znana. Komuni┼Ťci zacz─Öli m├│wi─ç o Indonezji. Termin Indonezja istnia┼é ju┼╝ wcze┼Ťniej, od po┼éowy XIX wieku, ale mia┼é znaczenie jedynie geograficzne. To komuni┼Ťci po raz pierwszy u┼╝yli tego s┼éowa w sensie politycznym i to┼╝samo┼Ťciowym.

 

A ilu by┼éo komunist├│w w przeddzie┼ä zamachu stanu?

W 1965 roku, przed pogromem, Partia Komunistyczna Indonezji liczy┼éa sobie 3 miliony cz┼éonk├│w. By┼éa to w├│wczas trzecia najwi─Öksza partia komunistyczna na ┼Ťwiecie.

 

Po czym wyr┼╝ni─Öto dwa miliony, a reszt─ů zamkni─Öto w obozach koncentracyjnych na ponad dziesi─Ö─ç lat. Dlaczego tak ma┼éo si─Ö o tym m├│wi? Dlaczego przez tyle lat nie szukano prawdy?

W tym przypadku zabrak┼éo wsparcia i g┼éosu opinii mi─Ödzynarodowej. Wszyscy krzyczeli o ludob├│jstwie Czerwonych Khmer├│w w Kambod┼╝y, powo┼éano mi─Ödzynarodowy trybuna┼é do rozliczenia tych zbrodni. A czy ktokolwiek chocia┼╝ s┼éysza┼é o tym, co dziesi─Ö─ç lat wcze┼Ťniej wydarzy┼éo si─Ö w Indonezji? Czy kt├│rekolwiek mocarstwo pr├│bowa┼éo interweniowa─ç? A pisano o tym w├│wczas, pojawia┼éy si─Ö notatki prasowe. I nic. ┼Üwiat zapomnia┼é. Na lekcjach historii w liceum pojawia si─Ö chyba wzmianka o Kambod┼╝y, co i tak jest ju┼╝ ogromnym osi─ůgni─Öciem, bo polska edukacja na poziomie szkolnym nie uwzgl─Ödnia istnienia wi─Ökszej cz─Ö┼Ťci ┼Ťwiata i jej historii. O Indonezji natomiast cisza.

 

A jak sobie radz─ů z tym w Indonezji?

W Indonezji stworzono zbiorowe poczucie winy za ludob├│jstwo. I tu pojawia si─Ö problem. Poniewa┼╝ nie istnieje co┼Ť takiego jak zbiorowe poczucie winy za co┼Ť, czego si─Ö nie zrobi┼éo, za co┼Ť, co si─Ö wydarzy┼éo bez naszego czynnego w tym udzia┼éu. Winni s─ů konkretni ludzie, mo┼╝e by─ç ich wielu, ale ka┼╝dy z nich ma jakie┼Ť imi─Ö, dat─Ö urodzenia, mo┼╝e adres. Nigdy nie jest winne ca┼ée spo┼éecze┼ästwo.

O podobnym problemie pisa┼éa Hannah Arendt, gdy rozwa┼╝a┼éa zagadnienia zbiorowej odpowiedzialno┼Ťci, kt├│ra w por├│wnaniu do winy, jak najbardziej istnieje. Jeste┼Ťmy bowiem cz─Östo odpowiedzialni za konsekwencje czego┼Ť, czemu nie zawinili┼Ťmy. Taka jest cena ┼╝ycia po┼Ťr├│d innych ludzi. Ale nie jeste┼Ťmy winni.

W powojennych Niemczech r├│wnie┼╝ pojawi┼éo si─Ö has┼éo ÔÇ×wszyscy jeste┼Ťmy winniÔÇŁ za to, co re┼╝im hitlerowski zrobi┼é z ┼╗ydami. Cho─ç brzmi to szlachetnie, prowadzi jednak w istocie do rozmycia winy i odsuni─Öcia jej od prawdziwych winowajc├│w. Tam, gdzie wszyscy s─ů winni, nikt nie jest winny. I tak─ů w┼éa┼Ťnie strategi─Ö ÔÇô poczucia wsp├│lnej winy za zbrodni─Ö ÔÇô wypracowano w Indonezji.

 

Jakie s─ů tego skutki?

Wydaje mi si─Ö, ┼╝e jednym z g┼é├│wnych powod├│w, dla kt├│rych przez tyle lat po obaleniu dyktatury Suharto, milczano o tych wydarzeniach, by┼éy w┼éa┼Ťnie owe ┼║le ulokowane wyrzuty sumienia. Za rz─ůd├│w Suharto prawd─Ö blokowano r├│wnie┼╝ terrorem i propagand─ů. Film Oppenheimera przerywa to milczenie, pokazuj─ůc zarazem prawdziwych winnych. Cho─ç to tylko kilku starych ju┼╝ m─Ö┼╝czyzn, to s─ů to jednak konkretne osoby. I tych os├│b jest wi─Öcej na r├│┼╝nych szczeblach drabiny spo┼éecznej. Oczywi┼Ťcie wi─Ökszo┼Ť─ç kat├│w ÔÇô ┼é─ůcznie z Suharto ÔÇô ju┼╝ nie ┼╝yje, ale to nie ma znaczenia, my┼Ťl─Ö, ┼╝e zawsze istnieje konieczno┼Ť─ç wskazywania os├│b, kt├│re faktycznie s─ů winne zbrodni. A je┼╝eli ┼╝yj─ů, to doprowadzenia ich do s─ůdu.

 

Powiedzia┼éa┼Ť, ┼╝e Oppenheimer przerywa milczenie. Dlaczego w Indonezji wcze┼Ťniej milczano o prawdzie?

Strach, przemoc i z┼éowroga, mroczna tajemniczo┼Ť─ç, kt├│ra zosta┼éa wok├│┼é tej tragedii wytworzona. Re┼╝im Suharto zosta┼é zbudowany na przemocy i strachu.

 

Ale w ka┼╝dym spo┼éecze┼ästwie zawsze znajd─ů si─Ö jednostki, kt├│re, mimo zagro┼╝enia ┼╝ycia, i tak b─Öd─ů d─ů┼╝y─ç do prawdy.

Ojciec mojego znajomego by┼é znanym indonezyjskim dziennikarzem. M├│j znajomy ma takie wspomnienie z dzieci┼ästwa: kt├│rego┼Ť dnia, w 1966 roku, przysz┼éa do ojca paczka. Otrzymawszy j─ů, ojciec przesta┼é pisa─ç. W przesy┼éce by┼éa ludzka g┼éowa.

Zadaj─ůc pytanie o to, dlaczego tak ma┼éo ludzi d─ů┼╝y do tej prawdy, trzeba pami─Öta─ç, ┼╝e przemoc towarzyszy┼éa dyktaturze Suharto od pocz─ůtku do ko┼äca. W dodatku by┼éa to przemoc wzmocniona przez bezkarno┼Ť─ç os├│b pope┼éniaj─ůcych zbrodnie. Przecie┼╝ do tej pory nikt nie odpowiedzia┼é za ludob├│jstwo latach 1965-66. Podobnie nikt nie odpowiedzia┼é za inwazj─Ö na Timor Wschodni i jego faktyczn─ů kolonizacj─Ö przez kolejne dwie dekady, podczas kt├│rej zgin─Ö┼éo oko┼éo 200 tysi─Öcy ludzi. Nikt nie odpowiedzia┼é za porwania i dziesi─ůtkowanie ludno┼Ťci w prowincji Aceh, kiedy wprowadzono tam stan wyj─ůtkowy. Nikt nie odpowiedzia┼é za porwania i ┼Ťmier─ç opozycjonist├│w.

 

Nie by┼éo ┼╝adnych proces├│w?

W sprawie ludob├│jstwa komunist├│w nie by┼éo ┼╝adnej pr├│by postawienia kogokolwiek przed s─ůdem. Ale w wi─Ökszo┼Ťci innych spraw, kt├│re wymieni┼éam, pr├│bowano co┼Ť zrobi─ç, cho─ç na pokaz. By┼éy ┼Ťledztwa i procesy. Niemniej osoby oskar┼╝ane o zbrodnie, zazwyczaj wojskowi dawnego re┼╝imu, nigdy nie zostali skazani. Niekt├│rzy pe┼éni─ů obecnie wysokie funkcje, dw├│ch z nich ubiega si─Ö nawet o fotel prezydencki.

 

Opowiedz mi o twoich znajomych. Jak oni reaguj─ů, gdy rozpoczyna si─Ö temat ludob├│jstwa na komunistach?

1965 rok kojarzy im si─Ö z zamachem, a nie ludob├│jstwem. W 1984 roku powsta┼é propagandowy film pod tytu┼éem ÔÇ×Zdrada PKIÔÇŁ. Przez szereg lat, w ka┼╝d─ů rocznic─Ö zamachu, film ten wy┼Ťwietlany by┼é w telewizji i na specjalnych pokazach dla dzieci i m┼éodzie┼╝y. I to zadzia┼éa┼éo. Suhartowska wersja wydarze┼ä utwierdzi┼éa w ┼Ťwiadomo┼Ťci spo┼éecznej nienawi┼Ť─ç do komunist├│w i wszelkich idei, organizacji oraz os├│b, kt├│rym, z r├│┼╝nych wzgl─Öd├│w, mo┼╝na by┼éoby nada─ç komunistyczn─ů etykiet─Ö.

 

Widzia┼éa┼Ť ten film?

Na pierwszy rzut oka rewelacyjny, naprawd─Ö ┼Ťwietny thriller. My┼Ťl─Ö, ┼╝e to jeden z lepiej zrobionych film├│w w historii indonezyjskiej kinematografii ÔÇô profesjonalnie nakr─Öcony, z doskona┼éym monta┼╝em i d┼║wi─Ökiem. Natomiast, gdy si─Ö wie, ┼╝e jest to wulgarne k┼éamstwo, do tego okupione krwi─ů, to podczas seansu ogarniaj─ů cz┼éowieka bardzo mieszane uczucia. S─ůdz─Ö, ┼╝e podobne uczucia ma si─Ö, ogl─ůdaj─ůc filmy Leni Riefenstahl. Niby s─ů ┼Ťwietne. Ale wiesz, ┼╝e jednak nie s─ů.

 

A od roku film Oppenheimera ÔÇô ÔÇ×Scena zbrodniÔÇŁ ÔÇô zdobywa presti┼╝owe nagrody na ca┼éym ┼ŤwiecieÔÇŽ

To taka swoista klamra. Film skonfrontowany z filmem. To, co zosta┼éo zak┼éamane przez doskonale zrobiony film sprzed trzydziestu lat, Joshua Oppenheimer odczarowuje r├│wnie┼╝ doskonale zrobionym filmem. Zreszt─ů sam Werner Herzog powiedzia┼é: ÔÇ×Nie widzia┼éem tak pot─Ö┼╝nego, surrealistycznego i przera┼╝aj─ůcego filmu od co najmniej dziesi─Öciu lat. To jest film bez precedensuÔÇŁ.

 

Ca┼éy czas mam w pami─Öci t─Ö obci─Öt─ů g┼éow─Ö, kt├│r─ů dosta┼é w przesy┼éce ojciec twojego kolegi. ÔÇ×Scena zbrodniÔÇŁ jest w┼éa┼Ťnie takim d─ů┼╝eniem do prawdy. Szkoda, ┼╝e dopiero teraz.

Nie jestem w stanie poj─ů─ç, dlaczego ÔÇ×bohaterowieÔÇŁ w tym filmie zgodzili si─Ö w og├│le wzi─ů─ç w nim udzia┼é i opowiedzie─ç o tym, jak mordowali ludzi. Nie czuj─Ö, ┼╝eby robili to z potrzeby rozliczenia si─Ö z przesz┼éo┼Ťci─ů. Tam jest taka scena, gdy m├│wi─ů, ┼╝e wprowadzali w ┼╝ycie techniki zabijania, kt├│re widzieli w filmach. Bo jeden z nich pracowa┼é w kinie. Przera┼╝aj─ůce wyznanie.

A potem jest taka scena, w kt├│rej co┼Ť w nich p─Öka. I nie ma znaczenia, czy to by┼éo w nich ju┼╝ wcze┼Ťniej, czy te┼╝ Oppenheimer to z nich wydoby┼é ÔÇô wa┼╝ne, ┼╝e doskonale ten moment uchwyci┼é i pokaza┼é. Zrobi┼é to genialnie.

 

Film mo┼╝na zobaczy─ç na festiwalu┬áPLANETE+ DOC (10-19 maja w Warszawie, 12-19 maja we Wroc┼éawiu). Kadry z filmu opublikowane dzi─Öki uprzejmo┼Ťci dystrybutora filmu.

 

Natalia Laskowska (1983) – doktorantka na Wydziale Orientalistycznym Uniwersytetu Warszawskiego, zajmuje si─Ö zagadnieniem apostazji i wolno┼Ťci religijnej z perspektywy wsp├│┼éczesnej my┼Ťli islamu w Azji Po┼éudniowo-Wschodniej. Przez wiele lat mieszka┼éa w Indonezji i Malezji. Studiowa┼éa j─Özyk indonezyjski na Uniwersytecie Narodowym w D┼╝akarcie oraz nauki polityczne i prawo islamskie na Uniwersytecie Airlangga w Surabaji. Wyk┼éada histori─Ö Indonezji i Malezji oraz wsp├│┼éczesnej my┼Ťli islamu w Azji Po┼éudniowo-Wschodniej w Collegium Civitas. Jest autork─ů ksi─ů┼╝ki ÔÇ×IndonezjaÔÇŁ w serii Historia Pa┼ästw ┼Üwiata w XX i XXI Wieku w Wydawnictwie Trio (2012) oraz tekst├│w i t┼éumacze┼ä z tematyki indonezyjskiej i malajskiej.

 

 
Je┼Ťli nie chc─ů Pa┼ästwo przegapi─ç kolejnych wyda┼ä naszego tygodnika, zach─Öcamy do zapisania si─Ö do naszego newslettera.
 

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś