Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

Historia innego gatunku

Zwierz─Öta zdolne do odczuwania emocji coraz cz─Ö┼Ťciej stawiane s─ů w roli bohater├│w historii. Czy jednak wsp├│lnota do┼Ťwiadcze┼ä oparta na ludzkiej moralno┼Ťci wystarczy, by spojrze─ç na ┼Ťwiat ze zwierz─Öcej perspektywy?

ilustr.: Zofia Rogula

ilustr.: Zofia Rogula


Tekst┬ápochodzi z┬á38. numeru┬ápapierowego magazynu ÔÇ×KontaktÔÇŁ pod tytu┼éem ÔÇ×Zdrowie bez receptyÔÇŁ.
ZAMÓW NUMER
Dwa lata temu, w sierpniu 2016 roku, ┼Ťwiat obieg┼éa sensacyjna informacja. Du┼äscy naukowcy z Juliusem Nielsenem na czele opublikowali na ┼éamach ÔÇ×ScienceÔÇŁ artyku┼é, w kt├│rym informowali, ┼╝e badany przez nich okaz rekina polarnego jest najstarszym poznanym dotychczas kr─Ögowcem, do┼╝ywaj─ůcym nawet czterystu lat. Nag┼é├│wki gazet informowa┼éy o rekinie, kt├│ry m├│g┼éby pami─Öta─ç Szekspira, Kartezjusza i ÔÇ×kibicowa─ç kr├│lowi SobieskiemuÔÇŁ. I cho─ç czynienie z wiekowego zwierz─Öcia potencjalnego uczestnika wielkiej historii jest oczywi┼Ťcie metafor─ů, dobrze uwidacznia g┼é├│wny problem wsp├│┼éczesnego pisania o gatunkach innych ni┼╝ ludzkie.
Rekin celebryta
Kierowany przez Nielsena projekt badawczy ÔÇ×Old and cold ÔÇô biology of the Greenland shark, Somniosus microcephalusÔÇŁ, uruchomiony w 2009 roku, mia┼é rozszerzy─ç nasz─ů wiedz─Ö na temat rekina polarnego, jednego z najmniej poznanych dotychczas zwierz─ůt arktycznych. Osi─ůgaj─ůca do siedmiu metr├│w d┼éugo┼Ťci, ┼╝yj─ůca w arktycznych g┼é─Öbinach prawie ca┼ékowicie niewidoma ryba ju┼╝ wcze┼Ťniej rozbudza┼éa zainteresowanie szerokiej publiczno┼Ťci. Strategie ┼éowieckie rekina polarnego, poluj─ůcego mi─Ödzy innymi na ┼Ťpi─ůce w wodzie foki, sta┼éy si─Ö tematem utrzymanego w skandalizuj─ůcej atmosferze filmu ÔÇ×Predator CSI: Corkscrew KillerÔÇŁ, wyprodukowanego przez National Geographic. Na stronach g┼é├│wnych poczytnych portali internetowych, na przyk┼éad ÔÇ×The GuardianÔÇŁ czy wired.com, czytelnicy mogli znale┼║─ç tak┼╝e artyku┼éy opisuj─ůce paso┼╝yty ┼╝yj─ůce w ga┼ékach ocznych ryby. Wid┼éonogi z gatunku Ommatokoita elongata, ┼╝ywi─ůc si─Ö tkank─ů z rog├│wki, powoduj─ů ┼Ťlepot─Ö nawet u 90 procent populacji rekina, a dzi─Öki swoim w┼éa┼Ťciwo┼Ťciom fluorescencyjnym mog─ů s┼éu┼╝y─ç nosicielowi jako wabik na g┼é─Öbinowe ryby.
Nic wi─Öc dziwnego, ┼╝e badania zespo┼éu Nielsena tak┼╝e szybko uros┼éy do rangi sensacji. Szeroki wachlarz niezwyk┼éych zdolno┼Ťci rekina uzupe┼éni┼éa informacja, ┼╝e poszczeg├│lne osobniki mog─ů ┼╝y─ç czterysta lat (p├│┼é roku p├│┼║niej oszacowano wiek kolejnego badanego rekina na maksymalnie 512 lat!). Na nic zda┼éy si─Ö studz─ůce emocje t┼éumaczenia biolog├│w, ┼╝e zastosowana w badaniach zespo┼éu Nielsena metoda radiow─Öglowa daje jedynie og├│ln─ů orientacj─Ö o tym, w jakim przedziale sytuuje si─Ö wiek poszczeg├│lnych osobnik├│w. Czytelnicy z ca┼éego ┼Ťwiata mogli wkr├│tce przeczyta─ç o odnalezieniu najbardziej d┼éugowiecznego kr─Ögowca ┼╝yj─ůcego na Ziemi. Autorzy tytu┼é├│w, prze┼Ťcigaj─ůc si─Ö w pomys┼éowo┼Ťci, nazywali rekina polarnego ÔÇ×┼╝yj─ůc─ů skamielin─ůÔÇŁ albo ÔÇ×d┼éugowiecznym ludojademÔÇŁ. Tajemniczy gatunek, ┼╝yj─ůcy w arktycznych g┼é─Öbinach, sta┼é si─Ö w ten spos├│b wsp├│┼éczesn─ů wersj─ů obecnej od dawna w kulturze fantazji o istnieniu cudownego zwierz─Öcia, kt├│re uciele┼Ťnia┼éoby niepoznane sekrety natury. Wykorzystana w opowie┼Ťci o rekinie konwencja cudowno┼Ťci, dobrze znana z innych tekst├│w kultury, sprz─Ög┼éa si─Ö tutaj tak┼╝e z nowymi formami m├│wienia o ┼Ťwiecie przyrody. Oto bowiem naukowy dyskurs, niepozbawiony element├│w troski o zachowanie ┼Ťrodowiska naturalnego, wszed┼é w sojusz z sensacyjnym w tonie wsp├│┼éczesnym dziennikarstwem.
Zwierz─Ö jako ÔÇ×┼Ťwiadek historiiÔÇŁ
Cech─ů charakterystyczn─ů opowie┼Ťci o imponuj─ůcym wieku rekin├│w polarnych sta┼éo si─Ö wyliczanie wydarze┼ä historycznych, kt├│re mia┼éy miejsce za ┼╝ycia badanych osobnik├│w. Autorzy tekst├│w z lubo┼Ťci─ů opisywali w┼éadc├│w, za panowania kt├│rych zwierz─Ö si─Ö urodzi┼éo, czy rewolucje dziej─ůce si─Ö w czasie osi─ůgania przez nie dojrza┼éo┼Ťci p┼éciowej. Zabieg ten, s┼éu┼╝─ůcy uruchomieniu wyobra┼║ni czytelnik├│w, zosta┼é bez modyfikacji zaczerpni─Öty z tekst├│w po┼Ťwi─Öconych innym odnalezionym ÔÇ×staro┼╝ytno┼ŤciomÔÇŁ, takich jak ksi─Ögi, drogocenne przedmioty czy artefakty zwykle niezachowane do naszych czas├│w. Jego zastosowanie jest w tym kontek┼Ťcie tym ciekawsze, ┼╝e ÔÇô w przeciwie┼ästwie do przedmiot├│w, kt├│re w mniejszym lub wi─Ökszym stopniu mog┼éy ÔÇ×bra─ç udzia┼éÔÇŁ w procesach dziejowych ÔÇô ci─Ö┼╝ko przypisywa─ç ┼╝yj─ůcemu w g┼é─Öbi oceanu rekinowi polarnemu jakiekolwiek zainteresowanie w┼éadcami, wojnami czy odkryciami naukowymi ludzi ┼╝yj─ůcych na powierzchni. Cho─ç po kr├│tkim zastanowieniu taka metaforyka musi zosta─ç uznana za ma┼éo finezyjny chwyt retoryczny, to jednak sformu┼éowania potencjalnie osadzaj─ůce rekiny polarne w procesie historycznym ujawniaj─ů pewne intencje i t─Ösknoty, kt├│rym warto si─Ö przyjrze─ç bli┼╝ej.
Przesz┼éo┼Ť─ç, zapisana lub opowiedziana jako historia, jest jednym z fundament├│w ludzkiej to┼╝samo┼Ťci, tak jednostkowej, jak i zbiorowej. Dost─Öp do niej zapo┼Ťredniczamy podaniami ┼║r├│d┼éowymi lub analizami historyk├│w. Szczeg├│lnie interesuj─ůca jest tutaj posta─ç ┼Ťwiadka historii, kt├│ry by┼é uczestnikiem jakiego┼Ť wydarzenia, ciekawego z perspektywy zbiorowej wizji przesz┼éo┼Ťci. ┼Üwiadek taki pe┼éni rol─Ö, w zale┼╝no┼Ťci od wra┼╝liwo┼Ťci metodologicznej badacza, medium lub artefaktu b─Öd─ůcego no┼Ťnikiem informacji. Samo┼Ťwiadomo┼Ť─ç osobistego ÔÇ×udzia┼éu w przesz┼éo┼ŤciÔÇŁ danej osoby pozostaje tutaj bez znaczenia, poniewa┼╝ dopiero historiograficzne dzia┼éanie na jej relacji czyni z niej histori─Ö. Jednocze┼Ťnie istnienie ┼Ťwiadk├│w historii przekonuje nas, ┼╝e dane wydarzenie rzeczywi┼Ťcie mia┼éo miejsce. Objawia si─Ö tutaj potrzeba dowod├│w, udokumentowania przesz┼éo┼Ťci, kt├│rej najskrajniejszym przejawem jest ludzkie marzenie o podr├│┼╝ach w czasie, by na w┼éasnej sk├│rze do┼Ťwiadczy─ç historii znanej z podr─Öcznik├│w. Imitacj─ů takiej w─Ödr├│wki jest zwr├│cenie si─Ö ku wszystkiemu, co istnia┼éo ÔÇ×przed wiekamiÔÇŁ. Osadzenie w takiej roli rekina polarnego jest problematyczne ze wzgl─Ödu na jego zupe┼én─ů ignorancj─Ö wobec ┼Ťwiata ludzkiego. Ale to nie jedyny paradoks.
Historia wykluczonych
Wi─ůzanie rekin├│w polarnych z wielkimi postaciami historycznymi wyra┼╝a, by─ç mo┼╝e nie do ko┼äca u┼Ťwiadomione, pragnienie uzyskania pe┼énego dost─Öpu do ┼Ťwiadomo┼Ťci zwierz─Öcia, a co za tym idzie ÔÇô mo┼╝liwo┼Ťci wpisania go w histori─Ö. Niemo┼╝no┼Ť─ç realizacji tego rodzaju potrzeb jest odsuwana na bok, poniewa┼╝ brak takich metod komunikacyjnych wsp├│┼écze┼Ťnie nie wyklucza ich potencjalno┼Ťci w przysz┼éo┼Ťci. W ko┼äcu coraz wi─Öcej zaawansowanych bada┼ä nad zwierz─Ötami, szczeg├│lnie z zakresu behawiorystyki, neurobiologii czy kognitywistyki, przynosi zachwycaj─ůce wyniki. Orki posiadaj─ůce odmienne kultury terytorialne, kt├│re odbij─ů si─Ö na ich ewolucji, s┼éonie postrzegaj─ůce cz┼éowieka w podobny spos├│b do tego, w jaki ludzie patrz─ů na psie szczeniaki, czy samo┼Ťwiadomo┼Ť─ç w┼éasnego indywidualizmu w┼Ťr├│d delfin├│w. To tylko najg┼éo┼Ťniejsze ustalenia zoolog├│w spopularyzowane w ostatnich latach. Nadzieja na pe┼éniejsze zrozumienie cz┼éowieka ze zwierz─Ötami (a ju┼╝ nie tylko zwierz─ůt przez cz┼éowieka) zaczyna i┼Ť─ç w parze z uznaniem ich za ┼Ťwiadomych uczestnik├│w rzeczywisto┼Ťci. Rzeczywisto┼Ťci, kt├│rej cz─Ö┼Ťci─ů mo┼╝e by─ç tak┼╝e historia.
Oczywi┼Ťcie perspektywa historyczna zwierz─ůt, kt├│rej model chcieliby┼Ťmy stworzy─ç, jest odmienna od ludzkiej. Zwierz─Öta s─ů wykluczone. Nie tylko przez biologiczne bariery, niepozwalaj─ůce cz┼éowiekowi na ┼éatwy i bezpo┼Ťredni kontakt z nimi, ale tak┼╝e z powodu ludzkiej kultury, kt├│ra od czas├│w staro┼╝ytnych Grek├│w pr├│buje si─Ö od fauny i flory zdecydowanie oddzieli─ç. St─ůd historiograficzny trend na odchodzenie od historii zwierz─ůt i badanie w zamian zwierz─Öcej historii, kt├│ra mia┼éaby uzna─ç przedstawicieli odmiennych od ludzkiego gatunk├│w za posiadaj─ůcych sprawczo┼Ť─ç aktor├│w. Pozostaje jednak pytanie, jak tak─ů histori─Ö pisa─ç. Wsp├│┼écze┼Ťni badacze poszukuj─ů wzorc├│w metodologicznych w badaniach nad innymi grupami wykluczonymi. Chodzi tu o histori─Ö kobiet, ch┼éop├│w czy ludzi spoza europejskiego kr─Ögu kulturowego, czyli wszystkich tych, kt├│rych klasyczna historiografia traktowa┼éa jako postacie bierne, przedmioty poddaj─ůce si─Ö bezwiednie wydarzeniom. ÔÇ×Oddawanie g┼éosuÔÇŁ tym grupom sta┼éo si─Ö wa┼╝nym elementem zwrot├│w metodologicznych w XX wieku, zawieraj─ůcym silny etyczny imperatyw r├│wno┼Ťciowy i emancypacyjny. W przypadku historii zwierz─Öcej warto┼Ťci stoj─ůcych za zmian─ů perspektyw w postrzeganiu dziej├│w dostarcza ekokrytyka.
Wsp├│┼éodczuwa─ç, ┼╝eby zrozumie─ç
Chyba najbardziej znany w Polsce przedstawiciel tego nurtu, ├ëric Baratay, stawia w swoich pracach spraw─Ö jasno: ÔÇ×Stawk─ů jest zainteresowanie si─Ö istnieniami tak zwyczajnymi, tak niedocenionymi, a nawet zanegowanymi, ┼╝e si─Ö ich nie widzi albo zobaczy─ç nie chceÔÇŁ (ÔÇ×Zwierz─Öcy punkt widzenia: inna wersja historiiÔÇŁ). To zainteresowanie ma zako┼äczy─ç ludzk─ů ignorancj─Ö, zwr├│ci─ç uwag─Ö na szczeg├│lnych aktor├│w nie-ludzkich, kt├│rymi s─ů zwierz─Öta. Czym jednak to zainteresowanie ma owocowa─ç? Nie chodzi tutaj jedynie o poszerzenie ludzkich horyzont├│w czy uzupe┼énienie wiedzy. Baratay twierdzi, ┼╝e cz┼éowiek ma przesta─ç uwa┼╝a─ç si─Ö za ÔÇ×p─Öpek ┼ŤwiataÔÇŁ czy ho┼édowa─ç ÔÇ×infantylnej koncepcjiÔÇŁ o swojej hierarchicznej wy┼╝szo┼Ťci nad sztucznym bytem zbiorowym, kt├│rym w kulturze zachodniej s─ů ÔÇ×zwierz─ÖtaÔÇŁ. Postuluj─ůc jednocze┼Ťnie postrzeganie fauny w ca┼éej jej r├│┼╝norodno┼Ťci gatunkowej, autor ÔÇ×Zwierz─Öcego punktu widzeniaÔÇŁ zauwa┼╝a tak┼╝e konieczno┼Ť─ç zwr├│cenia uwagi na jednostki oraz uznanie ich podmiotowo┼Ťci w kontaktach z cz┼éowiekiem i ze ┼Ťrodowiskiem naturalnym.
Pr├│ba zbli┼╝enia czytelnik├│w z bohaterami ksi─ů┼╝ek, zerkni─Öcia na ┼Ťwiat ÔÇ×zwierz─Öcym spojrzeniemÔÇŁ, oparta jest tutaj na empatii. Ludzie maj─ů patrze─ç na ÔÇ×zwierz─Öc─ů histori─Ö zwierz─ůtÔÇŁ, jak nazywa j─ů Baratay, wsp├│┼éodczuwaj─ůc z jej bohaterami. Po┼Ťwi─Öcaj─ůc swoj─ů prac─Ö gatunkom bliskim cz┼éowiekowi ÔÇô g┼é├│wnie koniom, psom i byd┼éu (szczeg├│lnie krowom) ÔÇô autor przedstawia ich los w kontek┼Ťcie ich relacji ze ┼Ťwiatem ludzkim. Chodzi o rol─Ö zwierz─ůt w gospodarce, na wojnie (temu tematowi po┼Ťwi─Öci┼é tak┼╝e osobn─ů ksi─ů┼╝k─Ö ÔÇ×Zwierz─Öta w okopachÔÇŁ, kt├│ra dotyczy I wojny ┼Ťwiatowej), jako towarzyszy ┼╝ycia i obiekt├│w rozrywki. Nale┼╝y od razu podkre┼Ťli─ç, ┼╝e cho─ç zestaw ten wydaje si─Ö na pierwszy rzut oka wywa┼╝ony, to dominuje tutaj opis eksploatacji zwierz─ůt: har├│wka koni w kopalniach czy na polach, stres i przera┼╝enie ps├│w na polach bitew czy fizyczna krzywda dziej─ůca si─Ö bykom na arenach podczas corridy. Zwierz─Öta Barataya przede wszystkim cierpi─ů, a autor nie zamierza odpuszcza─ç czytelnikowi ┼╝adnych szczeg├│┼é├│w ich m─Öki. Opisy te sta┼éy si─Ö pryzmatem, przez kt├│ry ksi─ů┼╝k─Ö postrzegaj─ů czytelnicy. Znamienn─ů jest tutaj opublikowana na ┼éamach ÔÇ×Gazety WyborczejÔÇŁ rozmowa Sylwii Chutnik z Karolin─ů Sulej, kt├│ra stwierdzi┼éa: ÔÇ×Dla mnie ksi─ů┼╝ka Barataya to te┼╝ od┼Ťwie┼╝enie ┼Ťwiadomo┼Ťci przemocy, kt├│ra otacza nas i towarzyszy nam ka┼╝dego dnia. Jak ┼éatwo przekraczamy granic─Ö humanitarnego traktowania ┼╝ywych istotÔÇŁ.
Rzeczywi┼Ťcie, podej┼Ťcie Barataya zmienia perspektyw─Ö w patrzeniu na zwierz─Öta. Wyb├│r ÔÇ×gatunk├│w zwyczajnychÔÇŁ, z kt├│rymi cz┼éowiek spotyka si─Ö na co dzie┼ä, pozwala na odej┼Ťcie od fantazji o ÔÇ×niezbadanych cudach naturyÔÇŁ. Nie ma tu wzmianek o niezwyk┼éych zachowaniach, tajemniczych paso┼╝ytach, pora┼╝aj─ůcej d┼éugowieczno┼Ťci. Czytelnik poznaje w zamian smutn─ů histori─Ö l─Öku, b├│lu i stresu, podporz─ůdkowania innych gatunk├│w dominuj─ůcemu cz┼éowiekowi. Tak napisana historia nie jest przyjemn─ů, pe┼én─ů ciekawostek lektur─ů, a raczej trudn─ů emocjonalnie podr├│┼╝─ů przez zwierz─Öcy ┼Ťwiat. Wra┼╝liwo┼Ť─ç nakazuje czytelnikowi empatyzowa─ç, odczuwa─ç wsp├│lnot─Ö mo┼╝liwych do┼Ťwiadcze┼ä ze stworzeniami, kt├│re nie s─ů ju┼╝ tak jednoznacznie od nas oddzielone w kulturowej hierarchii ┼╝ywych organizm├│w. Ta blisko┼Ť─ç mo┼╝e okaza─ç si─Ö jednak pozorna, kiedy zaczniemy zadawa─ç sobie pytania o to, czego histori─Ö tak naprawd─Ö przeczytali┼Ťmy. Czy czasem cierpienie zwierz─ůt nie przemawia do nas tak silnie, poniewa┼╝ jest bliskie naszemu cierpieniu, kt├│re w cywilizacji judeochrze┼Ťcija┼äskiej uszlachetnia?
Hierarchie cierpienia
Dominacja etyki jako narz─Ödzia krytycznego w pr├│bach opracowa┼ä zwierz─Öcej historii, cho─ç na pewno uzasadniona, budzi szereg w─ůtpliwo┼Ťci. Poj─Öcie zwierz─Öcia nie posiada pe┼énego ÔÇ×fizykalnego desygnatuÔÇŁ, zosta┼éo bowiem stworzone przez ludzi, by opisa─ç ca┼éy zestaw zjawisk i struktur, tak jak widzi je cz┼éowiek. Cho─ç okre┼Ťlenia odnosz─ů si─Ö do rzeczywisto┼Ťci, to nie mog─ů by─ç odbierane jako w pe┼éni obiektywne. Jest wi─Öc zrozumia┼ée, ┼╝e przybli┼╝aj─ůc si─Ö do ┼Ťwiata zwierz─Öcego, poszukujemy cech wsp├│lnych, zjawisk, kt├│re nas ┼é─ůcz─ů ÔÇô na przyk┼éad cierpienia. Problem w tym, ┼╝e ÔÇ×zwierz─ÖtaÔÇŁ to bardzo obszerna kategoria fenomen├│w przyrodniczych, w ramach kt├│rej mieszcz─ů si─Ö gatunki diametralnie si─Ö od siebie r├│┼╝ni─ůce. Fakt ten powinien wywo┼éywa─ç pytania o te zwierz─Öta, dla kt├│rych jednostkowe cierpienie nie jest wa┼╝nym do┼Ťwiadczeniem, a jedynie elementem prowadz─ůcym do przetrwania ca┼éego gatunku. Jak napisa─ç ich historie? Oczywi┼Ťcie, mo┼╝e si─Ö to okaza─ç niemo┼╝liwe, nie ma w tym nic z┼éego. Czy jednak skupienie si─Ö na tych gatunkach, kt├│re s─ů cz┼éowiekowi na tyle bliskie, by mo┼╝na by┼éo opisa─ç ich prze┼╝ycia, i budowanie wok├│┼é nich nowoczesnego stosunku do istot ┼╝ywych nie grozi ich wt├│rn─ů hierarchizacj─ů?
Baratay postuluje w swoich ksi─ů┼╝kach zaprzestanie kategoryzowania zwierz─ůt w odniesieniu do cz┼éowieka, a szczeg├│lnie zatarcie granicy mi─Ödzy ┼Ťwiatem ludzkim a zwierz─Öcym. Ta szlachetna intencja mo┼╝e jednak nie do ko┼äca znajdowa─ç odzwierciedlenie w stosunku cz┼éowieka do ┼Ťwiata naturalnego. Jednym z przyk┼éad├│w uwidaczniaj─ůcych trudno┼Ťci z realizacj─ů tego za┼éo┼╝enia jest historia atolu Palmyra na Oceanie Spokojnym. Nale┼╝─ůcy do marynarki USA, by┼é ┼Ťwiadkiem katastrofy ekologicznej, kt├│ra odby┼éa si─Ö wskutek przypadkowej introdukcji szczur├│w z gatunku rattus rattus (szczur ┼Ťniady). Gryzonie, przywleczone przez marynarzy w czasie II wojny ┼Ťwiatowej, przetrzebi┼éy populacj─Ö krab├│w, ┼╝├│┼éwi morskich oraz gniazduj─ůcych na atolu ptak├│w, wcze┼Ťniej dewastuj─ůc wyspiarsk─ů faun─Ö. W celu odbudowy naturalnego ┼Ťrodowiska Palmyry od pocz─ůtk├│w XXI wieku prowadzona jest akcja trucia szczur├│w na masow─ů skal─Ö. W wyniku tych dzia┼éa┼ä r├│┼╝norodno┼Ť─ç biologiczna wyspy odradza si─Ö w imponuj─ůcym tempie, jednak cz─Ö┼Ť─ç radykalnych ekolog├│w wskazuje tak┼╝e na odgrywaj─ůcy si─Ö na wyspie dramat gryzoni. Jakby nie patrze─ç na ca┼é─ů spraw─Ö, szczury p┼éac─ů cen─Ö za dzia┼éalno┼Ť─ç cz┼éowieka, a ich miejsce w hierarchii istot ┼╝ywych ustalono ni┼╝ej ni┼╝ gatunk├│w, kt├│re zaklasyfikowano jako zagro┼╝one.
Problem Palmyry pokazuje dobitnie, jak skomplikowanymi prawami rz─ůdzi si─Ö ┼Ťwiat naturalny. Czy jednak przyk┼éad ten niesie za sob─ů jak─ů┼Ť nauk─Ö dla historyk├│w pragn─ůcych przyj─ů─ç ÔÇ×zwierz─Öc─ů perspektyw─ÖÔÇŁ? Podobnie jak w przypadku rekin├│w polarnych czy cierpi─ůcych zwierz─ůt Barataya, historia ekosystemu Palmyry ukazuje, z jak─ů ┼éatwo┼Ťci─ů przychodzi nam docenienie jednych gatunk├│w ze wzgl─Ödu na cechy, kt├│re nas fascynuj─ů lub s─ů nam bliskie. Bez wzgl─Ödu na to, jak bardzo pragn─Öliby┼Ťmy spojrze─ç na ┼Ťwiat oczami zwierz─ůt, zawsze odby─ç si─Ö to mo┼╝e kosztem stworze┼ä, kt├│re z jakiego┼Ť powodu s─ů dla nas mniej atrakcyjne. Antropocentryczna perspektywa b─Ödzie towarzyszy─ç nam zawsze, z czego szcz─Ö┼Ťliwie cz─Ö┼Ť─ç badaczy zdaje sobie spraw─Ö. Mo┼╝emy j─ů co najwy┼╝ej cz─Ö┼Ťciowo t┼éumi─ç. Perspektywa ta jednak wcale nie musi by─ç pesymistyczna lub zniech─Öca─ç do dalszych bada┼ä. Zwierz─Öc─ů histori─Ö zwierz─ůt mo┼╝na potraktowa─ç jako pytanie zadawane ci─ůgle na nowo, na kt├│re odpowied┼║ pozwoli zweryfikowa─ç nasz stosunek nie tylko do innych stworze┼ä, ale tak┼╝e do samej historii. O to w┼éa┼Ťnie chodzi w przyjmowaniu zwierz─Öcej perspektywy ÔÇô ci─ůg┼éej pr├│bie patrzenia na ┼Ťwiat troch─Ö inaczej.
***
Polecamy tak┼╝e:

Zwierz─Öta na papieskim stole

Status zwierz─ůt w Ko┼Ťciele i Cerkwi ÔÇô przyczynek do bada┼ä

Mi─Ösem w ekran

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie - w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej Polityka prywatno┼Ťci zamknij ├Ś