Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

Gospodarka cyfrowa dla opornych

Bran┼╝a cyfrowa pos┼éuguje si─Ö specyficzn─ů siatk─ů poj─Öciow─ů. Tworz─ůce j─ů terminy nie dotycz─ů jednak jedynie w─ůsko rozumianej cyfrowej gospodarki, ale staj─ů si─Ö elementem wielu dyskusji o zmianach modeli spo┼éecznych i gospodarczych.

ilustr.: Antoni Sieczkowski

ilustr.: Antoni Sieczkowski


Tekst pochodzi z┬á35. numeru┬ápapierowego Magazynu ÔÇ×KontaktÔÇŁ pod tytu┼éem ÔÇ×Czyje s─ů dzieci?ÔÇŁ.
Poni┼╝szy ÔÇ×s┼éowniczekÔÇŁ wyja┼Ťnia wybrane terminy, u┼╝yte w zamieszczonym obok wywiadzie. Nie pretenduje przy tym do opisania ca┼éej z┼éo┼╝ono┼Ťci gospodarki cyfrowej ani te┼╝ do jej naukowego, systematycznego uj─Öcia. Jego celem jest przybli┼╝enie czytelnikowi, niestykaj─ůcemu si─Ö na co dzie┼ä z cyfrowym ┼╝argonem, najwa┼╝niejszych ÔÇô zdaniem autor├│w ÔÇô poj─Ö─ç. Elementy gospodarki cyfrowej, takie jak ┼Ťwiadczone tam us┼éugi, s─ů przeciwstawiane ÔÇ×tradycyjnejÔÇŁ gospodarce ÔÇô to znaczy takiej, w kt├│rej produkty i us┼éugi s─ů dostarczane w formie fizycznej, ulegaj─ů zu┼╝yciu, a zap┼éat─ů za nie s─ů z regu┼éy pieni─ůdze. Podzia┼é ten nie jest ostry, niekt├│re zjawiska wyst─Öpowa┼éy daleko przed pojawieniem si─Ö Internetu. Przyj─Öte uproszczenie pozwala jednak w bardziej przyst─Öpny spos├│b na┼Ťwietli─ç elementy zmiany, jaka zachodzi obecnie w gospodarce w zwi─ůzku z dynamicznym rozwojem sektora cyfrowego.
Efekty sieciowe
Gdy kupujemy zwyk┼é─ů us┼éug─Ö, jak wyjazd na wakacje czy abonament telewizji kablowej, nie interesuje nas specjalnie, ile innych os├│b wykupi┼éo t─Ö sam─ů us┼éug─Ö. To, czy na danym kanale b─Öd─ů emitowane ciekawe filmy, nie zale┼╝y bezpo┼Ťrednio od liczby ogl─ůdaj─ůcych, a rodzaj abonamentu, na jaki zdecydowali si─Ö moi przyjaciele, raczej nie wp┼éywa na m├│j wyb├│r pakietu program├│w. Inaczej jest w przypadku jednej z najwa┼╝niejszych us┼éug gospodarki cyfrowej ÔÇô sieci spo┼éeczno┼Ťciowych. To, ile os├│b do niej nale┼╝y, a szczeg├│lnie, czy s─ů tam ju┼╝ osoby, kt├│re znam, ma du┼╝e prze┼éo┼╝enie na moj─ů osobist─ů decyzj─Ö o przy┼é─ůczeniu si─Ö. Im wi─Öcej os├│b korzysta z danej us┼éugi, tym wi─Öksza jest dla ka┼╝dej z nich korzy┼Ť─ç. Dzi─Öki temu efektowi firmy dzia┼éaj─ůce na rynkach mog─ů, po pierwsze, szybko nabra─ç ÔÇ×masyÔÇŁ ÔÇô zwi─Öksza─ç liczb─Ö u┼╝ytkownik├│w ÔÇô a po drugie, ┼éatwiej tych u┼╝ytkownik├│w utrzyma─ç. Przy odpowiednio du┼╝ej liczbie u┼╝ytkownik├│w ka┼╝dy nie-uczestnik ma du┼╝─ů motywacj─Ö do do┼é─ůczenia. Z kolei nowa us┼éuga tego samego typu, bez zbudowanej bazy u┼╝ytkownik├│w, nie jest atrakcyjna, nawet je┼Ťli niekt├│re jej elementy mog─ů by─ç wy┼╝szej jako┼Ťci. Przyk┼éadami takich us┼éug s─ů sieci spo┼éeczno┼Ťciowe, mapy i programy oferuj─ůce nawigacje (wi─Öcej u┼╝ytkownik├│w pozwala precyzyjniej wskazywa─ç zag─Öszczenie ruchu), ale te┼╝ w pewnym sensie wyszukiwarki internetowe. Tu efekty sieciowe s─ů mniej widoczne, ale wci─ů┼╝: im wi─Öcej os├│b korzysta z Google czy Bing, tym sprawniej dzia┼éaj─ů ich algorytmy, a wi─Öc daj─ů lepsze rezultaty wszystkim u┼╝ytkownikom.
Konkurencja o rynek
W tradycyjnej gospodarce konkurencja z regu┼éy odbywa si─Ö ÔÇ×na danym rynkuÔÇŁ ÔÇô istnieje wiele firm produkuj─ůcych buty czy wiele konkurencyjnych sieci wypo┼╝yczalni samochod├│w. Inaczej jest na rynkach cechuj─ůcych si─Ö silnymi efektami sieciowymi. Z racji rosn─ůcych korzy┼Ťci przy wi─Ökszej liczbie u┼╝ytkownik├│w oraz spadaj─ůcego kosztu pozyskania kolejnych (bo ich motywacja do┼é─ůczenia do sieci spo┼éeczno┼Ťciowej ro┼Ťnie samoistnie) najpopularniejsze us┼éugi s─ů w stanie szybko zmonopolizowa─ç rynek. Przyk┼éadem zn├│w mog─ů by─ç sieci spo┼éeczno┼Ťciowe, gdzie dominuje Facebook, wypar┼észy na przyk┼éad MySpace w USA czy nasz─ů-klas─Ö w Polsce. W┼éa┼Ťnie z powodu tych specyficznych cech m├│wi si─Ö, ┼╝e konkurencja na rynku cyfrowym ma charakter konkurencji ÔÇ×o rynekÔÇŁ ÔÇô najlepsza firma zgarnia ca┼é─ů pul─Ö.
Dane osobowe/dane nieosobowe
ÔÇ×Dane s─ů walut─ů wsp├│┼éczesnej gospodarkiÔÇŁ ÔÇô tego typu stwierdzenia s─ů wszechobecne w dyskusjach o zmieniaj─ůcych si─Ö modelach biznesowych. Jednak dane danym nier├│wne. Dane dziel─ů si─Ö na kilka rodzaj├│w. Dane osobowe pozwalaj─ů na zidentyfikowanie osoby, do kt├│rej nale┼╝─ů. Imi─Ö, nazwisko, adres, numery telefonu czy IP komputera ÔÇô to wszystko stanowi dane osobowe. Aby pozyskiwa─ç i monetyzowa─ç takie dane, firmy musz─ů zdoby─ç zgod─Ö ich w┼éa┼Ťciciela, wyra┼╝on─ů ┼Ťwiadomie i jednoznacznie, oraz wskaza─ç, do czego b─Öd─ů je wykorzystywa─ç.
Dane nieosobowe to takie, kt├│rych nie mo┼╝na powi─ůza─ç z konkretn─ů osob─ů. Mo┼╝e to by─ç na przyk┼éad historia wyszukiwania czy kolejno┼Ť─ç odwiedzanych stron. Takie dane s─ů pozyskiwane i wykorzystywane dla optymalizacji algorytm├│w narz─Ödzi internetowych. Zbierane s─ů bez ┼Ťwiadomego udzia┼éu wytwarzaj─ůcych je os├│b. Dane te przyczyniaj─ů si─Ö do ┼éatwiejszego korzystania z licznych us┼éug. Pozwalaj─ů zaoferowa─ç klientom us┼éugi i produkty skrojone ÔÇ×na miar─ÖÔÇŁ czy przesy┼éa─ç informacje handlowe osobom, kt├│re akurat przechodz─ů obok danego sklepu.
Inn─ů szczeg├│ln─ů kategori─ů danych s─ů dane wra┼╝liwe. Mog─ů dotyczy─ç czyjego┼Ť stanu zdrowia, preferencji seksualnych czy pogl─ůd├│w politycznych. Europa mocno stawia na ochron─Ö danych osobowych, wprowadzaj─ůc regulacje prawne w celu wzmocnienia mo┼╝liwo┼Ťci kontroli wykorzystania danych udost─Öpnianych ÔÇô ┼Ťwiadomie lub nie ÔÇô przez u┼╝ytkownik├│w Internetu. Odpowiednie przepisy wejd─ů w ┼╝ycie w czerwcu 2018 roku i obejm─ů tak┼╝e firmy ameryka┼äskie, dominuj─ůce w obszarze us┼éug ┼Ťwiadczonych w Internecie. Podej┼Ťcie stosowane w USA jest odmienne. Przetwarzanie danych jest tam traktowane niemal tak samo jak normalny proces biznesowy i nie jest obwarowane tak daleko id─ůcymi gwarancjami oraz ograniczeniami. R├│┼╝nice podej┼Ťcia po dw├│ch stronach Atlantyku wynikaj─ů w pewnej mierze z generalnie innego podej┼Ťcia do dzia┼éania firm oraz innego definiowania prywatno┼Ťci, kt├│re wynika najprawdopodobniej z odmiennej historii obu kontynent├│w. Europa, kt├│ra do┼Ťwiadczy┼éa totalitaryzmu hitlerowskiego, buduje prawo na tamtych do┼Ťwiadczeniach, gdzie informacje o czyim┼Ť pochodzeniu czy wyr├│┼╝niaj─ůcych go cechach mog┼éy decydowa─ç o ┼╝yciu lub ┼Ťmierci.
ilustr.: Antoni Sieczkowski

ilustr.: Antoni Sieczkowski


Regulowany dost─Öp do sieci
Telekomunikacja jest sektorem sieciowym, co oznacza, ┼╝e us┼éugi, takie jak dost─Öp do Internetu czy zwyk┼éy telefon, s─ů ┼Ťwiadczone dzi─Öki funkcjonowaniu sieci ÔÇô kabli dochodz─ůcych do wszystkich u┼╝ytkownik├│w. W tym sektorze, podobnie jak na przyk┼éad w energetyce czy wodoci─ůgach, kluczowym kosztem dla przedsi─Öbiorcy jest zbudowanie sieci: wykup teren├│w i po┼éo┼╝enie rur czy kabli. P├│┼║niejsze ┼Ťwiadczenie us┼éugi niemal nie generuje koszt├│w. W zwi─ůzku z tym operator, kt├│ry pierwszy zbuduje sie─ç na danym terenie, w spos├│b naturalny zyskuje monopolistyczn─ů pozycj─Ö. U┼╝ytkownicy w praktyce nie maj─ů wyboru dostawcy, a ten mo┼╝e dyktowa─ç swoje warunki, cho─çby w postaci wy┼╝szej ceny za us┼éugi. Zanim na rynku pojawi si─Ö konkurencja i wybuduje w┼éasn─ů sie─ç, mo┼╝e min─ů─ç wiele czasu.
Sytuacj─Ö dodatkowo komplikuje fakt, ┼╝e sieci (telekomunikacyjne, ale nie tylko) by┼éy cz─Östo budowane przy wsparciu pa┼ästwa. Aby zapewni─ç konsumentom odpowiedni poziom us┼éug, w tym konkurencyjne ceny, wprowadzono rozwi─ůzania pozwalaj─ůce na rozw├│j konkurencji bez konieczno┼Ťci kosztownego budowania kolejnej sieci. Takie rozwi─ůzania to w┼éa┼Ťnie regulowany dost─Öp do sieci. W pewnych sytuacjach odpowiednie krajowe organy mog─ů nakaza─ç operatorowi posiadaj─ůcemu sie─ç w danym miejscu udost─Öpnienie jej innym podmiotom. Samo udost─Öpnienie mo┼╝e mie─ç r├│┼╝ny charakter. Mo┼╝e to by─ç po prostu odsprzeda┼╝ us┼éug, mo┼╝e by─ç umo┼╝liwienie po┼éo┼╝enia swoich kabli w rurze nale┼╝─ůcej do pierwszego operatora, a nawet nakaz udost─Öpnienia samego kabla. Dzi─Öki temu klienci mog─ů wybiera─ç spo┼Ťr├│d r├│┼╝nych operator├│w, a ci zmuszeni s─ů do konkurowania cen─ů b─ůd┼║ jako┼Ťci─ů podstawowej us┼éugi lub us┼éug towarzysz─ůcych, jak na przyk┼éad obs┼éuga klienta. Wprowadzenie tego typu regulacji pozwoli┼éo na rozw├│j konkurencji na rynkach telekomunikacyjnych i os┼éabienie pozycji dawnych monopolist├│w (jak Telekomunikacja Polska w Polsce, France Telecom we Francji czy British Telecom w Wielkiej Brytanii).
Pomys┼éy na regulowanie firm internetowych, takie jak obowi─ůzek dzielenia si─Ö danymi czy umo┼╝liwienie ich przenoszenia mi─Ödzy poszczeg├│lnymi us┼éugami, nawi─ůzuj─ů do regulacji z sektor├│w sieciowych. Dane s─ů niezb─Ödnym elementem tworzenia us┼éug, a zgromadzenie odpowiedniej ich ilo┼Ťci jest czasoch┼éonne i kosztowne ÔÇô podobnie jak budowa nowej sieci przesy┼éowej w telekomunikacji. Brak mo┼╝liwo┼Ťci przenoszenia danych przywi─ůzuje z kolei u┼╝ytkownika do jednego dostawcy, podobnie jak brak mo┼╝liwo┼Ťci przenoszenia numer├│w telefonicznych blokowa┼é kiedy┼Ť u┼╝ytkownik├│w u jednego operatora telekomunikacyjnego.
Internet Przedmiot├│w/Rzeczy (Internet of Things)
Oznacza pod┼é─ůczone do Internetu i wysy┼éaj─ůce t─ů drog─ů sygna┼éy przedmioty, takie jak urz─ůdzenia gospodarstwa domowego, artyku┼éy o┼Ťwietleniowe i grzewcze, urz─ůdzenia noszone (wearables) czy samochody. Szacuje si─Ö, ┼╝e w 2020 roku pod┼é─ůczonych do sieci b─Ödzie mi─Ödzy 25 a 50 miliard├│w urz─ůdze┼ä. Rozw├│j Internetu Rzeczy umo┼╝liwi powstanie mi─Ödzy innymi inteligentnych przestrzeni (ÔÇ×inteligentnych miastÔÇŁ), transportu, produkt├│w, budynk├│w czy system├│w energetycznych.
Ujawnianie algorytm├│w
Jedna z metod wyr├│wnywania przewagi konkurencyjnej, polegaj─ůca na upublicznieniu cz─Ö┼Ťci kodu programu i udost─Öpnieniu go konkurencji na r├│wnych warunkach. Ujawnienie algorytm├│w stosowane w przypadku us┼éug, kt├│re maj─ů wielkie znaczenie dla gospodarki (na przyk┼éad wyszukiwarki internetowej), mia┼éoby doprowadzi─ç do przejrzysto┼Ťci i r├│wnego traktowania wszystkich podmiot├│w. Jednym z argument├│w za przyj─Öciem takiego rozwi─ůzania jest wp┼éyw, jaki wyniki wyszukiwania mog─ů teoretycznie mie─ç na wyniki wybor├│w. Je┼Ťli po wpisaniu do wyszukiwarki has┼éa ÔÇ×wybory prezydenckieÔÇŁ r├│┼╝ni u┼╝ytkownicy otrzymuj─ů r├│┼╝ne wyniki, to mo┼╝e prowadzi─ç to do zmian preferencji wyborczych. Z kolei wynik wyszukiwania, jaki zostanie wy┼Ťwietlony danemu u┼╝ytkownikowi, zale┼╝y od dzia┼éania algorytmu pr├│buj─ůcego na podstawie dotychczas zebranych danych dopasowa─ç wyniki wyszukiwania do potrzeb konsumenta. Kwestia znaczenia algorytm├│w nabra┼éa te┼╝ nowego wymiaru w zwi─ůzku z dyskusj─ů na temat fa┼észywych informacji w Internecie i roli, jak─ů automatyczne filtrowanie tre┼Ťci na portalach spo┼éeczno┼Ťciowych odgrywa┼éo w ameryka┼äskich wyborach prezydenckich.
GAFA
Google, Apple, Facebook, Amazon. Cztery najwi─Öksze firmy gospodarki cyfrowej na ┼Ťwiecie, kt├│rych wycena na koniec 2016 roku wynosi┼éa: 535 miliard├│w dolar├│w dla AppleÔÇÖa, 517 miliard├│w dolar├│w dla Alphabet (w┼éa┼Ťciciela GoogleÔÇÖa), 328 miliard├│w dolar├│w dla FacebookÔÇÖa i 271 miliard├│w dolar├│w dla Amazona. Dla por├│wnania PKB Polski w 2016 roku wynios┼éo oko┼éo 470 miliard├│w dolar├│w. Znaczenie tych firm wida─ç te┼╝ po liczbie u┼╝ytkownik├│w ÔÇô ponad 90 procent wyszukiwa┼ä internetowych w Europie odbywa si─Ö za po┼Ťrednictwem GoogleÔÇÖa. Android, system operacyjny w du┼╝ej mierze kontrolowany przez GoogleÔÇÖa, zainstalowany jest w 65 procentach smartfon├│w u┼╝ywanych na ┼Ťwiecie. Nieca┼ée 35 procent smartfon├│w dzia┼éa z kolei w oparciu o system operacyjny iOS, wyprodukowany przez AppleÔÇÖa. Facebook w czerwcu bie┼╝─ůcego roku przekroczy┼é barier─Ö dw├│ch miliard├│w aktywnych u┼╝ytkownik├│w. Amazon ma ponad 300 milion├│w u┼╝ytkownik├│w na ┼Ťwiecie, ponad 50 procent ameryka┼äskiego rynku sprzeda┼╝y online, a r├│wnocze┼Ťnie oferuje najwi─Öksz─ů na ┼Ťwiecie platform─Ö us┼éug w chmurze (na przyk┼éad dost─Öp do serwer├│w czy mocy obliczeniowej ÔÇ×na ┼╝─ůdanieÔÇŁ). Z jednej strony, trudno wyobrazi─ç sobie wsp├│┼éczesny ┼Ťwiat bez tych firm, z drugiej, budz─ů one wiele kontrowersji zwi─ůzanych ze swoj─ů pot─Ög─ů, ilo┼Ťci─ů posiadanych danych, ci─ůg┼é─ů ekspansj─ů na nowe rynki czy brakiem przejrzysto┼Ťci dzia┼éa┼ä.
 
***

Pozosta┼ée teksty z┬ábie┼╝─ůcego numeru dwutygodnika ÔÇ×KontaktÔÇŁ mo┼╝na znale┼║─ç┬átutaj

***

Polecamy tak┼╝e:

de Streel: Czy jeste┼Ťmy gotowi na cyfrowy monopol?

Proste sposoby na UTRAT─ś UWAGI

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie - w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej Polityka prywatno┼Ťci zamknij ├Ś