Internetowy magazyn katolewicy spo艂ecznej. Piszemy o 艣wiecie, czerpi膮c inspiracje z nauki spo艂ecznej Ko艣cio艂a

Gdzie jest tw贸j brat?

Franciszek domaga si臋 nie tylko wsparcia dla potrzebuj膮cych, lecz tak偶e stworzenia warunk贸w, w kt贸rych b臋d膮 oni mogli sta膰 si臋 aktorami, nie za艣 jedynie widzami, procesu swojego wyzwolenia.

ilustr.: Karolina Burdon

ilustr.: Karolina Burdon


 
Z okazji drugiej rocznicy wyboru kard. Jorge Maria Bergoglio na Stolic臋 Piotrow膮, publikujemy tekst pochodz膮cy z 27. numeru kwartalnika „Kontakt” zatytu艂owanego „Niema Bieda”, w kt贸rym dokonano podsumowania i pr贸by systematyzacji dotychczasowego nauczania spo艂ecznego papie偶a Franciszka.聽
鈥濸ragn臋 Ko艣cio艂a ubogiego i dla ubogich鈥. To zdanie, wypowiedziane przez Franciszka w jednym z pierwszych przem贸wie艅 po wyborze na Stolic臋 Piotrow膮, odbi艂o si臋 szerokim echem i w spo艂ecznym odbiorze sta艂o si臋 dewiz膮 jego pontyfikatu. Po up艂ywie niemal dw贸ch lat od tamtego wydarzenia mo偶na z przekonaniem powiedzie膰, 偶e motyw wo艂aj膮cej o pomst臋 do nieba n臋dzy, kt贸rej pe艂ny jest wsp贸艂czesny 艣wiat, i motyw Ko艣cio艂a solidarnego z ubogimi, wyst臋puj膮cego w ich imieniu i zadaj膮cego trudne pytania o strukturalne przyczyny ich kondycji, sta艂y si臋 kluczowymi tematami papieskiego nauczania i troski. Ojciec 艢wi臋ty regularnie punktuje bezduszno艣膰 艣wiata, kt贸ry 鈥 w wymiarze zar贸wno lokalnym, jak i globalnym 鈥 dopuszcza do powstawania olbrzymich r贸偶nic spo艂ecznych i trwa艂ego wykluczania ca艂ych grup ludzi. Warto przyjrze膰 si臋 temu w膮tkowi nauczania Franciszka w spos贸b systematyczny: si臋gn膮膰 do jego ewangelicznych 藕r贸de艂, zrozumie膰 jego zasadnicz膮 tre艣膰 oraz wskaza膰 powtarzaj膮ce si臋 motywy papieskiego przes艂ania. Przes艂anie to kierowane jest do ludzi Ko艣cio艂a, do elit polityczno-gospodarczych, ale przede wszystkim do ka偶dego cz艂owieka dobrej woli, kt贸ry znalaz艂 si臋 w tej uprzywilejowanej sytuacji, 偶e nie musi troszczy膰 si臋 o podstawy swojego materialnego bytu i biologicznego przetrwania.
Droga naznaczona ubogimi
Za programowy dokument Franciszka uznana zosta艂a adhortacja 鈥濫vangelii gaudium鈥, og艂oszona ju偶 w listopadzie 2013 roku. Znamienny jest zar贸wno jej tytu艂, jak i okoliczno艣ci jej powstania. Dokument mia艂 bowiem s艂u偶y膰 za podsumowanie synodu biskup贸w po艣wi臋conego Nowej Ewangelizacji, kt贸ry odby艂 si臋 rok wcze艣niej, jeszcze pod przewodnictwem Benedykta XVI. Tematyka adhortacji znacznie wykroczy艂a jednak poza stricte duszpasterski wymiar g艂oszenia Dobrej Nowiny. Tym, co zaskoczy艂o wielu czytelnik贸w, by艂o 艣cis艂e po艂膮czenie tre艣ci duszpastersko-misyjnych ze spo艂eczn膮 nauk膮 Ko艣cio艂a.
Spraw膮 zasadnicz膮 dla zrozumienia adhortacji jest zastosowanie si臋 do papieskiego polecenia, aby podstawowe nakazy Ewangelii rozumie膰 dos艂ownie i 鈥瀗ie relatywizowa膰 ich 偶adn膮 ko艣cieln膮 hermeneutyk膮鈥 (EG 194). Centralne miejsce po艣r贸d tych nakaz贸w zajmuj膮 wezwania do mi艂osierdzia i troski o ubogich oraz do refleksji nad sposobami polepszenia ich spo艂ecznego po艂o偶enia. Papie偶 podkre艣la kluczow膮 rol臋 ubogich w historii zbawienia, przypominaj膮c o tym, 偶e 鈥瀋a艂a droga naszego odkupienia naznaczona jest ubogimi. Zbawienie to dotar艂o do nas dzi臋ki wypowiedzianemu 芦tak禄 pokornej dziewczyny z ma艂ego kraju, zagubionego na peryferiach wielkiego imperium鈥 (EG 197). Wynika st膮d jasno, 偶e 鈥瀟o ubodzy s膮 szczeg贸lnie uprzywilejowanymi adresatami Ewangelii鈥 (EG 48), poniewa偶 to przede wszystkim do nich przyszed艂 Chrystus.
Z analizy tre艣ci Objawienia wyci膮ga papie偶 wniosek, 偶e obowi膮zkiem zar贸wno ludzi Ko艣cio艂a, jak i wszystkich ludzi dobrej woli jest rozeznanie sytuacji os贸b dotkni臋tych wielowymiarowym ub贸stwem i podj臋cie stara艅 o ich spo艂eczne 鈥瀢艂膮czenie鈥. Do tego jednak wr贸cimy p贸藕niej. W tej chwili najistotniejsz膮 spraw膮 jest bowiem dojrzenie ewangelicznego i, szerzej, biblijnego 藕r贸d艂a spo艂ecznych pogl膮d贸w Franciszka. Lektur臋 Pisma 艢wi臋tego niejednokrotnie traktuje on jako bezpo艣redni impuls do podejmowania dzia艂a艅 na p艂aszczy藕nie spo艂ecznej. Znamienne s膮 tu s艂owa, kt贸re zapisa艂 w g艂o艣nej ksi膮偶ce 鈥濿 niebie i na ziemi鈥, b臋d膮cej owocem rozm贸w prowadzonych z rabinem Abrahamem Sk贸rk膮. Komentuj膮c fragmenty Ksi臋gi Wyj艣cia przysz艂y papie偶 zauwa偶y艂, 偶e 呕ydzi 鈥 pod przyw贸dztwem Moj偶esza i z Bo偶膮 pomoc膮 鈥 walczyli o lepszy byt na Ziemi. Warto zacytowa膰 zawieraj膮c膮 aluzj臋 do s艂ynnej diagnozy Marksa tez臋 Jorge Mario Bergoglio, 偶e 鈥瀓e艣li kto艣 wytrzymuje bez walki o swoje prawa, my艣l膮c o raju, to znaczy, 偶e faktycznie znajduje si臋 pod wp艂ywem opium鈥.
Milczenie Franciszka
Tak wi臋c jest oczywiste, 偶e za 藕r贸d艂o swoich wyrazistych pogl膮d贸w na kwesti臋 spo艂eczn膮 papie偶 przyjmuje Objawienie. Spraw臋 t臋 stawia zreszt膮 w 鈥濫vangelii gaudium鈥 jasno, pisz膮c: 鈥濪la Ko艣cio艂a opcja na rzecz ubogich jest raczej kategori膮 teologiczn膮 ni偶 kulturow膮, socjologiczn膮, polityczn膮 czy filozoficzn膮鈥. Za t膮 deklaracj膮 idzie wyra藕ne odci臋cie si臋 od domniemanych ideologicznych podstaw g艂oszonych nauk. W adhortacji czytamy mi臋dzy innymi, 偶e w swych twierdzeniach papie偶 jest 鈥瀌aleki od jakiejkolwiek ideologii politycznej鈥, a tak偶e 偶e 鈥瀓ego s艂owo nie jest s艂owem wroga ani przeciwnika鈥. W innym miejscu swojej rozmowy ze Sk贸rk膮 podkre艣la, 偶e 鈥瀗ale偶y oczy艣ci膰 to, co religijne, z pierwiastka politycznego鈥. Wydaje si臋, 偶e papie偶 鈥 doskonale zdaj膮c sobie spraw臋 z radykalizmu swojego przes艂ania 鈥揵roni si臋 w ten spos贸b przed zaszufladkowniem w roli cz艂owieka z lewej strony sceny politycznej.
Szczeg贸lnie interesuj膮cy jest na tym tle ambiwalentny stosunek Franciszka do teologii wyzwolenia. Nie ulega w膮tpliwo艣ci, 偶e pochodz膮cy z Ameryki 艁aci艅skiej papie偶 dobrze j膮 rozumie i 偶e podziela jej spo艂eczn膮 wra偶liwo艣膰. Na poziomie deklaratywnym stara si臋 on jednak nie akcentowa膰 swoich z ni膮 zwi膮zk贸w. Gdy b臋d膮c jeszcze kardyna艂em, redagowa艂 dokument wie艅cz膮cy konferencj臋 biskup贸w latynoameryka艅skich w Aparecida, ani razu nie u偶y艂 poj臋cia 鈥瀟eologia wyzwolenia鈥. Zarazem jednak tchn膮艂 w tekst jej ducha, nawo艂uj膮c do 鈥瀊udowania sprawiedliwego i opartego na braterskich relacjach spo艂ecze艅stwa鈥, kt贸re wszystkim swoim cz艂onkom zapewnia dost臋p do opieki zdrowotnej, po偶ywienia, edukacji, dachu nad g艂ow膮 i pracy. Gdy sze艣膰 lat p贸藕niej m贸wi艂 Franciszek w Brazylii, 偶e przebywanie blisko ubogich to dotykanie cia艂a Chrystusa, wspar艂 radykalne rozumienie preferencyjnej opcji na rzecz ubogich, na gruncie kt贸rego ich punkt widzenia staje si臋 punktem widzenia ukrzy偶owanego Boga.
Wra偶liwo艣膰 Jorge Mario Bergoglio uformowana zosta艂a przez teologi臋 argenty艅sk膮, w kt贸rej inspiracje marksistowskie nie odegra艂y szczeg贸lnie donios艂ej roli. Przypomnia艂 o tym jeden z dawnych nauczycieli papie偶a, Juan Carlos Scannone, kt贸ry powiedzia艂, 偶e Franciszek nigdy nie wspiera艂 opartej na przes艂ankach marksistowskich wersji teologii wyzwolenia. Pami臋tajmy jednak i o tym, 偶e to w艂a艣nie teologowie wyzwolenia jako pierwsi zwr贸cili uwag臋 na konieczno艣膰 r贸wnowa偶enia 鈥瀘rtodoksji鈥, to znaczy s艂uszno艣ci przekona艅, 鈥瀘rtopraksj膮鈥, czyli s艂uszno艣ci膮 dzia艂ania. Id膮c tym tropem, mniej powinno interesowa膰 nas, czy i co papie偶 o teologii wyzwolenia m贸wi, bardziej za艣 鈥 czy i jak j膮 robi. Teologia wyzwolenia nie polega bowiem na odrealnionym my艣leniu o wyzwoleniu, kt贸re jest przecie偶 tylko drugim imieniem zbawienia, lecz na urzeczywistnianiu go na miar臋 ludzkich mo偶liwo艣ci w horyzoncie doczesnym. By膰 mo偶e nawet lepiej, 偶e Franciszek o niej milczy, gdy偶 utrudnia w ten spos贸b zadanie swoich potencjalnych kontestator贸w, kt贸rzy z wyra藕n膮 ulg膮 zaklasyfikowaliby go jako 鈥瀞ocjalist臋鈥.
Nie wszystko na sprzeda偶
Wyra藕ne odci臋cie si臋 Franciszka od polityczno艣ci stoi w pewnym napi臋ciu z podejmowan膮 przez niego, krytyczn膮 analiz膮 systemowych uwarunkowa艅 dotykaj膮cego wsp贸艂czesny 艣wiat ub贸stwa. Papie偶 powraca do niej w wielu swoich tekstach i wypowiedziach. Zacznijmy od mocnego zdania pochodz膮cego ze wspomnianego ju偶 z dialogu z rabinem Sk贸rk膮: 鈥濩hrze艣cija艅stwo pot臋pia z jednakow膮 moc膮 zar贸wno komunizm, jak i dziki kapitalizm鈥. Zagro偶enia tym pierwszym Ojciec 艢wi臋ty w dzisiejszym 艣wiecie nie dostrzega. Kapitalizm jednak, przyjmuj膮cy form臋 鈥瀗ieokie艂znanego liberalizmu ekonomicznego鈥, spotyka si臋 w papieskich tekstach z druzgoc膮c膮 krytyk膮.
G艂贸wnym zarzutem, jaki Franciszek kieruje pod jego adresem, jest absolutyzacja rynku. Papie偶 powtarza, 偶e wszystkiemu nadaje si臋 dzi艣 warto艣膰 rynkow膮, utowarowieniu ulegaj膮 kolejne dziedziny 偶ycia spo艂ecznego. Papie偶, nie odbiegaj膮c daleko od dziedzictwa swoich poprzednik贸w, nie szcz臋dzi gorzkich s艂贸w kulturze konsumpcji, kt贸ra wszystko wystawia na sprzeda偶, ale nie oferuje w zamian szcz臋艣cia, a tylko jego komercyjny substytut w postaci codziennych wyg贸d. Szkodliwo艣膰 鈥瀗ieokie艂znanego konsumizmu鈥 polega wed艂ug Franciszka na tym, 偶e wzmaga on nier贸wno艣ci spo艂eczne i nier贸wno艣ci pomi臋dzy dwoma 艣wiatami, spo艣r贸d kt贸rych jeden zaj臋ty jest konsumpcj膮, a drugi 鈥 dostarczaniem przedmiot贸w konsumpcji. Zjawisko to prowadzi do 鈥瀘dcz艂owieczenia wielkiej cz臋艣ci ludzko艣ci鈥 i 鈥瀋a艂kowitego niszczenia tkanki spo艂ecznej鈥.
Najwi臋kszym problemem, kt贸ry rodzi 鈥瀒mperializm pieni膮dza鈥 jest kreowanie indywidualistycznej, egoistycznej i oboj臋tnej na los bli藕niego mentalno艣ci uczestnik贸w sytego spo艂ecze艅stwa konsument贸w. Wyj膮tkowo dramatycznym przyk艂adem funkcjonowania tych mechanizm贸w jest wed艂ug papie偶a oboj臋tno艣膰 i bezradno艣膰 Europejczyk贸w i instytucji zjednoczonej Europy na los imigrant贸w z p贸艂nocnej Afryki, kt贸rzy 鈥瀙oszukuj膮c odrobiny r贸wnowagi i pokoju, lepszego miejsca dla siebie i dla swoich rodzin, znajduj膮 艣mier膰鈥. W homilii wyg艂oszonej na wyspie Lampedusa, kt贸rej mieszka艅cy niemal codziennie musz膮 grzeba膰 wy艂owione z morza zw艂oki, cytowa艂 papie偶 biblijne pytanie zadane przez Boga Kainowi: 鈥瀏dzie jest Tw贸j brat?鈥, czytelnie sugeruj膮c nasz膮 odpowiedzialno艣膰 za ich 艣mier膰. Ubrany w pokutny str贸j wypomina艂 nam, 偶e poddajemy si臋 鈥瀏lobalizacji oboj臋tno艣ci鈥 i b艂aga艂 Boga o wybaczenie tym, 鈥瀔t贸rzy przez swoje prawa i decyzje stworzyli sytuacje, kt贸re doprowadzi艂y do tych tragedii鈥.
Papie偶 twierdzi, i偶 prymat zysku i pieni膮dza nieuchronne prowadzi do 鈥瀘drzucenia etyki kieruj膮cej nas do Boga鈥. Bardzo interesuj膮ca jest opinia wyra偶ona przez niego w rozmowie z rabinem Sk贸rk膮, 偶e 鈥瀔apitalizm traktuje religi臋 protekcjonalnie鈥. To znaczy, 偶e nie neguje jej ani nie usuwa ca艂kowicie z 偶ycia spo艂ecznego, jak czyni艂 to komunizm, ale sprowadza j膮 do roli nieszkodliwej ozdoby, nie za艣 tre艣ci, kt贸ra ma wype艂nia膰 ca艂e 偶ycie i kierowa膰 ludzkimi wyborami moralnymi.
Profetyczna krytyka
Og艂oszenie 鈥濫vangelii gaudium鈥 sprowokowa艂o pojawienie si臋 wielu g艂os贸w krytycznych. Jedn膮 z najciekawszych uwag dotycz膮cych adhortacji wyg艂osi艂 w rozmowie z Tomaszem Ponik艂o biskup Grzegorz Ry艣. Stwierdzi艂 on, 偶e 鈥濬ranciszek przeprowadzi艂 mocn膮 krytyk臋 [wsp贸艂czesnego 艣wiata], ale nie przedstawi艂 pozytywnej wizji, nie sformu艂owa艂 zaproszenia do poradzenia sobie ze zdiagnozowanymi zagro偶eniami鈥. Krakowski hierarcha podkre艣li艂, 偶e Ko艣ci贸艂 鈥 informuj膮c wiernych o tym, 偶e dany obszar zachowa艅 wi膮偶e si臋 z grzechem 鈥 powinien pokazywa膰 im, w jaki spos贸b mog膮 ten grzech przezwyci臋偶y膰. Wed艂ug biskupa Rysia papie偶 poprzestaje tymczasem na ukazywaniu systemowego z艂a, obarczaj膮c ka偶dego mieszka艅ca bogatej cz臋艣ci 艣wiata wsp贸艂odpowiedzialno艣ci膮 za nie.
Faktem jest, 偶e papieska krytyka rzeczywisto艣ci spo艂eczno-ekonomicznej operuje na poziomie systemowym i podwa偶a fundamenty kapitalistycznego porz膮dku, kt贸ry rz膮dzi t膮 rzeczywisto艣ci膮. Czy decyduj膮c si臋 na tak zasadnicz膮 polemik臋, powinien papie偶 uzupe艂ni膰 j膮 szczeg贸艂owym programem dzia艂a艅 obliczonych na przezwyci臋偶enie krytykowanych tendencji? By膰 mo偶e Franciszek ho艂duje raczej zasadzie sformu艂owanej przez tw贸rc臋 teologii politycznej, Johanna Baptista Metza, kt贸ra g艂osi, 偶e Ko艣ci贸艂 w swoim nauczaniu spo艂ecznym powinien pe艂ni膰 przede wszystkim funkcj臋 krytyczn膮, nie powinien za艣 proponowa膰 konkretnych rozwi膮za艅 politycznych, poniewa偶 grozi艂oby mu to zej艣ciem na poziom polityki partyjnej. Ko艣ci贸艂 powinien natomiast w imi臋 g艂oszonych warto艣ci opisywa膰 i w ten spos贸b wp艂ywa膰 na przemian臋 rzeczywisto艣ci spo艂eczno-politycznej.
Mimo wszystko wydaje si臋, 偶e prze艣ledziwszy uwa偶nie zar贸wno tekst adhortacji, jak i szereg innych wypowiedzi Ojca 艢wi臋tego, da si臋 zrekonstruowa膰 szereg postulat贸w polityczno-ekonomicznych, kt贸re mog艂yby zainspirowa膰 dzia艂ania zdolne do wydobycia 艣wiata spod w艂adzy 鈥瀒mperializmu pieni膮dza鈥, powoduj膮cego powstawanie gigantycznych sfer biedy i wykluczenia. Co wa偶niejsze, postulaty te mo偶na uj膮膰 w sp贸jny i logiczny system. Spr贸bujmy pokr贸tce go naszkicowa膰.
Kluczow膮 rol臋 przypisuje papie偶 przywr贸ceniu ekonomii jej pierwotnego sensu, kt贸rym jest 鈥瀞ztuka dochodzenia do odpowiedniego zarz膮dzania wsp贸lnym domem, jakim jest 艣wiat鈥. Ojciec 艢wi臋ty nie neguje rynku, pieni膮dza czy w艂asno艣ci prywatnej jako narz臋dzi s艂u偶膮cych temu zarz膮dzaniu. Jest jednak istotne, 偶eby pe艂ni艂y one funkcj臋 s艂u偶ebn膮 wobec cz艂owieka. Dzisiejszy stosunek do pieni膮dza papie偶 nazywa bowiem 鈥瀗egacj膮 prymatu osoby ludzkiej鈥 i 鈥瀘ddawaniem czci nowemu bo偶kowi鈥. Istnienie rynku samo w sobie r贸wnie偶 nie jest zjawiskiem negatywnym. Problem w tym, 偶e aby rynek dobrze pe艂ni艂 swoj膮 funkcj臋, powinien zosta膰 poddany kontroli sprawowanej przez pa艅stwa, kt贸re 鈥瀞膮 powo艂ane do tego, aby czuwa膰 nad ochron膮 dobra wsp贸lnego鈥. Tymczasem obecnie 鈥瀘dradza si臋 nowa niewidoczna tyrania [rynk贸w finansowych]鈥, kt贸rej skutkami s膮 rosn膮ce rozwarstwienie spo艂eczne, unikanie p艂acenia podatk贸w i pozbawianie obywateli mo偶liwo艣ci korzystania z dobrodziejstw 鈥瀙raktycznych mo偶liwo艣ci ekonomii鈥. Zadanie zmiany tego stanu rzeczy Franciszek powierza politykom, kt贸rzy powinni 鈥瀞kutecznie uzdrawia膰 g艂臋bokie korzenie chor贸b tego 艣wiata, a nie tylko ich zewn臋trzne objawy鈥.
Praca jak sakrament
Wyj膮tkowo wa偶n膮 rol臋 w 鈥瀞ystemie Franciszka鈥 odgrywa praca, kt贸r膮 w rozmowie z rabinem Sk贸rk膮 nazwa艂 鈥瀘lejem namaszczaj膮cym godno艣ci膮鈥. Nie mo偶na bagatelizowa膰 tego okre艣lenia, je艣li wzi膮膰 pod uwag臋 znaczenie 艣wi臋tych olej贸w w liturgii katolickiej. Mo偶na by si臋 nawet, toutes proportions gard茅es, pokusi膰 o stwierdzenie, 偶e papie偶 鈥瀞akralizuje鈥 prac臋 lub 偶e podnosi j膮 do rangi quasi-sakramentu. Kardyna艂 Bergoglio uwa偶a艂 za absolutnie konieczne stworzenie ka偶demu warunk贸w do wykonywania uczciwej pracy i zapewnienie za ni膮 sprawiedliwego wynagrodzenia. Wielokrotnie dawa艂 do zrozumienia, 偶e jest w pe艂ni 艣wiadomy ogromu wyzysku, na jakim jest oparty obecny system ekonomiczny. Prac臋 robotnik贸w w azjatyckich fabrykach nazwa艂 鈥瀗iewolnicz膮鈥. Za skandaliczny uzna艂 regres uprawnie艅 pracowniczych w wielu zak艂adach we W艂oszech. Stwierdzi艂 jednocze艣nie, 偶e 鈥瀗ie istnieje gorsze ub贸stwo materialne od tego, kt贸re nie pozwala zarobi膰 na chleb i pozbawia godno艣ci pracy鈥.
Niezwykle sugestywny jest obraz Chrystusa-cie艣li, Chrystusa-robotnika, do kt贸rego cz臋sto powraca Franciszek w swoich wypowiedziach. R贸wnie znamienna by艂a papieska modlitwa w艣r贸d bezrobotnych na Sardynii: 鈥濩hryste, kt贸remu nie brakowa艂o pracy, pom贸偶 nam przezwyci臋偶y膰 niesprawiedliwe systemy i pom贸偶 nam walczy膰 o prac臋!鈥. Zupe艂nie niezwyk艂a sceneria tego przem贸wienia, kt贸remu towarzyszy艂y 艂zy ubranych w robotnicze he艂my, oklaskuj膮cych Ojca 艢wi臋tego m臋偶czyzn, mog艂a niekt贸rym bardziej przypomina膰 wiec zwi膮zku zawodowego ni偶 papiesk膮 wizyt臋. Wielu wp艂ywowych komentator贸w, w tym przede wszystkim ameryka艅scy neokonserwaty艣ci, zacz臋艂o zreszt膮 czyni膰 wobec papie偶a zarzuty o nadmiern膮 鈥瀕ewicowo艣膰鈥 b膮d藕 鈥瀙opulizm鈥. Franciszek da艂 im swoist膮 odpowied藕 na spotkaniu z delegacjami ruch贸w ludowych Ameryki Po艂udniowej, dziwi膮c si臋, 偶e kiedy m贸wi o prawie do ziemi, pracy i domu, nazywany jest 鈥瀔omunist膮鈥. 鈥濧 przecie偶 mi艂o艣膰 do biednych znajduje si臋 w centrum Ewangelii鈥. Brak pracy i zwi膮zany z ni膮 wyzysk papie偶 zdefiniowa艂 w贸wczas jako skutek 鈥瀢yboru spo艂ecznego, systemu ekonomicznego, kt贸ry przedk艂ada zyski ponad cz艂owieka鈥.
Co najmniej od czas贸w Jana Paw艂a II i jego encykliki 鈥濴aborem exercens鈥 Ko艣ci贸艂 uznaje prac臋 za jeden z podstawowych wymiar贸w funkcjonowania cz艂owieka w spo艂ecze艅stwie i nadaje jej istotne znaczenie etyczne, wyprowadzaj膮c je z przyrodzonej godno艣ci ka偶dego cz艂owieka. Obecny papie偶 g艂osi jednak t臋 sam膮 prawd臋 w spos贸b jeszcze bardziej bezpo艣redni i radykalny ni偶 jego poprzednicy.
Uzdrawia膰 korzenie chor贸b
Nie mo偶na m贸wi膰 o 鈥瀙rogramie Franciszka鈥, nie wspominaj膮c o 艣rodkach, kt贸re sam autor proponuje zastosowa膰 przy wprowadzaniu go w 偶ycie. W tym miejscu by膰 mo偶e najmocniej odchodzi on od dotychczasowych kanon贸w przyj臋tych w katolickim nauczaniu spo艂ecznym. Co prawda za jedn膮 z naczelnych zasad budowania spo艂ecze艅stwa uznaje t臋, 偶e 鈥瀓edno艣膰 jest wa偶niejsza ni偶 konflikt鈥, jednak偶e obudowuje j膮 bardzo powa偶nymi zastrze偶eniami. Jednym z najmocniejszych bodaj fragment贸w adhortacji jest o艣wiadczenie, 偶e 鈥瀙ok贸j spo艂eczny nie mo偶e by膰 pojmowany jako irenizm albo jako zwyk艂y brak przemocy, uzyskany przez dominacj臋 jednej strony nad innymi鈥. Czytamy dalej: 鈥濷skar偶a si臋 o przemoc ubogich i ludy najbiedniejsze, ale bez r贸wnych szans r贸偶ne formy agresji i wojny znajd膮 偶yzn膮 gleb臋, co wcze艣niej czy p贸藕niej doprowadzi do wybuchu鈥. Tym zdaniom bardzo 艂atwo mo偶na by nada膰 klasowy, a mo偶e nawet marksistowski charakter. Faktycznie bowiem Franciszek wydaje si臋 dzieli膰 ludzko艣膰 na dwie grupy: jedn膮, kt贸ra trzyma w r臋ku w艂adz臋 i kapita艂, i drug膮, kt贸ra jest tamtej podporz膮dkowana za spraw膮 nieuczciwych regu艂 politycznej i ekonomicznej gry.
Tu jednak skrajnie lewicowe analogie si臋 ko艅cz膮. Ojciec 艢wi臋ty wyra藕nie zaznacza sw贸j niepok贸j zwi膮zany z potencjalnym konfliktem pomi臋dzy tymi grupami. Apeluj膮c do s艂abszych i wykluczonych o dopominanie si臋 o swoje, g艂贸wn膮 nadziej臋 na zmian臋 stanu rzeczy pok艂ada jednak nie w buncie czy rewolucji, lecz w zapobiegawczym dzia艂aniu tych, kt贸rzy rozdaj膮 karty na globalnej scenie. St膮d bardzo jednoznaczny akt wiary papie偶a w polityk臋, kt贸ry r贸wnie偶 znajdziemy w 鈥濫vangelii gaudium鈥. Franciszek stwierdza, 偶e mo偶e ona by膰 鈥瀋enn膮 form膮 mi艂o艣ci鈥 i modli si臋 o polityk贸w, kt贸rym 鈥瀝zeczywi艣cie le偶y na sercu dobro spo艂ecze艅stwa, ludu, 偶ycie ubogich鈥. Zwraca uwag臋 na fakt, i偶 cz臋sto podejmuje si臋 leczenie objawowe wobec problem贸w zwi膮zanych z ub贸stwem, tymczasem w tej kwestii konieczne jest 鈥瀠zdrawianie korzeni problem贸w鈥. Papie偶 wykazuje si臋 te偶 pewnym zrozumieniem wsp贸艂czesnych reali贸w politycznych, przyznaj膮c, 偶e pa艅stwa narodowe cz臋sto nie s膮 ju偶 w stanie poradzi膰 sobie z problemami natury spo艂eczno-ekonomicznej. Konieczne jest tworzenie w tym celu instytucji i norm globalnych, gdy偶 鈥瀔a偶de ub贸stwo jest skandalem鈥 i wszyscy s膮 odpowiedzialni za jego zwalczanie.
Wszyscy, nie wy艂膮czaj膮c samych ludzi dotkni臋tych ub贸stwem. Franciszek domaga si臋 nie tylko wsparcia dla potrzebuj膮cych, lecz tak偶e stworzenia warunk贸w, w kt贸rych b臋d膮 oni mogli sta膰 si臋 aktorami, nie za艣 tylko widzami, procesu swojego wyzwolenia. 鈥濨iedni nie czekaj膮, chc膮 by膰 protagonistami, organizuj膮 si臋, ucz膮, pracuj膮, protestuj膮 i przede wszystkim dzia艂aj膮 w duchu szczeg贸lnej solidarno艣ci, jaka panuje mi臋dzy tymi, kt贸rzy cierpi膮 [鈥, o kt贸rej nasza cywilizacja zdaje si臋 zapomina膰 lub pragnie to zrobi膰鈥.
 
ilustr.: Karolina Burdon

ilustr.: Karolina Burdon


Patrze膰 w oczy ubogiego
Bardzo istotne w nauczaniu papie偶a jest to, 偶e po艣wi臋caj膮c bardzo wiele miejsca zagadnieniom systemowym, nie zapomina bynajmniej o potrzebie osobistego zaanga偶owania na rzecz ubogich, wynikaj膮cego z korzeni chrze艣cija艅skiej caritas. Wielokrotnie i z ca艂膮 moc膮 podkre艣la konieczno艣膰 bezpo艣redniego kontaktu z potrzebuj膮cymi poprzez rozeznanie ich problem贸w i niesienie im pomocy. Znamienny jest fragment rozmowy Franciszka z rabinem Sk贸rk膮. Kardyna艂 Bergoglio opowiada o tym, jak udzielaj膮c kiedy艣 sakramentu pokuty i pojednania, zapyta艂 penitenta, czy daj膮c ja艂mu偶n臋 ubogiemu, patrzy mu w oczy i dotyka jego r臋ki. Jako przyk艂ad 藕le udzielanej pomocy podaje natomiast aukcj臋 charytatywn膮 organizowan膮 przez argenty艅ski Caritas w czasie ekskluzywnej kolacji. Wydaje si臋 jednak, 偶e w kwestii osobistego kontaktu z ubogimi lepiej ni偶 s艂owa 艣wiadcz膮 czyny i spos贸b bycia Franciszka: jego regularne wizyty w wi臋zieniach czy szpitalach i b艂ogos艂awienie ci臋偶ko chorych.
Nie ulega w膮tpliwo艣ci, 偶e za szczeg贸lnie powo艂anych do bezpo艣redniej s艂u偶by najubo偶szym papie偶 uznaje ludzi Ko艣cio艂a. W tym wymiarze bardzo istotnym, programowym wr臋cz elementem wyst膮pie艅 papie偶a jest cz臋sto przypominane przez niego 鈥瀦agro偶enie 艣wiatowo艣ci膮鈥, jakie mo偶e dotkn膮膰 wyznawc贸w Chrystusa. Powszechnie znany jest jego apel do m艂odych kleryk贸w i si贸str zakonnych o to, aby nie ulegali pokusie gromadzenia ziemskich bogactw. 鈥濼ak nie mo偶na鈥 鈥 wo艂a艂 papie偶 wywo艂uj膮c burz臋 oklask贸w. Zreszt膮 i w tej kwestii nie jest go艂os艂owny. S艂ynna jest sprawa pozbawienia urz臋du arcybiskupa Limburga, kt贸ry znaczn膮 cz臋艣膰 finans贸w swojej diecezji przeznaczy艂 na budow臋 nowego pa艂acu dla siebie.
Wiele 艣rodowisk katolickich uznaje instytucjonalne formy zwalczania za wykluczaj膮ce si臋 z nakazem udzielania bezpo艣redniej pomocy ubogim. Z nauczania papie偶a Franciszka wynika jednak jasno, 偶e obie te formy dzia艂ania s膮 potrzebne i konieczne, je艣li chcemy na serio mierzy膰 si臋 z problemem rosn膮cych nier贸wno艣ci i wykluczenia spo艂ecznego. 鈥濶ie mo偶na by膰 rzeczywi艣cie z ubogimi, je偶eli si臋 nie walczy z ub贸stwem. [鈥 Chrze艣cija艅skie ub贸stwo [鈥 jest solidarno艣ci膮 z ubogimi i protestem przeciw ub贸stwu鈥. Tak paradoks ewangelicznego wezwania do ub贸stwa i nakazu pomocy ubogim stre艣ci艂 jeden z tw贸rc贸w teologii wyzwolenia, ojciec Gustavo Guti茅rrez. Nie b臋dzie chyba nadu偶yciem, je艣li stwierdzimy, 偶e w tych dw贸ch zdaniach streszcza si臋 ca艂y 鈥瀙rogram鈥 papie偶a w kwestii ub贸stwa. Bo jest to po prostu program Ewangelii. Bardzo aktualny i bardzo trudny dla ka偶dego, kto pragnie potraktowa膰 go serio.
 
Wsp贸艂praca: Misza Tomaszewski
 

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste艣my magazynem i 艣rodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, biedzie, o wsp贸艂czesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo艂ecze艅stwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania 鈥 mo偶esz nam w tym pom贸c!
Wybieram sam/a
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie - w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej Polityka prywatno艣ci zamknij