Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Franczak: Rozmowa remedium na l─Ök przed ┼Ťmierci─ů

Nie zgadzam si─Ö ze stwierdzeniem, ┼╝e ┼╝a┼éoba to jaki┼Ť rodzaj choroby czy zaburzenia. Nale┼╝y ogromnie uwa┼╝a─ç, ┼╝eby nie patologizowa─ç tego do┼Ťwiadczenia. ┼╗a┼éoba potrafi by─ç bardzo g┼é─Öbokim do┼Ťwiadczeniem, kt├│re dotyka sedna naszej egzystencji, konfrontuje nas ze ┼Ťmiertelno┼Ťci─ů.
Franczak: Rozmowa remedium na l─Ök przed ┼Ťmierci─ů
ilustr.: Paulina Radoń

Dominika Tworek: Od kilku lat zawodowo wspierasz ludzi w kontek┼Ťcie ┼Ťmierci. Towarzyszysz umieraj─ůcym, ich bliskim oraz ludziom w procesie ┼╝a┼éoby. Prowadzisz te┼╝ ceremonie pogrzebowe. Zacznijmy od tych ostatnich ÔÇô jak wygl─ůda taki rytua┼é?

Anja Franczak: Bardzo r├│┼╝nie. Sednem mojego podej┼Ťcia jest traktowanie ka┼╝dej ceremonii indywidualnie. Chodzi o to, by ta uroczysto┼Ť─ç odzwierciedla┼éa unikatowy charakter i ┼╝ycie zmar┼éej osoby. Je┼Ťli ta┼äczy┼éa ona tango, mo┼╝e pojawi─ç si─Ö muzyka Astora Piazzolli, a mo┼╝e stypa b─Ödzie mia┼éa charakter milongi. Je┼Ťli jej ulubionym jedzeniem by┼éy ciasteczka czekoladowe, by─ç mo┼╝e pocz─Östujemy nimi przyby┼éych. To banalne przyk┼éady, ale pokazuj─ů, jak w ciep┼éy i czu┼éy spos├│b mo┼╝na wnie┼Ť─ç do ceremonii pogrzebowej wymiar osobisty. W ten spos├│b wytwarza si─Ö co┼Ť pi─Öknego, czego nie da si─Ö powt├│rzy─ç.

Gdzie odbywaj─ů si─Ö organizowane przez ciebie ceremonie?

Taka ceremonia mo┼╝e odby─ç si─Ö na cmentarzu, ale mo┼╝e te┼╝ ÔÇô je┼Ťli jest to pogrzeb z urn─ů ÔÇô w innym miejscu, nawet w ukochanym ogrodzie zmar┼éego. A dopiero potem urna zostanie pochowana na cmentarzu. Nie ma przeszk├│d, by osobista ceremonia wsp├│┼égra┼éa z tradycjami religijnymi. Najpierw odbywa si─Ö cz─Ö┼Ť─ç tradycyjna, czyli msza w ko┼Ťciele czy r├│┼╝aniec, a p├│┼║niej ta bardziej osobista, w kt├│r─ů zaanga┼╝owani s─ů bliscy. Kto┼Ť mo┼╝e przeczyta─ç swoj─ů mow─Ö, kto┼Ť inny zagra─ç na instrumencie, a kolejne osoby mog─ů zaanga┼╝owa─ç si─Ö w wystr├│j wn─Ötrz. Jednym z cel├│w takich ceremonii jest otworzenie przestrzeni na to, aby otuli─ç wynikaj─ůcy ze straty smutek i gniew ca┼é─ů gam─ů innych emocji, takich jak wdzi─Öczno┼Ť─ç, mi┼éo┼Ť─ç, poczucie po┼é─ůczenia z innymi lud┼║mi czy bezpiecze┼ästwa we wsp├│lnocie.

Po┼╝egnanie ma pom├│c w ÔÇ×┼éagodniejszymÔÇŁ prze┼╝yciu ┼╝a┼éoby?

To, jak ono wygl─ůda, potrafi mie─ç bardzo silny wp┼éyw na d┼éugofalowy przebieg ┼╝a┼éoby. Bo my przychodzimy na pogrzeb z takim metaforycznym plecakiem. Je┼Ťli ceremonia przygotowana jest w odpowiedni spos├│b, to w trakcie jej trwania dostajemy do naszego plecaka symboliczne kanapki ÔÇô co┼Ť, co nas nakarmi, b─Ödzie warto┼Ťciowe na naszej dalszej drodze, po co b─Ödziemy mogli si─Ögn─ů─ç w trudnych momentach. Natomiast je┼Ťli ceremonia pogrzebowa nie jest prowadzona w spos├│b wspieraj─ůcy, w jej trakcie dzieje si─Ö co┼Ť, co odczuwamy jako nieludzkie czy krzywdz─ůce lub je┼╝eli odbieramy ten rytua┼é jako pusty ÔÇô w naszym plecaku l─ůduj─ů kamienie, kt├│re dodatkowo nas obci─ů┼╝aj─ů i utrudniaj─ů nasz─ů dalsz─ů podr├│┼╝, bo do b├│lu wywo┼éanego strat─ů dostajemy jeszcze negatywne wspomnienia tego dnia.

Dlatego tak wa┼╝ne jest, aby osoba prowadz─ůca rytua┼é pogrzebowy umia┼éa ┼Ťwiadomie poprowadzi─ç go tak, aby mia┼é pozytywny wp┼éyw na dalszy przebieg procesu ┼╝a┼éoby. A do tego potrzebna jest psychologiczna wiedza o ┼╝a┼éobie. Takich szkole┼ä do tej pory w Polsce nie by┼éo. Ja, od zesz┼éego roku, zacz─Ö┼éam zaprasza─ç zagranicznych nauczycieli-celebrant├│w do prowadzenia warsztat├│w poszerzaj─ůcych to podej┼Ťcie.

┼╗a┼éoba to proces sk┼éadaj─ůcy si─Ö z pewnych etap├│w?

┼╗a┼éoba to przede wszystkim bardzo indywidualny proces. Jest tyle rodzaj├│w ┼╝a┼éoby, ilu jest ludzi na ┼Ťwiecie. Teorie, ┼╝e ┼╝a┼éoba sk┼éada si─Ö z etap├│w, by┼éy kiedy┼Ť ÔÇô zw┼éaszcza w drugiej po┼éowie XX wieku ÔÇô bardzo popularne. Natomiast we wsp├│┼éczesnym dyskursie naukowym (od mniej wi─Öcej 30 lat) odchodzi si─Ö od tego podej┼Ťcia. Obecnie istnieje bardzo du┼╝o r├│┼╝nych modeli, kt├│re opisuj─ů ten proces jako indywidualny i dynamiczny. Co prawda, s─ů tematy i pytania, kt├│re pojawiaj─ů si─Ö u wi─Ökszo┼Ťci os├│b b─Öd─ůcych w ┼╝a┼éobie, ale spos├│b ich zadawania, ich intensywno┼Ť─ç czy kolejno┼Ť─ç, w jakiej si─Ö pojawiaj─ů, s─ů bardzo r├│┼╝ne.

Niestety, w Polsce ca┼éy czas mocno trzyma si─Ö narracja o tych etapach. Mi─Ödzy innymi dlatego, ┼╝e prze┼éomowe mi─Ödzynarodowe publikacje nigdy nie zosta┼éy przet┼éumaczone na j─Özyk polski.┬á Na przyk┼éad bardzo wa┼╝na ksi─ů┼╝ka Williama Wordena ÔÇ×Grief Counseling and Grief TherapyÔÇŁ z lat 80. XX wieku, kt├│ra opisuje ┼╝a┼éob─Ö w spos├│b nielinearny, uka┼╝e si─Ö na polskim rynku dopiero w tym roku, czyli 40 latach od pierwotnej publikacji!

Wybitna psycholog Melanie Klein w swojej pracy opublikowanej w latach 40. XX wieku twierdzi┼éa: ÔÇ×W ┼╝a┼éobie podmiot wchodzi w zmodyfikowany i przej┼Ťciowy stan maniakalno-depresyjny i go przezwyci─Ö┼╝aÔÇŁ. Zgadzasz si─Ö z tym?

Na pewno nie zgadzam si─Ö ze stwierdzeniem, ┼╝e ┼╝a┼éoba to jaki┼Ť rodzaj choroby czy zaburzenia. Nale┼╝y ogromnie uwa┼╝a─ç, ┼╝eby nie patologizowa─ç tego do┼Ťwiadczenia. ┼╗a┼éoba potrafi by─ç bardzo g┼é─Öbokim do┼Ťwiadczeniem, kt├│re dotyka sedna naszej egzystencji, konfrontuje nas ze ┼Ťmiertelno┼Ťci─ů. W centrum tego procesu jest redefinicja relacji z osob─ů, kt├│ra zmar┼éa. Nie chodzi o to, ┼╝eby o niej zapomnie─ç albo ┼╝eby zamkn─ů─ç ten rozdzia┼é ┼╝ycia i p├│j┼Ť─ç dalej, czy ┼╝eby przepracowa─ç ten stan i osi─ůgn─ů─ç wyj┼Ťcie z ┼╝a┼éoby. Wa┼╝ne jest postawienie sobie pyta┼ä: w jaki spos├│b mo┼╝emy doceni─ç to, ┼╝e ta osoba nie tylko by┼éa, ale jest i zawsze b─Ödzie cz─Ö┼Ťci─ů naszego ┼╝ycia? Jak mo┼╝emy utrzymywa─ç z ni─ů wewn─Ötrzn─ů wi─Ö┼║, ale r├│wnie┼╝ ÔÇô jak moje ┼╝ycie mo┼╝e si─Ö rozwija─ç dalej? Czy ┼╝a┼éoba mo┼╝e mie─ç w nim miejsce, ale go nie dominowa─ç? Je┼Ťli stracili┼Ťmy kogo┼Ť bliskiego, staje si─Ö to na zawsze cz─Ö┼Ťci─ů naszej biografii, naszej to┼╝samo┼Ťci i nie da si─Ö tego wykasowa─ç, ale to wcale nie oznacza, ┼╝e ten temat ju┼╝ na zawsze b─Ödzie w centrum naszego ┼╝ycia.

┼╗a┼éoba to bardzo z┼éo┼╝ony proces dostosowania si─Ö do nowej rzeczywisto┼Ťci. Zar├│wno zewn─Ötrznie ÔÇô bo kiedy zabrak┼éo bardzo wa┼╝nej dla nas osoby, musimy wiele w naszym ┼╝yciu zmieni─ç ÔÇô jak i na poziomie emocjonalnym i duchowym.

Smutek, bezradno┼Ť─ç, ┼╝al ÔÇô te emocje od razu nasuwaj─ů mi si─Ö, gdy my┼Ťl─Ö o ┼╝a┼éobie. Jakie inne dominuj─ů w tym polu?

┼╗a┼éoba wi─ů┼╝e si─Ö z bardzo szerokim wachlarzem do┼Ťwiadcze┼ä. Jako cz─Ö┼Ť─ç tego procesu mog─ů si─Ö pojawi─ç wszystkie znane nam emocje, nie tylko smutek, ale te┼╝ na przyk┼éad gniew, ulga, wdzi─Öczno┼Ť─ç, poczucie winy. Wszystkie te emocje potrzebuj─ů akceptacji i mo┼╝liwo┼Ťci wyrazu. Dlatego w ┼╝a┼éobie nie pomagaj─ů wszelakie pr├│by pocieszania. Stwierdzenia typu: ÔÇ×Nie p┼éaczÔÇŁ, ÔÇ×B─ůd┼║ silnyÔÇŁ, ÔÇ×We┼║ si─Ö w gar┼Ť─çÔÇŁ. Czyli wszystko, co stara si─Ö blokowa─ç emocje, nie jest dobrym kierunkiem wsparcia.

Co zatem pomaga?

Najwa┼╝niejsza jest gotowo┼Ť─ç do bycia z drugim cz┼éowiekiem w tej trudnej sytuacji. Wi─Ökszo┼Ť─ç ludzi, kiedy czuje si─Ö niepewnie, nie wie co powiedzie─ç i jak si─Ö zachowa─ç, reaguje unikaniem albo zaczyna m├│wi─ç pustymi frazami, por├│wnywa─ç do innych historii lub podawa─ç niechciane porady. A tutaj wa┼╝ne jest, ┼╝eby wytrzyma─ç w┼éasny dyskomfort i po prostu by─ç dla tej drugiej osoby. Je┼Ťli ona chce rozmawia─ç, to trzeba by─ç otwartym na rozmow─Ö, a je┼Ťli nie chce ÔÇô zaakceptowa─ç to. Zadawa─ç pytania o potrzeby i towarzyszy─ç jej w tym, czego ona w danym momencie potrzebuje. Czasami jest to pomoc praktyczna, czasem wys┼éuchanie, a czasami warto zrobi─ç razem co┼Ť mi┼éego, aby odwr├│ci─ç uwag─Ö od b├│lu.

Co w procesie ┼╝a┼éoby jest najtrudniejsze do przedefiniowania?

Dla jednych najwi─Ökszym wyzwaniem b─Ödzie pozwolenie sobie na wyra┼╝anie emocji, dla innych ogarni─Öcie codziennej rzeczywisto┼Ťci, a jeszcze inni nie b─Öd─ů wiedzieli, jak utrzyma─ç dalsz─ů wi─Ö┼║ ze zmar┼é─ů osob─ů. Jest jednak jeden punkt wsp├│lny, kt├│ry obserwuj─Ö u wszystkich. Ta trudno┼Ť─ç nie le┼╝y w samej ┼╝a┼éobie. To problem na poziomie spo┼éecznym. Dotyczy tego, jak w naszej kulturze traktowana jest ┼╝a┼éoba. ┼╗e brakuje na ni─ů przestrzeni.

Uzmys┼éowi┼éam to sobie, kiedy sama wesz┼éam w proces ┼╝a┼éoby. Ludzie wok├│┼é albo unikali tego tematu czy spotka┼ä ze mn─ů, albo pr├│bowali mnie pociesza─ç. Czu┼éam spo┼éeczn─ů presj─Ö, ┼╝e musz─Ö jak najszybciej wyj┼Ť─ç z ┼╝a┼éoby, wr├│ci─ç do pracy. By┼éam poddawana ci─ůg┼éej ocenie ÔÇô tego, co jest ÔÇ×normalneÔÇŁ, a co nie. O ile stosunkowo szybko uda┼éo mi si─Ö znale┼║─ç ciep┼ée podej┼Ťcie do straty, kt├│ra pojawi┼éa si─Ö w moim ┼╝yciu, to relacje mi─Ödzyludzkie przysporzy┼éy mi wtedy dodatkow─ů warstw─Ö b├│lu. W pewnym momencie sta┼é si─Ö on nawet wi─Ökszy ni┼╝ b├│l wywo┼éany sam─ů strat─ů. Wtedy zda┼éam sobie spraw─Ö, ┼╝e przez to, ┼╝e jako spo┼éecze┼ästwo jeste┼Ťmy tak oddaleni od tematu ┼Ťmierci. Kiedy si─Ö z ni─ů stykamy, pojawia si─Ö przera┼╝aj─ůco du┼╝a bezradno┼Ť─ç w pytaniu, jak si─Ö zachowa─ç.

Ludzie w ┼╝a┼éobie spotykaj─ů si─Ö z ca┼é─ů mas─ů oczekiwa┼ä ÔÇô cudzych i w┼éasnych. Z prze┼Ťwiadczeniem, ┼╝e ┼╝a┼éoba to temat prywatny, ┼╝e ka┼╝dy powinien prze┼╝ywa─ç j─ů indywidualnie, najlepiej w domu. Brakuje na ni─ů miejsca w przestrzeni publicznej, brakuje grup wsparcia dla os├│b borykaj─ůcych si─Ö ze strat─ů, brakuje kompleksowej edukacji na ten temat.

A jak pracujesz z osobami, kt├│re mierz─ů si─Ö z w┼éasn─ů ┼Ťmierci─ů?

Du┼╝o rozmawiamy o tym, jak wygl─ůda proces umierania, jak mo┼╝emy nawzajem wspiera─ç si─Ö w tym do┼Ťwiadczeniu, jakie s─ů objawy, kt├│re mog─ů si─Ö pojawi─ç, jak na nie zareagowa─ç, jak zorganizowa─ç dobr─ů opiek─Ö paliatywn─ů, czym jest hospicjum. Bywam zszokowana, ┼╝e pacjenci i ich rodziny nie zawsze dostaj─ů informacje od lekarzy o tym, co si─Ö dzieje na ostatnim etapie ┼╝ycia. Ostatnio mia┼éam do czynienia z rodzin─ů, w kt├│rej chora osoba dosta┼éa skierowanie, z kt├│rego si─Ö ba┼éa skorzysta─ç, bo nie wiedzieli, czym jest opieka paliatywna.

Co jest remedium na l─Ök przed ┼Ťmierci─ů?

Kluczow─ů rol─Ö odgrywa otwarta przestrze┼ä do rozmowy. Rozmowa, bez tabu, w kt├│rej mo┼╝na wyra┼╝a─ç wszystkie my┼Ťli, kt├│rych si─Ö boimy czy wstydzimy, to najlepsze narz─Ödzie do radzenia sobie z l─Ökiem przed ┼Ťmierci─ů.

Badacze kultury od lat m├│wi─ů o tym, ┼╝e ┼Ťmier─ç jest wsp├│┼écze┼Ťnie tym, czym w XIX wieku by┼é seks ÔÇô tematem tabu. Gdzie ty upatrujesz przyczyn zjawiska tabuizacji ┼Ťmierci?

┼╣r├│d┼éo tabuizacji ┼Ťmierci tkwi w r├│┼╝nych procesach, kt├│re mia┼éy miejsce w XIX i XX wieku ÔÇô g┼é├│wnie w profesjonalizacji i technologizacji obszar├│w ┼╝ycia zwi─ůzanych ze ┼Ťmierci─ů. Nie umieramy dzi┼Ť we w┼éasnych domach, tylko w szpitalach, w zwi─ůzku z czym sam proces umierania jest mniej widoczny, nie jeste┼Ťmy ju┼╝ jego bliskimi ┼Ťwiadkami. Kiedy┼Ť zmar┼éym opiekowa┼éa si─Ö rodzina, teraz zajmuj─ů si─Ö tym profesjonali┼Ťci z bran┼╝y funeralnej. Temat ┼Ťmierci znikn─ů┼é wi─Öc z naszego pola widzenia.

Mo┼╝na o tym my┼Ťle─ç jako o sposobie na ochron─Ö przed czym┼Ť, co jest bardzo trudne. Ale w ten spos├│b pozbywamy si─Ö mo┼╝liwo┼Ťci kontaktu z tym, co jest nieuchronn─ů cz─Ö┼Ťci─ů naszej egzystencji. Pchanie tematu ┼Ťmierci w sfer─Ö, w kt├│rej jej nie wida─ç, tylko pog┼é─Öbia spo┼éeczny l─Ök przed ┼Ťmierci─ů. A zazwyczaj najbardziej boimy si─Ö przecie┼╝ tego, czego nie widzimy, co jest nam nieznane.

Kiedy┼Ť osoba w ┼╝a┼éobie ubiera┼éa si─Ö na czarno. Od lat obserwujemy zanik tej tradycji. To ┼║le?

To ma swoje plusy i minusy. Z jednej strony, takie widoczne oznaki ┼╝a┼éoby m├│wi┼éy spo┼éecze┼ästwu, ┼╝e dana osoba jest w wyj─ůtkowej sytuacji, ┼╝e potrzebuje wi─Öcej zrozumienia i troski. To by┼é spos├│b komunikowania potrzeb, stwarzaj─ůcy pewn─ů ram─Ö, kt├│ra mog┼éa ÔÇô jak wszystkie obrz─Ödy i rytua┼éy tradycyjne ÔÇô┬á da─ç jaki┼Ť rodzaj stabilizacji i poczucia bezpiecze┼ästwa. Chocia┼╝ dostrzegam te┼╝ pozytywy tego zaniku. Uwa┼╝am, ┼╝e nie wolno narzuca─ç innym tego, jak maj─ů wyra┼╝a─ç swoj─ů ┼╝a┼éob─Ö. Je┼Ťli kto┼Ť chce robi─ç to przez czarne ubrania, prosz─Ö bardzo, ale nikogo nie mo┼╝emy do tego zmusza─ç.

Czy ty masz poczucie, ┼╝e w ostatnich latach zaczynamy prze┼éamywa─ç tabu ┼Ťmierci? W Polsce uznaniem i popularno┼Ťci─ů ciesz─ů si─Ö ksi─ů┼╝ki, kt├│re s─ů pr├│b─ů zmierzenia si─Ö ze ┼Ťmierci─ů bliskiej osoby, jak ÔÇ×BezmatekÔÇŁ Miry Marcinow, ÔÇ×Rzeczy, kt├│rych nie wyrzuci┼éemÔÇŁ Marcina Wichy czy ÔÇ×Rok magicznego my┼ŤleniaÔÇŁ Joan Didion.

Mam wra┼╝enie, ┼╝e co┼Ť powoli zaczyna si─Ö otwiera─ç. Katalizatorem dla tych zmian by┼éa te┼╝ pandemia COVID-19. Od jej pocz─ůtk├│w temat ┼Ťmierci sta┼é si─Ö du┼╝o bardziej obecny w przestrzeni medialnej. Kiedy kilka lat temu zacz─Ö┼éam pracowa─ç jako towarzyszka w ┼╝a┼éobie, jedynym momentem, w kt├│rym dziennikarze chcieli ze mn─ů rozmawia─ç, by┼é listopad. Dzi┼Ť ju┼╝ tak nie jest. Ukazuje si─Ö te┼╝ wiele publikacji i ksi─ů┼╝ek wok├│┼é tego tematu, a za┼éo┼╝ony przeze mnie w 2020 roku Instytut Dobrej ┼Ümierci cieszy si─Ö du┼╝─ů popularno┼Ťci─ů. To s─ů znaki, ┼╝e jednak co┼Ť si─Ö zmienia.

ÔÇ×┼╗adnych ┼éez i ┼╝adnej ┼╝a┼éoby, wszystkich chc─Ö widzie─ç w czerwieni, kobiety niech ta┼äcz─ů na sto┼éach, do tanga dzi┼Ť nie trzeba dwojga (…) Bliskim m├│w gdyby pytali, ┼╝e chwilowo zmieni┼éam adres, ┼╝e w niebie lecz─Ö dusz─Ö z silnego przedawkowania rzeczywisto┼ŤciÔÇŁ ÔÇô to po┼Ťmiertny plan Katarzyny Nosowskiej, zapisany w piosence ÔÇ×KeskeseÔÇŁ. Uwa┼╝asz, ┼╝e ka┼╝dy z nas powinien przygotowa─ç si─Ö na w┼éasn─ů ┼Ťmier─ç?

Nie ÔÇô ka┼╝dy niech robi, co chce. Je┼Ťli kto┼Ť chce unika─ç tego tematu, to ma do tego prawo. Ale je┼Ťli kto┼Ť potrzebuje skonfrontowa─ç si─Ö ze ┼Ťmierci─ů, to nie powinni┼Ťmy mu tego odmawia─ç. Problem pojawia si─Ö wtedy, kiedy kto┼Ť szuka informacji na ten temat, poszukuje wsp├│lnoty do dzielenia si─Ö do┼Ťwiadczeniem, a inni my┼Ťl─ů, ┼╝e to jest chore, dziwne czy makabryczne. My, w Instytucie Dobrej ┼Ümierci, udost─Öpniamy przestrze┼ä do rozmawiania o umieraniu. Organizujemy szkolenia, warsztaty, spotkania i debaty publiczne wok├│┼é tego tematu. Wszystko w┼éa┼Ťnie po to, ┼╝eby osoby, kt├│re maj─ů w sobie tak─ů potrzeb─Ö czy ciekawo┼Ť─ç, mog┼éy znale┼║─ç przestrze┼ä ku jej wyra┼╝eniu.

Czy Polacy potrafi─ů rozmawia─ç o ┼Ťmierci?

Niekt├│rzy tak, niekt├│rzy nie. Nie widz─Ö tutaj a┼╝ tak du┼╝ej r├│┼╝nicy mi─Ödzy Polsk─ů i innymi krajami tak zwanego Zachodu. Mo┼╝e og├│lnie w naszym racjonalnym ┼Ťwiecie, w kt├│rym brak wiedzy jest postrzegany jako co┼Ť negatywnego, mamy za ma┼éo przestrzeni na tematy transcendentalne. Do rozmowy o ┼Ťmierci potrzebna jest w┼éa┼Ťnie gotowo┼Ť─ç do braku wiedzy, niepewno┼Ťci i bezradno┼Ťci. Jak wyobra┼╝amy sobie szerszy kontekst naszej egzystencji? Czym jest ┼Ťmier─ç, czy jest co┼Ť potem? Wiele os├│b nie znajduje przestrzeni, w kt├│rej mo┼╝na o tym rozmawia─ç, nawet je┼Ťli w rodzinie jest osoba w terminalnym stadium choroby. A przecie┼╝ ┼Ťmiertelno┼Ť─ç to podstawowa w┼éa┼Ťciwo┼Ť─ç naszej egzystencji. To ona nas wszystkich ┼é─ůczy. ┼Ümier─ç jest fundamentalnie demokratyczna. Nie mamy na ni─ů wp┼éywu, nie zmienimy tego, ┼╝e wszyscy umrzemy. Ale to, jak si─Ö wobec tego faktu zachowujemy, wzajemnie si─Ö wspieramy, czy potrafimy wej┼Ť─ç w blisko┼Ť─ç z innym cz┼éowiekiem w obliczu umierania ÔÇô to ju┼╝ zale┼╝y od nas. I tutaj widz─Ö du┼╝y potencja┼é do zmiany.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś