Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

Folga-Januszewska: MSN w centrum Warszawy to jaki┼Ť ┼╝art

Czemu to miejsce nad Wis┼é─ů nie mo┼╝e sta─ç si─Ö miejscem docelowym dla MSN? Ono jest fantastyczne! Tworzy si─Ö kwarta┼é muze├│w, ludzie przychodz─ů poogl─ůda─ç, odpocz─ů─ç, zje┼Ť─ç.
Folga-Januszewska: MSN w centrum Warszawy to jaki┼Ť ┼╝art
Muzeum nauki i historii naturalnej w Trento (zdj.: Dorota Folga-Januszewska)

WANDA KACZOR: Kiedy powsta┼é pomys┼é otwarcia Muzeum Sztuki Nowoczesnej na placu Defilad, w samym centrum stolicy, pojawi┼éy si─Ö g┼éosy ulgi: nareszcie Warszawa zaczyna dor├│wnywa─ç pod tym wzgl─Ödem innym stolicom europejskim. Czy ambicj─ů ka┼╝dego miasta sta┼éo si─Ö posiadanie licz─ůcego si─Ö muzeum sztuki?

DOROTA FOLGA-JANUSZEWSKA: Tak, ale Warszawa jest tu naprawd─Ö sp├│┼║niona, bo ju┼╝ w XIX wieku, kiedy rodzi┼éa si─Ö turystyka, uwa┼╝ano muzeum za jeden z trzech wierzcho┼ék├│w tr├│jk─ůta turystycznego. W przewodnikach z lat 50. XIX wieku mo┼╝na przeczyta─ç, ┼╝e do miasta warto pojecha─ç, je┼Ťli jest tam pi─Ökny ko┼Ťci├│┼é, pojawia si─Ö dworzec kolejowy i jest muzeum. Wobec nowo wznoszonych muze├│w zacz─Öto orientowa─ç osie urbanistyczne.

Mo┼╝na powiedzie─ç, ┼╝e umieszczaj─ůc muzeum w centrum miasta, wpisujemy si─Ö w t─Ö dziewi─Ötnastowieczn─ů tradycj─Ö. A mo┼╝e to ju┼╝ anachronizm?

Anachronizmem jest w og├│le tworzenie dzi┼Ť wielkich muze├│w sztuki wsp├│┼éczesnej. W Warszawie pomys┼é ten pojawi┼é si─Ö wtedy, kiedy wsz─Ödzie w Europie zacz─Öto z nich rezygnowa─ç. Muzea sztuki wsp├│┼éczesnej to by┼éo szale┼ästwo lat 70. i 80. XX wieku. Potem zauwa┼╝ono, ┼╝e sztuka wsp├│┼éczesna jest wsz─Ödzie, a nie tylko w przypisanym sobie muzeum: w muzeach techniki arty┼Ťci robi─ů performance, muzea historyczne przekszta┼écaj─ů si─Ö przez now─ů sztuk─Ö, pojawia si─Ö land art, bio art i mn├│stwo zjawisk najlepiej wygl─ůdaj─ůcych w kontekstach, kt├│re nie s─ů wykluczeniem z otoczenia. Cz─Östo sama architektura muzeum jest wystarczaj─ůc─ů porcj─ů sztuki wsp├│┼éczesnej.

Czasem mo┼╝e nawet nadmiern─ů? Brytyjski krytyk architektury Hugh Pearman pisa┼é na pocz─ůtku lat 90., ┼╝e ÔÇ×je┼╝eli tak dalej p├│jdzie, to w XXI wieku dojdzie do sytuacji, w kt├│rej muzea i galerie nie b─Öd─ů potrzebowa┼éy ┼╝adnych zbior├│w, b─Öd─ů tylko gloryfikowa─ç swoje istnienieÔÇŁ.

Ale to nie jest nowe zjawisko. Pierwsze muzea, kt├│re zacz─Ö┼éy oddzia┼éywa─ç jako forma symboliczna, pojawi┼éy si─Ö ju┼╝ na pocz─ůtku XIX wieku. Druga wielka fala eksperymentu muzealnego to lata 20. i 30., w tym tak zwane muzea artyst├│w (Muzeum Sztuki Abstrakcyjnej Rudolfa Bauera w Berlinie, Muzeum Futuryzmu w Rovereto). Tragiczne losy II wojny ┼Ťwiatowej to kolosalna destrukcja, ale po niej nadchodzi renesans lat 60., o kt├│rych m├│wi si─Ö ÔÇ×epoka muze├│wÔÇŁ. Tworzy si─Ö w├│wczas nowy typ aran┼╝acji przestrzennej.

Odnosz─Ö wra┼╝enie, ┼╝e teraz co chwil─Ö mamy now─ů fal─Ö w muzealnictwie. Cykle s─ů coraz kr├│tsze. Dopiero co furor─Ö robi┼éy muzea narracyjne, teraz jeste┼Ťmy ┼Ťwiadkami ÔÇ×zwrotu ku rzeczomÔÇŁ. Trudno dotrzyma─ç kroku nowym ┼Ťwiatowym trendom.

Te fale si─Ö przenikaj─ů i zawsze si─Ö przenika┼éy, wszystko buduje si─Ö na sobie. Dla wsp├│┼éczesnej muzeologii to ciekawe zjawisko. Pami─Ötajmy, ┼╝e ┼éaci┼äskie s┼éowo museum, greckie museion, to jedno z najstarszych s┼é├│w u┼╝ywanych w j─Özyku. Staro┼╝ytnym muzeum by┼éo najcz─Ö┼Ťciej wzg├│rze, miejsce spotka┼ä, biesiadowa┼ä. Dzi─Öki inspiracji muz wymy┼Ťlano idee, kt├│re nie powsta┼éyby w dolinie. I tak grecki museion z miejsca spotka┼ä przerodzi┼é si─Ö w instytucj─Ö. Museion ate┼äski, stworzony przez Arystotelesa i Teofrasta, by┼é instytucj─ů edukacyjn─ů, kt├│ra sta┼éa si─Ö wzorem dla museionu aleksandryjskiego ÔÇô najwi─Ökszej instytucji ┼Ťwiata staro┼╝ytnego, b─Öd─ůcej miejscem bada┼ä, wielkim zasobem dokumentacyjnym, ale te┼╝ miejscem spotka┼ä i rozwoju. Koncepcja muzeum jako miejsca spotka┼ä przeistacza┼éa si─Ö wielokrotnie i wr├│ci┼éa na pocz─ůtku XXI wieku w postaci nowych rozwi─ůza┼ä architektonicznych. Trzeba by┼éo stworzy─ç tak─ů form─Ö w przestrzeni, ┼╝eby staro┼╝ytne wzg├│rze muz od┼╝y┼éo we wsp├│┼éczesnej formie. A wszystko po to, aby zaprosi─ç tam ludzi i prowadzi─ç otwarte dzia┼éania spo┼éeczne. W pewien spos├│b zatoczyli┼Ťmy wielkie ko┼éo.

Co najbardziej r├│┼╝ni dzisiejsze muzeum od antycznego wzg├│rza?

W pierwszej dekadzie XXI wieku zauwa┼╝ono, ┼╝e romantyczna, pozytywistyczna, a nawet awangardowa idea muzeum nie przystaje do dokonuj─ůcej si─Ö dooko┼éa degradacji element├│w ┼Ťwiata wsp├│┼éczesnego. Muzeum musi dzisiaj pe┼éni─ç kolejn─ů wa┼╝n─ů funkcj─Ö: chroni─ç kontekst ÔÇô nie w obr─Öbie muzeum, ale w obr─Öbie ca┼éego terytorium, w kt├│rym istnieje. Tak powsta┼éa idea ekomuze├│w. Te muzea staj─ů si─Ö koordynatorami dzia┼éa┼ä, kt├│re wykraczaj─ů daleko poza ÔÇ×architektur─ÖÔÇŁ. Idea ekomuze├│w powsta┼éa na pocz─ůtku lat 70. XX wieku jako pomys┼é na zintegrowane dzia┼éania ┼é─ůcz─ůce ochron─Ö dziedzictwa, natury i tradycji niematerialnych danego regionu, a co najwa┼╝niejsze, organizowane w bezpo┼Ťrednim zwi─ůzku z lokalnymi spo┼éeczno┼Ťciami. To w┼éa┼Ťnie ta idea sta┼éa si─Ö inspiracj─ů dla kluczowej zmiany w muzeologii.

9 lipca 2016 Mi─Ödzynarodowa Rada Muze├│w (ICOM) przyj─Ö┼éa rezolucj─Ö zatytu┼éowan─ů ÔÇ×Odpowiedzialno┼Ť─ç muze├│w za pejza┼╝ÔÇŁ. Wprowadza ona nowy rodzaj postawy zar├│wno muzealnik├│w, jak i administracji rz─ůdowej danych region├│w. Muzeum ÔÇ×rozci─ůga si─ÖÔÇŁ daleko poza budynek, a kompetencje jego personelu s┼éu┼╝─ů ca┼éej spo┼éeczno┼Ťci. Pami─Ötajmy o tym, ┼╝e na wszystkich kontynentach, na kt├│rych ludzie mieszkaj─ů, s─ů muzea. ICOM ┼é─ůczy je coraz ┼Ťci┼Ťlejsz─ů sieci─ů przep┼éyw├│w informacji. W ci─ůgu ostatnich dwudziestu lat wiele ma┼éych, zapomnianych miejsc wesz┼éo do tej sieci i kontaktuje si─Ö z miejscami, kt├│re s─ů oddalone. Du┼╝o dzieje si─Ö pod wp┼éywem inspiracji, kt├│re nie pochodz─ů z bliska. Muzea ÔÇ×ogl─ůdaj─ů si─ÖÔÇŁ nawzajem, w perspektywie ca┼éego pejza┼╝u, za kt├│ry odpowiadaj─ů: spo┼éecznego, naturalnego, urbanistycznego, poprzemys┼éowego. Architektura muze├│w to struktura, kt├│r─ů te instytucje uzyskuj─ů, ┼╝eby pe┼éni─ç coraz wi─Öcej funkcji i coraz bardziej oddzia┼éywa─ç. To jest jeden z fenomen├│w pocz─ůtku XXI wieku. Muzea sta┼éy si─Ö instytucjami, kt├│re s─ů odwiedzane tak t┼éumnie, jak ┼╝adne inne instytucje ┼╝ycia spo┼éecznego wcze┼Ťniej.

Pomys┼é ustawienia MSN na placu Defilad to dla mnie jaki┼Ť┬ámind error.

Wr├│─çmy do nowych inwestycji. To najcz─Ö┼Ťciej zjawiskowe, horrendalnie drogie projekty stararchitekt├│w, bardzo cz─Östo przeznaczone na muzea, kt├│re nie maj─ů kolekcji.

Kiedy wydaje nam si─Ö, ┼╝e nie ma kolekcji, to ona cz─Östo ju┼╝ istnieje ÔÇô regulacje prawne i konwencje mi─Ödzynarodowe m├│wi─ů, ┼╝e dziedzictwo niematerialne jest takim samym, a nawet trwalszym dziedzictwem ni┼╝ materialne, bo ma r├│┼╝ne mo┼╝liwo┼Ťci interpretacyjne, ┼╝yje i jest przenoszone z potrzeby kulturowej. Przyk┼éadem takiego muzeum niematerialnego dziedzictwa jest oczywi┼Ťcie POLIN, kolekcj─ů s─ů tam na przyk┼éad opowie┼Ťci o historii polskich ┼╗yd├│w. Architektura POLIN ma silny kontekst symboliczny, jest semantyczna. Kiedy┼Ť uwa┼╝ano, ┼╝e muzyka i architektura to sztuki, kt├│re same w sobie nic nie znacz─ů. A znacz─ů, i to bardzo du┼╝o.

Gdzie jeszcze jest to tak widoczne?

Chocia┼╝by na przyk┼éadzie muzeum miejskiego w Groningen, kt├│re stao si─Ö ┼╝ywym eksperymentem. Tam przy projektowaniu kluczem by┼éo stwierdzenie, ┼╝e relacje barw i uk┼éad przestrzenny muzeum maj─ů ogromny wp┼éyw na nasz─ů pami─Ö─ç i ┼Ťwiadomo┼Ť─ç. Badania nad neuropercepcj─ů pokazuj─ů wiele wa┼╝nych element├│w, kt├│re powinny towarzyszy─ç miejscom, w kt├│rych si─Ö co┼Ť pokazuje, opowiada i edukuje.

Uk┼éadem przestrzeni muzeum mo┼╝emy doprowadzi─ç do tego, ┼╝e b─Ödziemy wi─Öcej pami─Öta─ç albo lepiej si─Ö czu─ç fizycznie i psychicznie, b─Ödziemy odpoczywa─ç, nie b─Ödziemy zestresowani. Jeste┼Ťmy bardzo leniwi percepcyjnie ÔÇô je┼Ťli co┼Ť za szybko rozpoznajemy, odwracamy spojrzenie. ┼╗eby nas zatrzyma─ç, artysta czy projektant musi zastosowa─ç odpowiedni─ů strategi─Ö, kt├│ra nazywa si─Ö bod┼║cem niejednoznacznym. Nasza niepewno┼Ť─ç zatrzyma nas wtedy d┼éu┼╝ej, a postrze┼╝one zostanie zapami─Ötane.

Obchodz─ůc dooko┼éa bry┼é─Ö muzeum w Groningen (a jest ono usytuowane na wyspie na rzece), za ka┼╝dym razem widzi si─Ö inny obraz ÔÇô wiele r├│┼╝nych, zmiennych elewacji. W pewnym momencie traci si─Ö z oczu fragment widziany wcze┼Ťniej, jest si─Ö zaintrygowanym aktualnie widocznym i ju┼╝ si─Ö nie pami─Öta poprzedniego obrazu. To budzi niepok├│j i sk┼éania do skupienia na nast─Öpnym widoku. Badania nad tym, co ludzie pami─Ötaj─ů z poszczeg├│lnych fragment├│w tego muzeum, bardzo du┼╝o wnios┼éy do nauk o percepcji.

Sta┼éy si─Ö inspiracj─ů dla kolejnych instytucji?

Po Groningen (czyli po 1994 roku) powsta┼éo du┼╝o muze├│w, kt├│re kontekstem architektonicznym oddzia┼éuj─ů na percepcj─Ö. Chocia┼╝by berli┼äskie Muzeum ┼╗ydowskie projektu Daniela Libeskinda. Wchodzimy do ┼Ťrodka, nie zdaj─ůc sobie sprawy z tego, do czego wchodzimy. Dopiero gdy zobaczymy rzut budynku, mo┼╝emy zorientowa─ç si─Ö, ┼╝e byli┼Ťmy w rozprutej gwie┼║dzie pi─Öcioramiennej. Za to w ┼Ťrodku b┼é─ůdzimy ÔÇô nagle znajdujemy si─Ö w Wie┼╝y Holocaustu albo na ko┼äcu pustego korytarza, kt├│ry donik─ůd nie prowadzi. Tam jest du┼╝o wra┼╝e┼ä, kt├│re dotykaj─ů nas fizycznie, pobudzaj─ů my┼Ťlenie nie przez metafor─Ö, s┼éowa czy histori─Ö tragedii, ale przez doznanie.

To przyk┼éad tak zwanego muzeum-rze┼║by. Mo┼╝na powiedzie─ç, ┼╝e sam budynek i jego przes┼éanie s─ů co najmniej tak samo wa┼╝ne, je┼Ťli nie wa┼╝niejsze ni┼╝ kolekcja, kt├│r─ů zawiera.

By┼éa tendencja, ┼╝eby tak pisa─ç, ale to si─Ö zmieni┼éo. Te muzea s─ů tworzone z potrzeb, z impulsu. Kiedy zmieniaj─ů si─Ö potrzeby spo┼éeczne, zmieniaj─ů si─Ö te┼╝ formy muze├│w. Jest sporo nowych instytucji, kt├│re s─ů czym┼Ť pomi─Ödzy muzeum a centrum do┼Ťwiadcze┼ä, staj─ů si─Ö miejscami bardzo popularnymi. W Trydencie tak─ů przestrzeni─ů jest MUSE ÔÇô awangardowe wsp├│┼éczesne muzeum-centrum nauki. To olbrzymi, nowoczesny budynek, kt├│ry jest jednym wielkim polem do┼Ťwiadczenia, a jednocze┼Ťnie muzeum pokazuj─ůcym obiekty i opowiadaj─ůcym histori─Ö.

W nowym Muzeum Sztuki Wsp├│┼éczesnej w Bel├ęm w Lizbonie powsta┼é pomys┼é, ┼╝eby do starannie zaprojektowanej przestrzeni zaprasza─ç artyst├│w, kt├│rzy z t─ů architektur─ů dyskutuj─ů. Do niej tworz─ů, tam aran┼╝uj─ů. Tw├│rcom ka┼╝dej z tych instytucji zale┼╝a┼éo, ┼╝eby to konkretne muzeum by┼éo inne ni┼╝ wszystkie.

Czy ju┼╝ si─Ö odchodzi od ujednoliconych white cubeÔÇÖ├│w?

To nie jest kwestia alternatywy, lecz raczej mo┼╝liwo┼Ť─ç zastosowania r├│┼╝nych rozwi─ůza┼ä. White cube pojawi┼é si─Ö wtedy, kiedy sztuka go potrzebowa┼éa, kiedy pojawiaj─ůcym si─Ö formom artystycznym przeszkadza┼éa obecno┼Ť─ç innych form. Bia┼éy sze┼Ťcian OÔÇÖDohertyÔÇÖego zosta┼é chyba najlepiej zrealizowany w Kunsthaus w Bregencji ÔÇô ca┼ée muzeum jest bia┼ée, samo w sobie jest nieregularnym sze┼Ťcianem, w ┼Ťrodku wszystkie pi─Ötra s─ů przestrzeniami bia┼éymi ÔÇô teraz s─ů to przestrzenie projekcyjne.

Muzea sta┼éy si─Ö instytucjami, kt├│re s─ů odwiedzane tak t┼éumnie jak ┼╝adne instytucje ┼╝ycia spo┼éecznego wcze┼Ťniej.

Jest pewien rodzaj zjawisk artystycznych, kt├│ry white cubeÔÇÖu potrzebuje. Zawsze wydawa┼éo mi si─Ö, ┼╝e white cube wzi─ů┼é si─Ö z inspiracji japo┼äskimi ┼Ťwi─ůtyniami buddyjskimi. Tam jest wszystko wyczyszczone, oddzielone parawanami, a wok├│┼é jest bia┼éo ÔÇô dopiero wtedy mo┼╝na si─Ö skoncentrowa─ç.

Tymczasowa siedziba warszawskiego MSN jest poniek─ůd takim w┼éa┼Ťnie white cubem ÔÇô neutraln─ů przestrzeni─ů, kt├│r─ů mo┼╝na dowolnie kszta┼étowa─ç.

I w┼éa┼Ťnie nie wiem, czemu to miejsce nad Wis┼é─ů nie mo┼╝e sta─ç si─Ö miejscem docelowym. Ono jest fantastyczne! Obok jest Biblioteka Uniwersytecka, Akademia Sztuk Pi─Öknych. Samoistnie tworzy si─Ö co┼Ť takiego jak Museumquartier w Wiedniu ÔÇô kwarta┼é muze├│w, gdzie ludzie przychodz─ů poogl─ůda─ç, odpocz─ů─ç, zje┼Ť─ç. Budowany jest nowy kontekst sztuki wsp├│┼éczesnej. Pomys┼é ustawienia MSN na placu Defilad to dla mnie jaki┼Ť mind error.

Dlaczego?

Dzisiejszy MSN dzia┼éa bardzo pr─Ö┼╝nie, ale dzia┼éa w┼éa┼Ťnie jako muzeum w pejza┼╝u, w przestrzeni miasta. To muzeum jest ┼Ťwietne w┼éa┼Ťnie dlatego, ┼╝e jest wsz─Ödzie: na Br├│dnie, na Pradze, nad Wis┼é─ů. Jedn─ů z najwa┼╝niejszych jego cech jest to, ┼╝e zostawia ┼Ťlady po sobie w mentalno┼Ťci, dzi─Öki ┼Ťwietnym projektom edukacyjnym. Nawet je┼Ťli zostanie wzniesiony nowy budynek, to ani architektonicznie, ani lokalizacyjnie nie b─Ödzie niczym godnym wielkiego wysi┼éku finansowego. Zawsze b─Ödzie zdominowany nieciekawym urbanistycznym otoczeniem, b─Ödzie czym┼Ť ÔÇ×poni┼╝ej Pa┼éacu KulturyÔÇŁ. Pomys┼é umiejscowienia MSN w centrum Warszawy to jaki┼Ť makabryczny ┼╝art.

Dodatkowo z powod├│w bezpiecze┼ästwa to najgorsze miejsce z mo┼╝liwych. W miejscu, w kt├│rym miasto ma g┼é├│wn─ů trakcj─Ö sanitarn─ů, kanalizacyjn─ů i skrzy┼╝owanie dw├│ch linii metra, nie powinno si─Ö ani trzyma─ç zbior├│w, ani gromadzi─ç ludzi. Trzeba wzi─ů─ç pod uwag─Ö pytanie, czy do takiego muzeum b─Ödzie mo┼╝na dojecha─ç ci─Ö┼╝kim sprz─Ötem, kiedy trzeba b─Ödzie pokaza─ç jak─ů┼Ť niezwyk┼é─ů instalacj─Ö? Ta lokalizacja b─Ödzie zmusza┼éa do wielu kompromis├│w.

Poza tym jest to miejsce nies┼éychanie opresyjne. Niezidentyfikowane pejza┼╝owo.

Muzeum nauki i historii naturalnej w Trento MUSE (zdj.: Dorota Folga-Januszewska)

Wiele przestrzeni ekspozycyjnych znajduje si─Ö dzi┼Ť pod ziemi─ů, muzeum wprowadza nas w zupe┼énie inn─ů rzeczywisto┼Ť─ç. Czy otoczenie muzeum gra a┼╝ tak znacz─ůc─ů rol─Ö?

Umiejscowienie muzeum zawsze by┼éo wa┼╝ne. Nie mo┼╝na my┼Ťle─ç o muzeum, je┼Ťli nie my┼Ťli si─Ö o przestrzeni dotarcia do niego. To jak z ksi─ů┼╝k─ů ÔÇô ┼╝eby j─ů przeczyta─ç, trzeba j─ů otworzy─ç. Nie w ka┼╝dym miejscu ch─Ötnie otwieramy ksi─ů┼╝k─Ö. S─ů takie, ┼╝e si─Ö nie da: za g┼éo┼Ťno, za ciemno. Muzeum rz─ůdzi si─Ö podobnymi prawami.

Do muzeum powinno si─Ö dochodzi─ç powoli, eliminuj─ůc jeden ┼Ťwiat i wchodz─ůc w ten drugi. To jest warunek, ┼╝eby odczyta─ç budowany przekaz zgodnie z intencjami tw├│rc├│w. Forma my┼Ťlenia przestrzeni─ů okolicy jest niezwykle wa┼╝na dla ka┼╝dej instytucji kultury, a dla muzeum zw┼éaszcza.

***

Wywiad zosta┼é przeprowadzony w listopadzie 2018 roku.┬áW papierowym wydaniu ÔÇ×KontaktuÔÇŁ tekst ukaza┼é si─Ö pod tytu┼éem ÔÇ×Muzea wra┼╝liweÔÇŁ.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś