Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

Flirt notatnika z karabinem ÔÇô antropologia wojenna

Zatrudnienie antropolog├│w na frontach Iraku i Afganistanu mia┼éo ograniczy─ç zb─Ödne u┼╝ycie przemocy i ucywilizowa─ç wojn─Ö. Co sprawi┼éo, ┼╝e sta┼éo si─Ö na odwr├│t i to antropologia uleg┼éa militaryzacji?

ilustr.: Zuzia Wojda

ilustr.: Zuzia Wojda


1.
W roku 2006 z inicjatywy Pentagonu powstaje Human Terrain System (HTS) ÔÇô program anga┼╝uj─ůcy przedstawicieli nauk spo┼éecznych w dzia┼éania na rzecz ÔÇ×globalnej wojny z terroryzmemÔÇŁ. Projekt zatrudnia do p├│┼é tysi─ůca badaczy, kt├│rych zadaniem jest dostarczanie i analiza danych o lokalnych kulturach na terenach prowadzenia operacji przeciwpartyzanckich. Wiedza zebrana przez zespo┼éy z┼éo┼╝one w przewa┼╝aj─ůcej wi─Ökszo┼Ťci z antropolog├│w, ale tak┼╝e socjolog├│w i psycholog├│w kulturowych ma s┼éu┼╝y─ç uzyskaniu dodatkowej przewagi w toku konflikt├│w w Iraku i Afganistanie.
To nie zacz─ůtek fabu┼éy sensacyjnego thrillera, ale rzeczywista sytuacja z nieodleg┼éej przesz┼éo┼Ťci, kt├│rej ci─ůg dalszy zgodnie z wszelkim prawdopodobie┼ästwem dzieje si─Ö w┼éa┼Ťnie teraz. Dlaczego w trakcie wojny w Iraku i Afganistanie Amerykanie, mimo przyt┼éaczaj─ůcej przewagi liczebnej i technologicznej, skorzystali z us┼éug antropolog├│w, tworz─ůc korpusy badaj─ůce ÔÇ×┼Ťrodowisko ludzkieÔÇŁ (Human Terrain)? Nie by┼é to wyraz ekstrawagancji wojskowych decydent├│w, a raczej pr├│ba opracowania skutecznej taktyki prowadzenia wojny przeciwpartyzanckiej ÔÇô walki z nielicznym, rozproszonym przeciwnikiem, kt├│remu braki w uzbrojeniu rekompensuj─ů kryj├│wki, doskona┼éa znajomo┼Ť─ç terenu zmaga┼ä, brak sztywnych ogranicze┼ä czasowych na dzia┼éania wojenne i nierzadko poparcie lokalnej spo┼éeczno┼Ťci.
2.
W ci─ůgu ostatnich kilkudziesi─Öciu lat poj─Öcie wojny znacznie rozszerzy┼éo swoje znaczenie ÔÇô wojn─ů mo┼╝e by─ç zdalne niszczenie sieci teleinformatycznej nale┼╝─ůcej do przeciwnika albo umiej─Ötne zarz─ůdzanie strachem przedstawicieli wrogiej spo┼éeczno┼Ťci. Jej istot─ů jest jednak niezmiennie pokonanie i upokorzenie przeciwnika, a zabijanie wrog├│w wci─ů┼╝ stanowi jeden z najpospolitszych ┼Ťrodk├│w do osi─ůgania tego celu.
Dzia┼éalno┼Ť─ç antropologiczna, przynajmniej w za┼éo┼╝eniu, jest czym┼Ť wr─Öcz przeciwnym. Podczas gdy z perspektywy wojny r├│┼╝nica kulturowa stanowi motyw dla rozpocz─Öcia zbrojnej ofensywy, antropologia stara si─Ö te r├│┼╝nice zrozumie─ç i przekracza─ç. Jej g┼é├│wna metoda badawcza ÔÇô obserwacja uczestnicz─ůca ÔÇô polega na d┼éugotrwa┼éym bliskim kontakcie, towarzyszeniu ludziom w najr├│┼╝niejszych sytuacjach i opiera si─Ö na zaufaniu badanego do badacza. Dzia┼éanie na szkod─Ö badanych stanowi wi─Öc najbardziej ra┼╝─ůce pogwa┼écenie etycznych granic stawianych sobie przez antropolog├│w. O imponuj─ůcych, ale szkodliwych czy niemoralnych osi─ůgni─Öciach naukowc├│w m├│wi si─Ö przewa┼╝nie w kontek┼Ťcie odkry─ç chemik├│w, biolog├│w, fizyk├│w, in┼╝ynier├│w, lecz nie przedstawicieli nauk spo┼éecznych.
Tymczasem korzystanie z us┼éug antropolog├│w dla uzyskania lub utrzymania militarnej czy politycznej dominacji przez pa┼ästwa Bogatej P├│┼énocy nie jest niczym nowym. W trakcie dw├│ch stuleci, jakie min─Ö┼éy od powstania dyscypliny, zaanga┼╝owanie antropolog├│w w dzia┼éania wojskowe i wywiadowcze przybiera┼éo najr├│┼╝niejsze formy. Ich szczeg├│┼éowego om├│wienia dokona┼é Micha┼é Kowalski w ksi─ů┼╝ce ÔÇ×Antropolodzy na wojnie. O┬á┬źbrudnej┬╗ u┼╝yteczno┼Ťci nauk spo┼éecznychÔÇŁ.
Ju┼╝ pierwsi dziewi─Ötnastowieczni antropolodzy w ÔÇ×s┼éu┼╝bie Jej Kr├│lewskiej Mo┼ŤciÔÇŁ brali udzia┼é w konfliktach zbrojnych mi─Ödzy Imperium Brytyjskim a mieszka┼äcami skolonizowanych teren├│w. Wiedza zdobyta w trakcie bada┼ä s┼éu┼╝y┼éa umacnianiu lokalnych administracji kolonialnych.
Trzecia Rzesza zaanga┼╝owa┼éa antropolog├│w i etnolog├│w niemieckich w tworzenie teoretycznej bazy pod nazistowskie teorie ÔÇô autorytet nauki pos┼éu┼╝y┼é legitymizacji zbrodniczej ideologii. By┼éa to zreszt─ů wsp├│┼épraca wygodna dla obu stron. Antropologia rasowa, tak ochoczo dotowana przez w┼éadze, by┼éa wcze┼Ťniej dominuj─ůc─ů doktryn─ů antropologii w Niemczech lat 30.
Ze wzgl─Ödu na podobn─ů zbie┼╝no┼Ť─ç z przeciwnym paradygmatem (kulturalizmem) swoje dzia┼éania na rzecz wojska podejmowali w czasie II wojny ┼Ťwiatowej badacze z pa┼ästw alianckich. Wsp├│┼éorganizacja siatek szpiegowskich w r├│┼╝nych cz─Ö┼Ťciach ┼Ťwiata, werbowanie i szkolenie tajnych wsp├│┼épracownik├│w, przygotowywanie kurs├│w wiedzy o odmienno┼Ťci kulturowej dla ┼╝o┼énierzy stanowi─ů cz─Ö┼Ť─ç biografii takich naukowych s┼éaw jak Margaret Mead, Edmund Leach, Ruth Benedict czy Edward Evans-Pritchard.
W po┼éowie lat 60. ameryka┼äski Departament Obrony planowa┼é zatrudni─ç przedstawicieli nauk spo┼éecznych w ramach projektu maj─ůcego na celu poznanie przyczyn i sporz─ůdzenie teoretycznego modelu przewrot├│w w krajach Trzeciego ┼Üwiata. Program przewidywa┼é tak┼╝e przekazywanie rz─ůdom tych pa┼ästw wskaz├│wek umo┼╝liwiaj─ůcych zapobieganie b─ůd┼║ t┼éumienie w zarodku zamieszek i powsta┼ä. Zdolno┼Ť─ç utrzymania politycznej stabilno┼Ťci w wybranych krajach doskonale s┼éu┼╝y┼éaby ochronie ekonomicznych interes├│w Stan├│w Zjednoczonych w poszczeg├│lnych regionach. Inicjatywa, nazwana ÔÇ×Projektem CamelotÔÇŁ, zosta┼éa jednak zarzucona po stanowczym i solidarnym sprzeciwie ┼Ťrodowiska naukowego. Reakcj─ů by┼éo opracowanie przez Ameryka┼äskie Towarzystwo Antropologiczne w 1967 roku kodeksu etycznego.
3.
Czym od wy┼╝ej opisanych sytuacji r├│┼╝ni si─Ö wsp├│┼éczesna praca antropolog├│w w ramach Human Terrain System? Micha┼é Kowalski wyr├│┼╝ni┼é dwa powody, dla kt├│rych powstanie tej inicjatywy stanowi precedens w dwuwiekowej historii relacji badaczÔÇôarmia. Po pierwsze, wykorzystywanie wiedzy kulturowej nigdy dot─ůd nie odbywa┼éo si─Ö w spos├│b tak silnie zinstytucjonalizowany. Do jej wytwarzania zatrudniono zast─Öp wsp├│┼épracuj─ůcych z ┼╝o┼énierzami naukowc├│w o zhierarchizowanej strukturze i dok┼éadnie okre┼Ťlonych kompetencjach. Metodologi─Ö opracowan─ů specjalnie na potrzeby bada┼ä zespo┼é├│w w Afganistanie i Iraku szczeg├│┼éowo opisywa┼éy wydane z tej okazji publikacje ÔÇ×Field Manual 3-24ÔÇŁ i ÔÇ×Human Terrain Team HandbookÔÇŁ. Wywiad etnograficzny (ethnogrpahic interview) zosta┼é wyparty przez etnograficzne dzia┼éania wywiadowcze (ethnographic intelligence), a ÔÇ×mapowanie ┼Ťrodowiska ludzkiegoÔÇŁ zast─ůpi┼éo terenowe badania nad zjawiskami spo┼éecznymi czy fenomenami kultury. Zmieni┼é si─Ö r├│wnie┼╝ cel uprawianej w ten spos├│b antropologii. Nie by┼éa nim (jak w przypadku dyscypliny akademickiej) ani wiedza sama dla siebie, ani (jak w zaanga┼╝owanej antropologii uprawianej dla organizacji pozarz─ůdowych) pomoc w rozwi─ůzaniu problem├│w badanej spo┼éeczno┼Ťci, ale szybsze i skuteczniejsze eliminowanie partyzant├│w. To wszystko sprawia, ┼╝e mo┼╝na m├│wi─ç o powstaniu ca┼éej osobnej subdyscypliny ÔÇô antropologii militarnej.
Drug─ů, by─ç mo┼╝e jeszcze bardziej jaskraw─ů, przyczyn─ů wyj─ůtkowo┼Ťci HTS jest fakt realizacji programu pomimo sprzeciwu ┼Ťrodowisk naukowych (sic!).
4.
Doniesienia prasowe o HTS w roku 2007 sta┼éy si─Ö iskr─ů zapaln─ů dla publicznej debaty dotycz─ůcej militaryzacji spo┼éecze┼ästwa. Dyskusja odbywa┼éa si─Ö r├│wnolegle na ┼éamach uznanych periodyk├│w naukowych i popularnych opiniotw├│rczych tytu┼é├│w (mi─Ödzy innymi ÔÇ×Washington PostÔÇŁ czy ÔÇ×New York TimesÔÇŁ), ale tak┼╝e na forach internetowych czy blogach prowadzonych przez uczonych i student├│w. Towarzyszy┼é jej r├│wnie┼╝ kolejny sp├│r o standardy etyczne prowadzenia bada┼ä terenowych i zasady uprawiania nauk spo┼éecznych, toczony przez antropolog├│w wewn─ůtrz Ameryka┼äskiego Towarzystwa Antropologicznego.
Tw├│rcy i zwolennicy program├│w militaryzacji antropologii wskazali wiele mo┼╝liwych korzy┼Ťci z ich wprowadzenia. Niekt├│re z oficjalnych cel├│w HTS by┼éy, podobnie jak zarzuty wobec projektu, motywowane etycznie. Wed┼éug Montgomery McFate i Davida Kilcullena zatrudnienie badaczy spo┼éecznych i wykorzystanie wiedzy kulturowej jako narz─Ödzia planowania operacji wojskowych mia┼éo ociepli─ç wizerunek armii w oczach mieszka┼äc├│w okupowanych teren├│w, zapobiega─ç niepotrzebnej przemocy w dzia┼éaniach wojennych i skr├│ci─ç trwanie ca┼éego uci─ů┼╝liwego (dla agresor├│w, partyzant├│w i cywil├│w) konfliktu i wreszcie zwi─Ökszy─ç wp┼éyw naukowc├│w na doktryn─Ö obronno┼Ťciow─ů USA ÔÇô ÔÇ×ucywilizowa─çÔÇŁ oblicze wojny w przysz┼éo┼Ťci. Nie spos├│b pozosta─ç oboj─Ötnym wobec mo┼╝liwo┼Ťci ocalenia wielu ┼╝y─ç, unikni─Öcia przemocy, uczynienia konflikt├│w zbrojnych mniej okrutnymi.
Istnieje jednak przynajmniej jeden pow├│d, kt├│ry sprawi┼é, ┼╝e g├│rnolotne plany spali┼éy na panewce. ┼╗e to nie spos├│b prowadzenia wojny w Afganistanie si─Ö ÔÇ×ucywilizowa┼éÔÇŁ, ale zaanga┼╝owana w ni─ů antropologia uleg┼éa militaryzacji. Antropolodzy z ca┼é─ů pewno┼Ťci─ů nie nale┼╝eli w trakcie trwania dzia┼éa┼ä wojskowych Human Terrain System do grona decydent├│w. Ich rola w programie ogranicza┼éa si─Ö do zdobywania i analizy u┼╝ytecznych operacyjnie danych oraz ewentualnego doradzania sztabowi ÔÇô co jasno okre┼Ťlaj─ů pisemne instrukcje ÔÇ×Field Manual 3-24ÔÇŁ. Antropolodzy w ramach HTS zdobywali i zestawiali ze sob─ů informacje obejmuj─ůce najr├│┼╝niejsze dziedziny ┼╝ycia: od skupu produkt├│w spo┼╝ywczych na targach, przez lokalne kalendarze rolnicze stosowane w poszczeg├│lnych regionach, nastroje polityczne, po dok┼éadne dane osobowe rozm├│wc├│w, b─Öd─ůcych wp┼éywowymi osobami w konkretnych miejscowo┼Ťciach. Te ostatnie w praktyce klasycznej antropologii spo┼éecznej ze wzgl─Ödu na bezpiecze┼ästwo i komfort badanych pozosta┼éyby znane tylko badaczowi.
Je┼Ťli nie liczy─ç autonomicznych decyzji o samym udziale w HTS┬áÔÇô zatrudnieni badacze nie mieli jednak ┼╝adnego wp┼éywu na to, w jaki spos├│b zostan─ů wykorzystane opracowane przez nich materia┼éy. Ju┼╝ sam ten fakt czyni udzia┼é w ka┼╝dej podobnej inicjatywie co najmniej etycznie w─ůtpliwym.
5.
W reakcji na burz─Ö medialn─ů, jaka przetoczy┼éa si─Ö nad Human Terrain System, programy antropologii militarnej utajniono. Nic nie wskazuje na to, by zaprzestano podobnych praktyk w ramach trwaj─ůcych aktualnie operacji wojskowych.
Jakie jeszcze elementy znajduj─ů si─Ö w pejza┼╝u po HTS? Departament Obrony USA og┼éaszaj─ůcy triumf nowej taktyki wojny przeciwpartyzanckiej. Perspektywa samodzielnego szkolenia antropolog├│w wojennych przez instytucje nale┼╝─ůce do armii, z pomini─Öciem s┼éabej i nie sprawczej akademii. Nad t─ů ostatni─ů rozpo┼Ťciera si─Ö ciemna kl─ůtwa u┼╝yteczno┼Ťci. Dlaczego przymus u┼╝yteczno┼Ťci to kl─ůtwa?
Poniewa┼╝ blokuje zawarty w naukach spo┼éecznych olbrzymi potencja┼é krytyczny ÔÇô jeden z najwi─Ökszych atut├│w tych dziedzin. Poniewa┼╝ zamiast w stron─Ö refleksji etycznej i ┼Ťwiadomego pe┼énienia funkcji kulturotw├│rczej ci─ů┼╝y w kierunku interesu i kalkulacji. Kolejn─ů wskaz├│wk─Ö mo┼╝na dostrzec we wspominanej wcze┼Ťniej sytuacji antropolog├│w Imperium Brytyjskiego. Dla badaczy kolonialnych uczestnictwo w opresyjnej strukturze mia┼éo uprawomocni─ç nowo utworzon─ů dyscyplin─Ö i pozwala┼éo jej dowie┼Ť─ç swojej przydatno┼Ťci. Mimo ca┼éej d┼éugiej drogi, jak─ů pokona┼éy od tego czasu nauki spo┼éeczne, wsp├│┼éczesna antropologia (ale nie tylko ona) wci─ů┼╝ pr├│buje wykaza─ç swoj─ů u┼╝yteczno┼Ť─ç. Towarzysz─ůca tym pr├│bom utrata wiary w wiedz─Ö jako warto┼Ť─ç autoteliczn─ů pozwoli┼éa ÔÇô jak dowodzi przyk┼éad antropologii militarnej ÔÇô bardzo ┼éatwo zepchn─ů─ç nauk─Ö do roli narz─Ödzia. ┼Ümierciono┼Ťnego.
***
Pozosta┼ée teksty z┬ábie┼╝─ůcego numeru dwutygodnika ÔÇ×KontaktÔÇŁ mo┼╝na znale┼║─ç┬átutaj.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś