Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Fatamorganowe architektury my┼Ťli: Komornicka/W┼éast

Przemiana ekscentrycznej m┼éodopolskiej poetki Marii Komornickiej w Piotra Odmie┼äca W┼éasta jest jednym z najbardziej zastanawiaj─ůcych zdarze┼ä, jakie zna polska biografistyka. Panuje zgoda co do jednego ÔÇô to gest nadzwyczaj radykalny nawet z dzisiejszej perspektywy.
Fatamorganowe architektury my┼Ťli: Komornicka/W┼éast

Wydany w czerwcu wyb├│r utwor├│w Marii Komornickiej/Piotra Odmie┼äca W┼éasta przypomina niezwyk┼é─ů posta─ç, kt├│ra bez w─ůtpienia mog┼éaby sta─ç si─Ö patronk─ů/patronem jednego z najwspanialszych projekt├│w polskiej humanistyki, czyli przygotowywanych przez Mari─Ö Janion Transgresji. Ta kandydatura by┼éaby bardzo mocna nie tylko ze wzgl─Ödu na zdumiewaj─ůc─ů, zupe┼énie unikaln─ů biografi─Ö, lecz r├│wnie┼╝ dzi─Öki wspania┼éej tw├│rczo┼Ťci, w kt├│rej pragnienie przekroczenia wszelkich granic miesza si─Ö nieustaj─ůco z samotno┼Ťci─ů, cierpieniem, ale i dojmuj─ůcym pragnieniem epifanii.

Przemiana ekscentrycznej m┼éodopolskiej poetki Marii Komornickiej w Piotra Odmie┼äca W┼éasta jest jednym z najbardziej zastanawiaj─ůcych zdarze┼ä, jakie zna polska biografistyka. Wci─ů┼╝ przyci─ůga ono du┼╝─ů liczb─Ö badaczy i badaczek, interpretuj─ůcych je na wiele sposob├│w, w zale┼╝no┼Ťci od przyj─Ötego klucza. Panuje zgoda co do jednego – to gest nadzwyczaj radykalny nawet z dzisiejszej, ca┼ékowicie przecie┼╝ innej ni┼╝ wczesnodwudziestowieczna, perspektywy. Wydaje si─Ö w┼éa┼Ťciwe stwierdzenie, ┼╝e ca┼ée ┼╝ycie, ale tak┼╝e tw├│rczo┼Ť─ç Komornickiej/W┼éasta jest w zasadzie zbiorem takich bezprecedensowych, zaskakuj─ůcych gest├│w, spo┼Ťr├│d┬á kt├│rych cz─Ö┼Ť─ç wci─ů┼╝ czeka na uwa┼╝n─ů lektur─Ö.

M┼éoda Komornicka od samego prawie debiutu zosta┼éa uznana za osob─Ö niebywale utalentowan─ů. Ju┼╝ jako dziewi─Ötnastolatka na r├│wnych prawach wsp├│┼étworzy z Wac┼éawem Na┼ékowskim i Cezarym Jellent─ů kluczowy chyba obok Confiteor m┼éodopolski manifest, czyli Forpoczty. Ta podszyta nietzschea┼äskimi fascynacjami demonstracja indywidualizmu i odrazy do filistr├│w nie by┼éa jedynie czcz─ů, pozostaj─ůc─ů na papierze deklaracj─ů. Komornicka nierzadko budzi┼éa po prostu postrach, w szczeg├│lno┼Ťci w┼Ťr├│d dekadenckich mizogin├│w g┼é─Öboko przekonanych o swojej niezachwianej pozycji. Odwa┼╝nie odwraca┼éa odra┼╝aj─ůce, antykobiece klisze znane z powie┼Ťci Berenta czy na wp├│┼é grafoma┼äskich dzie┼éek Przybyszewskiego; „Z nadw─ůtlonych r─ůk pan├│w ber┼éo przechodzi do wypocz─Ötych niewolnic”[1] – og┼éosi┼éa w jednym z aforyzm├│w.

Niepokoje oraz l─Öki dziwnej duszy i dziwnego cia┼éa

Tak cz─Östo kojarzona jako charyzmatyczna, niebywale silna osobowo┼Ť─ç, Komornicka by┼éa jednak nieustannie nawiedzana przez r├│┼╝norodne widma. Nieod┼é─ůcznie towarzyszy┼éa jej samotno┼Ť─ç i niezrozumienie – to zreszt─ů tak┼╝e g┼é├│wne w─ůtki obecne w tw├│rczo┼Ťci poetki z tamtego okresu. Wiele z tych wierszy nie wykracza szczeg├│lnie poza m┼éodopolsk─ů sztamp─Ö, ale cz─Ö┼Ť─ç utwor├│w nale┼╝y chyba do najpi─Ökniejszych, jakie w tamtym czasie napisano. M├│wi─Ö tu na przyk┼éad o s┼éynnym, wspania┼éym Pragnieniu:

Pragn─Ö z pami─Öci ┼Ťwiata tak doszcz─Ötnie

Wymrze─ç, by z nazwy nie zosta┼éo ┼Ťladu ÔÇô

By mnie nie pozna┼é nikt po dawnym pi─Ötnie,

Gdy l─ůd pozdrowi─Ö z floty mej pok┼éadu.

(fragment)[2]

Prawdziwym przegl─ůdem niepokoj├│w i l─Ök├│w jest najcz─Ö┼Ťciej czytany spo┼Ťr├│d tekst├│w Komornickiej, czyli niezwykle oryginalny, ┼Ťwietnie napisany poemat proz─ů Biesy. W tej traktuj─ůcej o kra┼äcowym kryzysie to┼╝samo┼Ťci opowie┼Ťci bohaterka w┼é├│czy si─Ö po ulicach, osaczona i wiecznie gubiona przez miasto, kt├│re staje si─Ö wi─Özieniem tak samo bezwzgl─Ödnym jak w┼éasne cia┼éo. W Biesach przestrze┼ä wiruje, a czas biegnie w spos├│b niezrozumia┼éy, przez co jeszcze silniejsze jest wra┼╝enie rozwarstwienia bytu, jakie odczuwa m├│wi─ůcy podmiot. Do┼Ťwiadczenie wylewa si─Ö poza granice j─Özyka, kt├│ry raz po raz miota si─Ö w konwulsjach, pr├│buj─ůc nad─ů┼╝y─ç za histerycznymi pr├│bami ujarzmienia ┼╝ycia, rozumianego tutaj jako czysta potencja istnienia. Bez niej ┼Ťwiat jest tylko niemo┼╝liw─ů do odcyfrowania „now─ů tablic─ů run├│w”[3], pust─ů gr─ů rozbitych symboli. St─ůd pragnienie „OBJAWIENIA, kt├│re dr─Öczy i wstrz─ůsa, wali w g┼éow─Ö brutalnymi katapultami zdarze┼ä”[4]; objawienie wydaje mi si─Ö by─ç zreszt─ů jedn─ů z najwa┼╝niejszych kategorii obecnych w ca┼éej tw├│rczo┼Ťci Komornickiej (a w szczeg├│lno┼Ťci, o czym zaraz, Piotra Odmie┼äca W┼éasta), r├│wnie┼╝ gdy rozumie─ç je w kategoriach chrze┼Ťcija┼äskiej epifanii. W wierszu Dzi─Ökczynienie, rozpoczynaj─ůcym si─Ö zwrotem do Boga, czytamy:

O jak┼╝em szcz─Ö┼Ťliwa, Panie m├│j! o jak bezgranicznie

upojona szcz─Ö┼Ťciem!

Da┼ée┼Ť mi dziwn─ů dusz─Ö i dziwne cia┼éo, bym si─Ö

radowa┼éa szcz─Ö┼Ťciem tajemniczym. [5]

Dziwna dusza i dziwne cia┼éo zbuntuj─ů si─Ö ostatecznie par─Ö lat po napisaniu tego utworu, gdy w roku 1907 Komornicka pali kobiece ubrania i daje sobie wybi─ç z─Öby, by og┼éosi─ç narodziny Piotra Odmie┼äca W┼éasta. Od tej chwili jest osob─ů skazan─ů na do┼╝ywotne zamkni─Öcie w o┼Ťrodkach dla umys┼éowo chorych, obecna bardziej jako widmo ni┼╝ cz┼éowiek. Mimo fatalnych warunk├│w Komornicka/W┼éast podj─Ö┼éa/podj─ů┼é w├│wczas wyt─Ö┼╝on─ů poetyck─ů prac─Ö, kt├│rej rezultatem jest niezwykle obszerna, powstaj─ůca w latach 1917-1927 Xi─Öga Poezji Idyllicznej. Przez d┼éugi czas umyka┼éa ona uwadze badaczek i badaczy, r├│wnie┼╝ ze wzgl─Ödu na wyj─ůtkowo krzywdz─ůc─ů opini─Ö Stanis┼éawa Pigonia („smutne ┼Ťwiadectwo ruiny”[6]); w rzeczywisto┼Ťci jednak jest to tw├│rczo┼Ť─ç wcale nieust─Öpuj─ůca najlepszym fragmentom podpisywanym nazwiskiem Marii Komornickiej. Pisanie ma tutaj oczywi┼Ťcie funkcj─Ö po cz─Ö┼Ťci terapeutyczn─ů, daje bowiem mo┼╝liwo┼Ť─ç pogodzenia si─Ö z w┼éasnym losem. W┼éast nierzadko pojawia si─Ö we w┼éasnych utworach jako Karze┼é, Potw├│r, Dziad – s─ů to postaci poni┼╝ane, samotne, niezrozumiane, kt├│re dost─Öpuj─ů ┼éaski kontaktu z si┼é─ů wy┼╝sz─ů. R├│┼╝norodne oracje i dzi─Ökczynienia napisane s─ů prostym, ale pi─Öknym j─Özykiem – to „wiersze jasne, musuj─ůce, o przedziwnie ┼éamanej linii”[7], jak nadzwyczaj celnie pisze Zofia Na┼ékowska.

Ratuj─ůc przed zapomnieniem

Xi─Öga wci─ů┼╝ funkcjonuje g┼é├│wnie jako r─Ökopis – w druku udost─Öpniono zaledwie jej fragmenty. To niestety problem dotycz─ůcy dost─Öpno┼Ťci ca┼éego dzie┼éa Komornickiej/W┼éasta – cho─ç od kilkunastu lat stanowi przedmiot namys┼éu ca┼éej grupy badaczy i badaczek, to ze wzgl─Ödu na s┼éab─ů dost─Öpno┼Ť─ç samych tekst├│w jest niezbyt obecne w szerszym obiegu literackim.

Szans─ů na popraw─Ö sytuacji mo┼╝e by─ç przygotowany przez pisark─Ö Sylwi─Ö Zientek niewielki wyb├│r tekst├│w poetki/poety zawieraj─ůcy najbardziej znane utwory z czasopism, Biesy oraz kilkana┼Ťcie utwor├│w z Xi─Ögi. To niew─ůtpliwie dobra mo┼╝liwo┼Ť─ç zapoznania si─Ö z podstawowymi w─ůtkami tej tw├│rczo┼Ťci, cho─ç zbi├│r ma niestety swoje znacz─ůce mankamenty ÔÇô przede wszystkim brakuje wykazu ┼║r├│de┼é stanowi─ůcych podstaw─Ö edycji, ca┼ékowicie zaniechano r├│wnie┼╝ jakichkolwiek obja┼Ťnie┼ä czy przypis├│w.

Wci─ů┼╝ czeka─ç nale┼╝y na pe┼éne, krytyczne wydanie wszystkich znanych tekst├│w Komornickiej/W┼éasta. Da┼éoby ono mo┼╝liwo┼Ť─ç dobitnego ukazania niezaprzeczalnej warto┼Ťci tych utwor├│w. Zawarte w nich koncepcje i motywy┬á uk┼éadaj─ů ┬ási─Ö w dziwne, ale mog─ůce wci─ů┼╝┬á fascynowa─ç „fatamorganowe architektury my┼Ťli”[8].


[1] M. Komornicka, Z ksi─Ögi m─ůdro┼Ťci tymczasowej, ÔÇ×ChimeraÔÇŁ 1904, t. VII, s. 340.

[2] ta┼╝, Pragnienie, [w:] ta┼╝, Utwory wybrane, wyb. S. Zientek, Warszawa 2016, s. 69. Dalej cytuj─Ö ten tom jako UW.

[3] Biesy, UW, s. 102.

[4] tam┼╝e.

[5] Dzi─Ökczynienie, UW, s. 31.

[6] Cyt. za: B. Stelingowska, Pos┼éowie, [w:] M. Komornicka/Piotr Odmieniec W┼éast, Xi─Öga poezji idyllicznej. Rzeczy francuskie, Warszawa 2011, s. 133.

[7] Cyt. za : S. Zientek, Na┼ékowska i Komornicka- triumf i upadek marze┼ä o literackiej s┼éawie, http://zientek.blog.pl/2014/03/16/nalkowska-i-komornicka-triumf-i-upadek-marzen-o-literackiej-slawie/ (dost─Öp: 30.07.2016)

[8] Biesy, UW, s. 106.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś