Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Europejska geopolityka zaczyna si臋 od polityki spo艂ecznej

Europejski projekt geopolityczny nie mo偶e mie膰 odg贸rnego charakteru. Jakakolwiek pr贸ba stworzenia geopolitycznej wizji Europy musi opiera膰 si臋 na sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej i warto艣ciach demokratycznych.
Europejska geopolityka zaczyna si臋 od polityki spo艂ecznej
ilustr.: Anna Grzelewska

Artyku艂 鈥濧 Geopolitical Europe Starts with Social Policy鈥 ukaza艂 si臋 na 艂amach magazynu 鈥濭reen European Journal鈥. Dzi臋kujemy redakcji za zgod臋 na przedruk materia艂u. T艂umaczenie: Bart艂omiej Kozek.

***

S艂owo 鈥瀏eopolityka鈥 przywo艂uje skojarzenia z dawno minionym 艣wiatem, w kt贸rym genera艂owie i dyplomaci przesuwali pionki po szachownicy. Tego typu relacje w艂adzy rzecz jasna nie zanik艂y. Wielkie pot臋gi 鈥 w tym Europa 鈥 poszukuj膮 przewag w wi臋kszej ni偶 kiedykolwiek liczbie kwestii. Europejski projekt geopolityczny nie mo偶e mie膰 jednak charakteru odg贸rnego. Jakakolwiek pr贸ba stworzenia geopolitycznej wizji Europy musi opiera膰 si臋 na sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej i warto艣ciach demokratycznych.

Instytucje unijne zadeklarowa艂y realizacj臋 wizji 鈥otwartej autonomii strategicznej鈥. W du偶ym skr贸cie jej celem jest zwi臋kszenie zdolno艣ci Unii Europejskiej do dzia艂ania z wykorzystaniem w艂asnych zasob贸w oraz zmniejszenie jej zale偶no艣ci od innych rejon贸w 艣wiata. Nowa strategia ma stanowi膰 jeden z kluczowych element贸w odbudowy kontynentu po pandemii koronawirusa. W obliczu zmieniaj膮cego si臋 globalnego kontekstu realizacja tej wizji ma by膰 cz臋艣ci膮 strategii Komisji Europejskiej, kt贸rej celem jest uczynienie z Europy kluczowego gracza na arenie mi臋dzynarodowej.

Pandemia przyczyni艂a si臋 do poszerzenia zrozumienia geopolityki, uzupe艂niaj膮c je o nowe obszary, takie jak technologie czy zdrowie. Proces ten nie zaszed艂 jednak dostatecznie daleko. Geopolityczne wizje Unii Europejskiej koniec ko艅c贸w musz膮 si臋 opiera膰 na europejskich spo艂ecze艅stwach. By koncepcje otwartej autonomii strategicznej by艂y skuteczne, musz膮 wykracza膰 poza tradycyjnie rozumiane wizje geopolityczne, uwzgl臋dniaj膮c aspekty spo艂eczno-gospodarcze i 艣rodowiskowe. Podejmowane na najwy偶szych szczeblach decyzje mog膮 w gwa艂towny, bardzo namacalny spos贸b wp艂ywa膰 na ludzkie 偶ycia. Je艣li europejski zwrot ku geopolityce zapomni o kwestiach spo艂ecznych, mo偶e doprowadzi膰 do resentymentu i oporu.

Horyzont autonomii strategicznej

鈥濧utonomia strategiczna鈥 przez d艂ugi czas dotyczy艂a polityki obronnej i zagranicznej i oznacza艂a zdolno艣膰 pa艅stwa do samodzielnego dzia艂ania w kwestiach bezpiecze艅stwa narodowego czy o znaczeniu strategicznym. Globalna geopolityka ma dzi艣 coraz bardziej kompleksowy charakter. Kwestie takie jak polityka klimatyczna oddzia艂uj膮 na inne obszary polityk publicznych. Dzieje si臋 to w zmieniaj膮cym si臋 kontek艣cie geoekonomicznym, charakteryzuj膮cym si臋 rywalizacj膮 mi臋dzy dwoma kluczowymi graczami 鈥 Stanami Zjednoczonymi oraz Chinami. Koncepcja autonomii strategicznej uleg艂a w zwi膮zku z tym poszerzeniu o kwestie, takie jak rozw贸j technologiczny czy interesy ekonomiczne.

Potem nadszed艂 COVID-19. Nie by艂 to jedynie istotny kryzys zdrowia publicznego. Pandemia i spowodowane ni膮 lockdowny zatrz臋s艂y gospodarczymi i spo艂ecznymi filarami 艣wiata. W Europie kryzys obna偶y艂 szereg czu艂ych punkt贸w, takich jak zale偶no艣膰 UE od innych rejon贸w 艣wiata w szerokim zakresie spraw o strategicznym znaczeniu. Zak艂贸cenia w produkcji i dostawach kluczowych d贸br, takich jak maseczki, a tak偶e surowc贸w, takich jak prekursory lek贸w produkowane w Indiach i Chinach, stanowi艂y niema艂y problem dla europejskich system贸w ochrony zdrowia. Koncepcja otwartej autonomii strategicznej zosta艂a opracowana w celu zapewnienia lepszej gotowo艣ci kontynentu do mierzenia si臋 z przysz艂ymi kryzysami. Jej g艂贸wnym celem jest zwi臋kszenie odporno艣ci Europy na stoj膮ce przed ni膮 wyzwania. Przymiotnik 鈥瀘twarta鈥 ma jednak wskazywa膰 na to, 偶e UE pozostaje przekonana co do wa偶no艣ci mi臋dzynarodowej wsp贸艂pracy z my艣l膮cymi podobnie do niej partnerami.

Polityka spo艂eczna we wsp贸艂zale偶nym 艣wiecie

W obecnym kontek艣cie geopolitycznym coraz cz臋艣ciej akceptowana jest opinia o wzajemnym powi膮zaniu r贸偶nych polityk publicznych 鈥 na handel nie patrzy si臋 na przyk艂ad w oderwaniu od polityki klimatycznej. Obie te kwestie, przynajmniej w teorii, powinny wzajemnie si臋 wspiera膰.

Transformacja energetyczna jest dobrym przyk艂adem tego typu powi膮za艅. Zielona transformacja, realizowana w obliczu kryzysu klimatycznego i degradacji 艣rodowiska, wymaga膰 b臋dzie zmian w europejskim systemie energetycznym. Proces ten wi膮za膰 si臋 b臋dzie z szeregiem znacz膮cych zmian w sposobach produkcji i konsumpcji energii. Wraz z wygaszaniem wysokoemisyjnych 藕r贸de艂 energii b臋dziemy obserwowa膰 wzrost jej ceny. Ograniczona dost臋pno艣膰 zasob贸w, takich jak minera艂y ziem rzadkich, jak r贸wnie偶 opodatkowanie emisji b臋d膮 kolejnymi, podnosz膮cymi koszty czynnikami. W najbli偶szych dekadach dojdzie do stabilizacji cen energii, po czym mog膮 one zacz膮膰 spada膰 dzi臋ki poszerzaniu si臋 dost臋pu do czystszych, ta艅szych 藕r贸de艂 odnawialnych. Do tego momentu jednak wysokie ceny energii mog膮 dla rosn膮cego grona ludzi oznacza膰 do艣wiadczenie ub贸stwa energetycznego.

Scenariusze dekarbonizacji, kt贸re mog膮 wspom贸c tworzenie bardziej niezale偶nej, kieruj膮cej si臋 zasadami zr贸wnowa偶onego rozwoju Europy, mog膮 si臋 zatem wi膮za膰 z kosztami spo艂ecznymi. Zerwanie uzale偶nienia od okre艣lonych 藕r贸de艂 energii wp艂ywa膰 b臋dzie na skal臋 importu energii oraz wzorce handlu. Bez wzmocnienia os艂on spo艂ecznych w trakcie zielonej transformacji czeka膰 nas b臋dzie op贸r spo艂eczny wynikaj膮cy z pogarszaj膮cych si臋 warunk贸w spo艂eczno-gospodarczych. Francuski ruch 偶贸艂tych kamizelek narodzi艂 si臋 jako skutek wzrostu cen paliw, spowodowany przez nowy podatek w臋glowy. Stanowi艂 on kolejny kamyczek do ogr贸dka wyzwa艅 ekonomicznych, z kt贸rymi musz膮 si臋 mierzy膰 tamtejsze gospodarstwa domowe o niskich i 艣rednich dochodach. L臋k przed podobnymi reakcjami zdaje si臋 przenika膰 spos贸b my艣lenia niekt贸rych decydent贸w, kt贸rzy odnotowali potrzeb臋 uzyskania poparcia spo艂ecznego dla procesu prawdziwie sprawiedliwej transformacji.

Warunk贸w spo艂eczno-ekonomicznych nie da si臋 oderwa膰 od polityk energetycznych, kt贸re s膮 nierozerwalnie zwi膮zane z kwestiami handlowymi, zale偶nymi z kolei od dynamiki geopolitycznej, polegaj膮cej na kontroli nad kluczowymi surowcami. Witamy w 艣wiecie, w kt贸rym (prawie) wszystko jest ze sob膮 wzajemnie powi膮zane.

Strategiczne znaczenie polityki spo艂ecznej

Bior膮c pod uwag臋 wspomniane powi膮zania mi臋dzy r贸偶nymi politykami publicznymi, inicjatyw wzmacniaj膮cych otwart膮 autonomi臋 strategiczn膮 Europy nie spos贸b oddzieli膰 od ich wp艂ywu na kwestie spo艂eczne i gospodarcze. Polityka spo艂eczna wydaje si臋 na tym tle niedocenionym elementem dyskusji o geopolityce, podczas gdy powinna by膰 jej integraln膮 cz臋艣ci膮.

Zmniejszenie zale偶no艣ci kontynentu od innych cz臋艣ci 艣wiata wi膮za膰 si臋 b臋dzie z (od)budow膮 strategicznych ga艂臋zi gospodarki i bran偶 przemys艂u, a potencjalnie r贸wnie偶 z powrotem najwa偶niejszych linii produkcyjnych do Europy. Wzmocnienie finansowania rozwoju kluczowych umiej臋tno艣ci jest nieodzowne dla tego procesu. Inwestowanie w ludzi i ich kwalifikacje stanowi podstawowe zadanie dla Europy, maj膮cej stawia膰 na wzrost innowacyjno艣ci i utrzymanie konkurencyjno艣ci w trakcie dziej膮cych si臋 obecnie dw贸ch transformacji 鈥 zielonej i cyfrowej. Szczeg贸lnie je艣li w strategicznych dla siebie bran偶ach chce ona sta膰 si臋 globalnym liderem.

Z prognoz europejskiego centrum kszta艂cenia ustawicznego (Cedefop) wynika, 偶e nasz kontynent mierzy si臋 obecnie z niedoborami os贸b z odpowiednimi kompetencjami w sektorach, takich jak przemys艂 cyfrowy, badania naukowe, ochrona zdrowia i edukacja. Przyk艂adem tego trendu jest rosn膮ce zapotrzebowanie na specjalizuj膮cych si臋 w zr贸wnowa偶onych rozwi膮zaniach architekt贸w we W艂oszech czy zauwa偶alny na ca艂ym kontynencie popyt na robotnik贸w wykwalifikowanych, dysponuj膮cych kompetencjami niezb臋dnymi dla rozwijania produkcji samochod贸w elektrycznych. Identyfikacja i inwestycje w przydatne na przysz艂ym rynku pracy umiej臋tno艣ci bez w膮tpienia wymagaj膮 zgrania z systemami edukacyjnymi oraz rozbudowanego kszta艂cenia ustawicznego. Je艣li Unia Europejska uzna na przyk艂ad, 偶e dla swej strategicznej autonomii potrzebuje rozwijania nanotechnologii czy produkcji p贸艂przewodnik贸w, to zapewnienie odpowiednich kwalifikacji stanie si臋 kluczowym zadaniem. Rozw贸j przemys艂owy, inwestycje w umiej臋tno艣ci i tworzenie godnych miejsc pracy id膮 ze sob膮 pod r臋k臋.

Prognozy demograficzne wskazuj膮 na lekki wzrost ludno艣ci Europy do roku 2026, po czym spodziewany jest jej spadek, trwaj膮cy co najmniej do ko艅ca wieku 鈥 a prawdopodobnie r贸wnie偶 i p贸藕niej. Po艂膮czenie wzrostu d艂ugo艣ci 偶ycia, spadku wska藕nik贸w dzietno艣ci oraz przep艂yw贸w migracyjnych skutkowa膰 b臋dzie kurczeniem si臋 dost臋pnej si艂y roboczej. Ju偶 dzi艣 wyst臋puj膮ce niedobory w zatrudnieniu b臋d膮 w kolejnych dekadach najpewniej przybiera膰 na sile 鈥 szczeg贸lnie w niekt贸rych strategicznych bran偶ach oraz rejonach kontynentu ju偶 zmagaj膮cych si臋 ze skutkami depopulacji. Wed艂ug badania Eurofound 鈥 Europejskiej Fundacji na rzecz Poprawy Warunk贸w 呕ycia i Pracy 鈥 kraje takie jak Austria, Belgia, Czechy czy Holandia stoj膮 przed obliczem niezaspokojonego popytu na prac臋 w sektorach gospodarki cyfrowej. Pandemia dodatkowo pogarsza og贸ln膮 sytuacj臋. Bran偶e takie jak budowalna zmagaj膮 si臋 ze szczeg贸lnymi trudno艣ciami. Wspomniane trendy demograficzne ka偶膮 zada膰 pytania o zdolno艣膰 Europy do obsadzenia wspomnianych tu miejsc pracy w kluczowych sektorach. Jednym z rozwi膮za艅 mog膮 by膰 przemy艣lane, aktywne polityki publiczne na rzecz os贸b starszych. Warto jednak pami臋ta膰, 偶e podnoszenie (ustanowionego na r贸偶nej wysoko艣ci w r贸偶nych pa艅stwach cz艂onkowskich UE) wieku emerytalnego ma tendencj臋 do stawania si臋 przedmiotem politycznego sporu 鈥 szczeg贸lnie w niekt贸rych krajach.

Bior膮c pod uwag臋 te czynniki, skupienie si臋 na dzia艂aniach nakierowanych na osoby m艂ode mo偶e by膰 istotnym krokiem na rzecz zabezpieczenia dobrobytu na kontynencie w kolejnych dziesi臋cioleciach. Zmniejszenie odsetka m艂odych pozostaj膮cych poza systemem edukacji i rynkiem pracy, a tak偶e wspieranie znajdywania przez nich zatrudnienia mo偶e pom贸c w unikni臋ciu powrotu gorzkich wspomnie艅 z kryzysu ekonomicznego roku 2008, kt贸ry na wiele lat po艂o偶y艂 si臋 cieniem na perspektywach zawodowych os贸b m艂odych. Komisja Europejska zadeklarowa艂a zwi臋kszenie inwestycji w osoby m艂ode poprzez nowy program mobilno艣ci ALMA (Aim, Learn, Master, Achieve), maj膮cy wesprze膰 je w poszukiwaniu pracy zagranic膮. Cho膰 promowanie mobilno艣ci m艂odzie偶y jest dobrym pomys艂em 鈥 o czym 艣wiadczy sukces programu Erasmus 鈥 wspomniany program nie powinien ogranicza膰 si臋 do oferowania mo偶liwo艣ci kr贸tkiego do艣wiadczenia zawodowego poza krajem ojczystym. Priorytetem powinno by膰 ograniczenie poziomu bezrobocia w艣r贸d os贸b m艂odych, kt贸ry w szeregu pa艅stw i region贸w kontynentu wci膮偶 pozostaje wysoki.

M艂odzi s膮 coraz bardziej 艣wiadomi kryzysu klimatycznego oraz innych wyzwa艅 ekologicznych, naciskaj膮c na polityk贸w, by ci na serio zaj臋li si臋 kwesti膮 ochrony 艣rodowiska oraz zwi臋kszyli wysi艂ki na rzecz mitygacji i adaptacji do zmiany klimatu. Trwa艂o艣膰 koncepcji europejskiej autonomii strategicznej w kontek艣cie polityk z zakresu ochrony klimatu zale偶y dzi艣 od wsparcia ze strony kolejnych pokole艅.

Kluczowym elementem spo艂ecznego aspektu autonomii strategicznej jest w膮tek sprawiedliwej transformacji klimatycznej oraz cyfrowej. Zielony zwrot stanowi warunek brzegowy dla autonomii strategicznej Europy, umo偶liwiaj膮c zmniejszenie skali uzale偶nienia od zewn臋trznych 藕r贸de艂 energii i surowc贸w. Jednocze艣nie jednak wp艂ywa膰 b臋dzie na kwestie, takie jak zatrudnienie w ga艂臋ziach gospodarki wymagaj膮cych restrukturyzacji. Poszczeg贸lne pa艅stwa maj膮 zr贸偶nicowane do艣wiadczenia z dwiema, wspomnianymi przed chwil膮, transformacjami, zale偶ne od zastanej struktury gospodarki i przemys艂u oraz dost臋pu do poszczeg贸lnych surowc贸w. Potencjalny spadek zatrudnienia wymaga膰 b臋dzie ostro偶nego zarz膮dzania, zapewniaj膮cego sprawiedliwy dla wszystkich charakter zmian. Partnerzy spo艂eczni musz膮 by膰 w wi臋kszym ni偶 do tej pory stopniu uwzgl臋dnieni w tym procesie 鈥 i to na wszystkich jego poziomach 鈥 tak by zapewni膰 wsparcie dla pracownik贸w na ka偶dym etapie transformacji. Pora偶ka w tym procesie grozi wzrostem nier贸wno艣ci, post臋puj膮c膮 polaryzacj膮 spo艂eczn膮 oraz wzrostem sprzeciwu wobec polityk pro艣rodowiskowych. Taki obr贸t spraw mo偶e si臋 r贸wnie偶 przyczyni膰 si臋 do podminowania strategicznej autonomii kontynentu.

W celu zapewnienia sprawiedliwej transformacji do gospodarki neutralnej klimatyczne potrzebne b臋d膮 dodatkowe 艣rodki dla bran偶 najbardziej dzi艣 zale偶nych od wysokoemisyjnych proces贸w produkcyjnych. Komisja Europejska zaproponowa艂a w ramach pakietu Fit for 55 Fundusz Spo艂eczno-Klimatyczny, do艂膮czaj膮cy do innych narz臋dzi 聽dedykowanych sprawiedliwej transformacji. Ma on za zadanie wesprze膰 inwestycje w efektywno艣膰 energetyczn膮 czy bardziej przyjazne dla 艣rodowiska 艣rodki transportu. To, czy ten Fundusz wystarczy do zapewnienia sprawiedliwego charakteru zmian, pozostaje kwesti膮 otwart膮.

Droga naprz贸d

Kolejne lata przynios膮 nam ci膮g dalszy debaty o autonomii strategicznej Europy. Wraz z przej臋ciem unijnej prezydencji przez Francj臋 w roku 2022 stanie si臋 ona najpewniej jednym z g艂贸wnych w膮tk贸w politycznej dyskusji na kontynencie. Rozczarowanie, jakie odczu艂 Pary偶 z powodu zepchni臋cia na boczny tor w zwi膮zku ze wsp贸艂prac膮 militarn膮 Stan贸w Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii oraz Australii (AUKUS) i zwi膮zan膮 z tym utrat膮 lukratywnego kontraktu na okr臋ty podwodne z nap臋dem j膮drowym, kt贸ry mia艂 zosta膰 sfinalizowany z Canberr膮, sprzyja膰 b臋dzie nasileniu tego trendu. Wspomniane zdarzenie zaburzy艂o wizerunek UE w zakresie jej zdolno艣ci do zachowania swej niezale偶no艣ci oraz oddzia艂ywania na innych graczy na geopolitycznej szachownicy.

Cho膰 sam kontekst geopolityczny wci膮偶 ulega zmianom, to jedna kwestia pozostaje jasna 鈥 to obywatelki i obywatele musz膮 by膰 w centrum procesu uzyskiwania autonomii strategicznej. Wszelkie przedk艂adane przez decydent贸w propozycje uwzgl臋dnia膰 musz膮 zaanga偶owanie spo艂eczne oraz oferowa膰 wsparcie, na przyk艂ad w poszukiwaniu pracy czy podnoszeniu kwalifikacji. Od pocz膮tku tego procesu nie nale偶y zapomina膰 o zarz膮dzaniu oczekiwaniami oraz przejrzystym komunikowaniu wp艂ywu proponowanych polityk publicznych, w艂膮cznie ze zwi膮zanym z nimi bilansem zysk贸w i strat. Klarowna prezentacja tych rzeczy od pocz膮tku zmian 鈥 a nie ju偶 po ich wprowadzeniu 鈥 zwi臋kszy spo艂eczn膮 akceptacj臋 dla niezb臋dnych reform. Jakikolwiek projekt strategicznej autonomii, kt贸remu brakowa膰 b臋dzie aspektu legitymizacji spo艂ecznej i demokratycznej, jest skazany na kl臋sk臋.

Transformacyjne my艣lenie oraz wsp贸艂tworzenie zmian w politykach publicznych 鈥 to przyk艂ady na to, w jaki spos贸b obywatelki i obywatele mog膮 w bezpo艣redni spos贸b zosta膰 w艂膮czeni w kwestie o strategicznym znaczeniu. Panele klimatyczne we Francji i Wielkiej Brytanii czy dialog o klimacie w trakcie Konferencji na temat Przysz艂o艣ci Europy, mimo swoich ogranicze艅, stanowi膮 dobry punkt wyj艣cia. Koniec ko艅c贸w wszelkie posuni臋cia polityczne dotycz膮 ludzi 鈥 to oni odczuwaj膮 bowiem ich rezultaty. To zatem obywatele powinni mie膰 mo偶liwo艣膰 wypowiedzenia si臋 w tematach, kt贸re w istotny spos贸b wp艂ywaj膮 na ich decyzje ekonomiczne oraz codzienne 偶ycie. Powinni oni otrzyma膰 odpowiednie wsparcie, w艂膮cznie z informacjami o kosztach oraz konsekwencjach proponowanych rozwi膮za艅. W przeciwnym wypadku idea autonomii strategicznej zderzy si臋 z oporem spo艂ecznym, ko艅cz膮c sw贸j 偶ywot na poziomie kolejnego, modnego zwrotu w europejskim 偶argonie.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste艣my magazynem i 艣rodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, biedzie, o wsp贸艂czesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo艂ecze艅stwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania 鈥 mo偶esz nam w tym pom贸c!
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij