fbpx Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Ekologia 偶ycia i 艣mierci

Leonardo Boff pokazuje, 偶e konsekwentna budowa sprawiedliwego Kr贸lestwa Bo偶ego na Ziemi, marzenie teolog贸w i teolo偶ek wyzwolenia, musi si臋 zacz膮膰 od gruntownego przekszta艂cenia naszych relacji z natur膮.

ilustr.: Zuzanna Wicha

ilustr.: Zuzanna Wicha


Tekst pochodzi z聽36. numeru聽papierowego Magazynu 鈥濳ontakt鈥 pod tytu艂em 鈥濨iblia dziesi臋ciolecia鈥.
Dla mieszka艅c贸w Ameryki 艁aci艅skiej 艣mier膰 za klimat to nie ponura wizja jutra. Victor Manuel Toledo, meksyka艅ski profesor ekologii i autor ksi膮偶ki 鈥濶aturob贸jstwo w Meksyku鈥 (鈥濫cocidio en Mexico鈥), w jednym ze swoich artyku艂贸w szacuje, 偶e w 2017 roku ponad 120 dzia艂aczy ekologicznych zosta艂o zamordowanych za przeciwstawianie si臋 polityce prowadzonej przez rz膮dy i przedsi臋biorstwa w tym regionie. W samym tylko Meksyku, liczba akt贸w przemocy 鈥 fizycznej, ale te偶 bardziej finezyjnej, polegaj膮cej na przyk艂ad na naciskach fiskalnych czy prawnych 鈥 stosowanej wobec cz艂onk贸w organizacji ekologicznych i obywateli broni膮cych 艣rodowiska naturalnego jest tak przyt艂aczaj膮ca, 偶e tylko dzi臋ki konsekwentnej dzia艂alno艣ci organizacji pozarz膮dowych, takich jak Meksyka艅skie Centrum Praw 艢rodowiskowych (CEMCA), udaje si臋 te przypadki zlicza膰 i analizowa膰. Ekologia w pa艅stwach globalnego Po艂udnia cz臋艣ciej ni偶 艣wiatopogl膮dem bywa spraw膮 偶ycia i 艣mierci.
Zielony op贸r kolonii
W trudnej historii walk o 艣rodowisko naturalne w tym regionie splata si臋 kilka w膮tk贸w, takich jak kolonialna przesz艂o艣膰 kontynentu, dominacja ekonomiczna Stan贸w Zjednoczonych czy korupcja i chciwo艣膰 lokalnych oligarch贸w. Biznesowej i pa艅stwowej ekspansji na tereny niezurbanizowane towarzyszy艂o i wci膮偶 towarzysz膮 przesiedlenia i prze艣ladowania spo艂eczno艣ci autochtonicznych, celowo konfrontowanych przez wielkich w艂a艣cicieli ziemskich (czy raczej biznesmen贸w ziemskich, agronegocios) z najbiedniejszymi robotnikami sektora rolnego. Kwestie 艣rodowiskowe i spo艂eczne, w Europie i w Stanach Zjednoczonych rozdzielane zazwyczaj w debacie i w administracji, w krajach latynoameryka艅skich s膮 ze sob膮 mocno zwi膮zane. Niestety, bardzo cz臋sto 艂膮czy je tak偶e krew ludzi kt贸rzy, jak siostra Dorothy Stang, byli w stanie po艣wi臋ci膰 dla nich swoje 偶ycie.
W tym kontek艣cie szczeg贸lnie bolesna dla Ameryki 艁aci艅skiej by艂a dzia艂alno艣膰 instytucji pochodz膮cych spoza kontynentu. Warto tutaj wspomnie膰 przede wszystkim o trudnej do zaakceptowania Deklaracji Dubli艅skiej ONZ z 1992 roku, kt贸rej autorzy rekomendowali, 偶eby w trosce o unikni臋cie walk o wod臋 sprywatyzowa膰 zasoby naturalne w krajach dawnego Trzeciego 艢wiata. Rezultatem wdra偶ania tej regulacji by艂a mi臋dzy innymi prywatyzacja zasob贸w wodnych w Boliwii przez ameryka艅sk膮 firm臋 Bechtel, zako艅czona renacjonalizacj膮 po trwaj膮cych p贸艂 roku brutalnie t艂umionych zamieszkach, zwanych dzi艣 鈥瀢ojn膮 wodn膮鈥 (guerra del agua).
W ostatnich latach sytuacja spo艂eczna w wielu krajach skomplikowa艂a si臋 dodatkowo wskutek tak zwanego 鈥瀔onsensusu surowcowego鈥 (consenso de los commodities), zjawiska opisanego przez argenty艅sk膮 socjolo偶k臋 Maristell臋 Svamp臋. W czasie surowcowych boom贸w pa艅stwa Ameryki 艁aci艅skiej, zach臋cone wysokimi cenami i nowo odkrywanymi z艂o偶ami surowc贸w, zw艂aszcza paliw kopalnych, przekszta艂ca艂y swoje gospodarki, priorytetyzuj膮c inwestycje w g贸rnictwo i infrastruktur臋 obliczon膮 na szybki eksport surowc贸w. Za艂o偶enia tego 鈥瀔onsensusu鈥 konsekwentnie realizowa艂y zar贸wno rz膮dy prawicowe (w imi臋 wolnego rynku, poprawy relacji z USA i rozwoju gospodarczego), jak i lewicowe (w celu finansowania kosztownych polityk spo艂ecznych). D艂ugotrwa艂ym rezultatem tej kr贸tkowzrocznej strategii sta艂a si臋, wed艂ug Svampy, g艂臋boka destabilizacja gospodarek i spo艂ecze艅stw regionu, uzale偶nienie decyzji politycznych od kurs贸w cen poszczeg贸lnych surowc贸w na 艣wiatowych rynkach oraz trwa艂e szkody, kt贸re zosta艂y przy tej okazji wyrz膮dzone 艣rodowisku naturalnemu.
Protestuj膮c przeciwko nasilaniu si臋 tych tendencji, ruchy ekologiczne Ameryki 艁aci艅skiej budowa艂y swoj膮 autentyczno艣膰, od pocz膮tku swojego istnienia przeciwstawiaj膮c si臋 dominuj膮cym strukturom, pomimo wi膮偶膮cego si臋 z tym ryzyka. Aktywnymi uczestnikami tych walk stawali si臋 r贸wnie偶 pracuj膮cy w艣r贸d os贸b ubogich i wykluczonych teologowie wyzwolenia. Z ich intelektualnie przepracowanego zaanga偶owania zrodzi艂a si臋 jedna z bardziej oryginalnych syntez we wsp贸艂czesnej my艣li ekologicznej: ekoteologia wyzwolenia Leonardo Boffa.
Dynamika korupcji
Punktem wyj艣cia Boffa jest przemo偶ne do艣wiadczenie wyzysku kolonialnego w Ameryce 艁aci艅skiej. Gwarancj膮 ci膮g艂ego rozwoju gospodarek kapitalistycznych pierwszego 艣wiata jest ekstensywna i intensywna ekspansja samego kapita艂u. Ekspansja ekstensywna to zdobywanie i finansjalizacja coraz to nowych terytori贸w i kolejnych dziedzin 偶ycia, od prywatyzacji amazo艅skiej d偶ungli po cenow膮 optymalizacj臋 wypijanego po pracy piwa, kt贸re d膮偶膮 do stworzenia mi臋dzynarodowego systemu finansowego obejmuj膮cego ca艂o艣膰 aktywno艣ci jednostek. To stan, kt贸ry Boff nazywa 鈥瀋a艂kowit膮 korupcj膮鈥 (corrupcion general). Ekspansja intensywna to nasilanie si臋 obiektywnego wyzysku cz艂owieka i 艣rodowiska naturalnego w obszarach ju偶 skolonizowanych przez wirtualny kapita艂, prowadz膮ce do gromadzenia coraz wi臋kszego maj膮tku w r臋kach coraz mniejszej grupy, opisywane cho膰by w raportach Oxfam czy Paradise Papers.
Analizuj膮c okrutny i odzieraj膮cy cz艂owieka i natur臋 z godno艣ci charakter tych proces贸w, Boff w ciekawy spos贸b wykorzystuje funkcjonuj膮ce w Ameryce 艁aci艅skiej poj臋cie 鈥瀔lasy upieni臋偶onej鈥 (clase adinerada). Chodzi o dominuj膮c膮 grup臋 spo艂eczn膮, zawdzi臋czaj膮c膮 swoj膮 pozycj臋 zgromadzonemu kapita艂owi ekonomicznemu. Boff definiuje j膮 jeszcze bardziej precyzyjnie, podkre艣laj膮c fakt sprawowania przez ni膮 po艣redniej lub bezpo艣redniej kontroli nad instytucjami realizuj膮cymi mi臋dzynarodowe przep艂ywy finansowe. Grupa ta jest pozbawiona nie tylko potrzeby prawomocno艣ci, ale nawet poczucia jakiejkolwiek wsp贸lnoty z gorzej sytuowanymi cz艂onkami spo艂ecze艅stwa. Poj臋cie klasy upieni臋偶onej w wyrazisty spos贸b 艂膮czy materialistyczny j臋zyk walki klas z konserwatywnym, ale prze偶ywaj膮cym ostatnio polityczn膮 drug膮 m艂odo艣膰 podzia艂em elita鈥搈asa.
Poniewa偶 pozycja klasy upieni臋偶onej wynika przede wszystkim z kontrolowania operacji finansowych, w jej bezpo艣rednim interesie le偶y konsekwentne wzmacnianie pozycji sektora finansowego w ka偶dym obszarze 偶ycia spo艂ecznego. Proces jest zakrojony szeroko: od wprowadzania 鈥瀖ened偶er贸w kultury鈥 po obliczaln膮 鈥瀘ptymalizacj臋 zarz膮dzania zasobami le艣nymi鈥. Zasoby ludzkie i zasoby naturalne s膮 w ten spos贸b podporz膮dkowywane logice operacji finansowych. W tym kontek艣cie zar贸wno wyeksmitowana z mieszkania sprz膮taczka z Ciudad Juarez, jak i trac膮cy swoje amazo艅skie obszary l臋gowe kajman czarny staj膮 si臋 ofiarami kapitalistycznego wyzysku, nap臋dzanego przez bezwzgl臋dn膮 pych臋 cz艂owieka i przez chciwo艣膰 globalnej klasy upieni臋偶onej.
Na granicach kapitalizmu
Teoria Boffa wskazuje na kilka ogranicze艅 ekspansji kolonialnego kapitalizmu. Obecne techniczne mo偶liwo艣ci ekonomicznej eksploatacji ocean贸w i przestrzeni kosmicznej s膮 niewielkie i ten obszar nie zostanie w najbli偶szym czasie w艂膮czony do zglobalizowanego systemu. Na pewne ograniczenia napotyka tak偶e dalszy wzrost nier贸wno艣ci. W rodzimym kraju Boffa, Brazylii, maj膮tek sze艣ciu najbogatszych obywateli jest dzi艣 r贸wny 艂膮cznym zasobom stu milion贸w najbiedniejszych. Dalsza eskalacja tych dysproporcji wydaje si臋 trudna do wyobra偶enia. Trudno si臋 zatem dziwi膰, 偶e ograniczenia pojawiaj膮 si臋 r贸wnie偶 w zakresie mo偶liwo艣ci zwi臋kszania wyzysku 艣rodowiska naturalnego.
Globalne ocieplenie, jako jedno z tych ogranicze艅, jest dla Boffa pierwszym z wielu przysz艂ych symptom贸w zbli偶ania si臋 鈥瀦emsty Gai鈥 Jamesa Lovelocka. Nieprzemy艣lana interwencja cz艂owieka mo偶e zdestabilizowa膰 globalny ekosystem-organizm, Gaj臋, tak 偶e stanie si臋 ona 鈥瀢rogiem鈥 aktywnie d膮偶膮cym do nowej r贸wnowagi, w kt贸rej dla rodzaju ludzkiego nie b臋dzie ju偶 miejsca. Nawet je偶eli nad Wis艂膮 takie prognozy mog膮 brzmie膰 jak oderwana od rzeczywisto艣ci dystopia, to ju偶 na przyk艂ad na posiedzeniach tak zwanej grupy Loss&Damage, kt贸rej cz艂onkowie dyskutuj膮 podczas szczyt贸w klimatycznych nad mechanizmami globalnej solidarno艣ci w sytuacji coraz cz臋艣ciej pojawiaj膮cych si臋 katastrof naturalnych, trudno by艂o unikn膮膰 wra偶enia, 偶e temat ten bole艣nie si臋 aktualizuje.
Poniewa偶 w ka偶dym z opisywanych obszar贸w docieramy do granic rozwoju panuj膮cego systemu, zar贸wno ustr贸j spo艂eczny, jak i warto艣ci liberalnego spo艂ecze艅stwa konsumpcyjnego powinny wed艂ug Boffa zosta膰 radykalnie przekszta艂cone. Zmiany powierzchowne, takie jak proponowane przez zwolennik贸w zr贸wnowa偶onego rozwoju czy b艂臋kitnej ekonomii (blue economy) Guntera Pauli, systemowe wykorzystanie nowych technologii, nie b臋d膮 w stanie przezwyci臋偶y膰 nadchodz膮cych kryzys贸w. Koncepcja Boffa zbli偶a si臋 tutaj do tak zwanej deep ecology, wskazuj膮cej na g艂臋bokie ekonomiczne, spo艂eczne i kulturowe 藕r贸d艂a my艣lenia wsp贸艂czesnego cz艂owieka o 艣rodowisku naturalnym. Je偶eli Boff ma racj臋 co do tego, 偶e zadaniem chrze艣cijan jest budowanie sprawiedliwego Kr贸lestwa Bo偶ego na Ziemi, to nie ulega w膮tpliwo艣ci, 偶e potrzebne s膮 nowe wzorce naszych relacji z natur膮. Postaci膮 wart膮 na艣ladowania by艂by dla Boffa 艣wi臋ty Franciszek, kt贸ry 艂膮czy w sobie dwie chrze艣cija艅skie cechy: bezgraniczn膮 pokor臋, pozwalaj膮c膮 dostrzec i uszanowa膰 godno艣膰 ka偶dego bytu, oraz radykalne ub贸stwo, sk艂aniaj膮ce do ograniczania swoich potrzeb w imi臋 mi艂o艣ci do Boga, cz艂owieka i natury. Ekoteolog wpisuje si臋 w tym aspekcie w ekologi臋 ludzk膮 Jana Paw艂a II, Benedykta XVI i Franciszka, podkre艣laj膮c za ostatnim, 偶e 鈥瀦amiast zr贸wnowa偶onego rozwoju potrzebujemy zr贸wnowa偶onego 偶ycia鈥.
Krzyk zapomnianego 艣wiata
Lekko艣膰, z jak膮 w swoich ekoteologicznych pracach Leonardo Boff 艂膮czy do艣wiadczenia pa艅stw Ameryki 艁aci艅skiej, marksizm, my艣l postkolonialn膮, tradycje rdzennych mieszka艅c贸w Amazonii i encykliki papieskie, mo偶e 艂atwo zniech臋ci膰 krytycznego czytelnika jego prac. Trudno oprze膰 si臋 wra偶eniu, 偶e proponowana wizja mi艂osnego wsp贸艂istnienia cz艂owieka i natury, delikatnie rzecz ujmuj膮c, idealizuje i upraszcza skomplikowane procesy, kt贸re towarzysz膮 wypracowywaniu i egzekwowaniu poszczeg贸lnych dzia艂a艅, opisane cho膰by w 鈥濸olityce natury鈥 Bruno Latoura. Naczelna idea ca艂ej tw贸rczo艣ci Boffa 鈥 wizja harmonijnego i sprawiedliwego Kr贸lestwa Bo偶ego 鈥 mo偶e niebezpiecznie przys艂ania膰 nieuchronne 艣cieranie si臋 grup interes贸w i rywalizacj臋 ludzkich i nie-ludzkich rzecznik贸w, utrudniaj膮c wypracowanie realnych, politycznie pragmatycznych rozwi膮za艅 o charakterze systemowym.
Tak sformu艂owana, polemiczna interpretacja ekoteologii wyzwolenia pomija jednak potencja艂, jaki niesie za sob膮 p艂yn膮ca z kolonialnych do艣wiadcze艅 krytyka r贸wnie naiwnej, dominuj膮cej w debacie mi臋dzynarodowej tendencji, zgodnie z kt贸r膮 przewodnia rola kraj贸w Pierwszego 艢wiata zostaje zast膮piona natchnionym przewodnictwem technologiczno-politycznym w zapobieganiu globalnemu ociepleniu i dostosowaniu si臋 do jego skutk贸w, zazwyczaj spychaj膮cym problemy relacji pomi臋dzy centrami a peryferiami na drugi plan.
Ekoteologia tworzy polityczno-艣rodowiskow膮 siatk臋 poj臋膰, kt贸rymi mo偶na opisa膰 problemy Drugiego i Trzeciego 艢wiata, trudne do wyt艂umaczenia w ubogim j臋zyku 鈥瀊ezwzgl臋dnego powstrzymywania zmiany klimatycznej鈥. Liczne wyzwania pa艅stw p贸艂peryferyjnych, w tym Polski, takie jak ryzyko zdominowania sektora zielonej gospodarki przez dostarczane z zamo偶niejszych pa艅stw technologie, uzale偶nienie si臋 od dostaw rosyjskiego gazu, utrata kontroli i destabilizacja w艂asnych sieci przesy艂owych w procesie zielonej transformacji, koszty spo艂eczne smogu, klientelistyczne patologie sektora energii odnawialnej i konwencjonalnej, problem ub贸stwa energetycznego, kolonialny charakter samego sposobu przeprowadzania mi臋dzynarodowej transformacji energetycznej czy te偶 klasistowskie, przemocowe i hermetyczne aspekty dyskursu ekologicznego i kontrdyskursu narodowo-suwerennego, mog膮 zosta膰 w ten spos贸b przepracowane i przedyskutowane. Je艣li na nowo nie zaczniemy si臋聽mierzy膰 z tymi problemami, sprawy 艣rodowiskowe pozostan膮 w debacie publicznej zagadnieniami niszowymi, pozbawionymi rzeczywistego wp艂ywu na polityk臋, a nadzieja Boffa na ekologiczne Kr贸lestwo pozostanie w Europie mrzonk膮.

***

Pozosta艂e teksty z聽bie偶膮cego numeru dwutygodnika 鈥濳ontakt鈥 mo偶na znale藕膰聽tutaj.

***

Polecamy tak偶e:

鈥濳rzyk ziemi, krzyk ubogich鈥. Po co nam dzi艣 teologia wyzwolenia?

Anio艂 Amazonii

Katolewicowa utopia Guaran贸w


 

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Od ponad 15 lat tworzymy jedyny w Polsce magazyn lewicy katolickiej i budujemy 艣rodowisko zaanga偶owane w walk臋 z podzia艂ami religijnymi, politycznymi i ideologicznymi. Robimy to tylko dzi臋ki Waszemu wsparciu!
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij