Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

Ekologia ┼╝ycia i ┼Ťmierci

Leonardo Boff pokazuje, ┼╝e konsekwentna budowa sprawiedliwego Kr├│lestwa Bo┼╝ego na Ziemi, marzenie teolog├│w i teolo┼╝ek wyzwolenia, musi si─Ö zacz─ů─ç od gruntownego przekszta┼écenia naszych relacji z natur─ů.

ilustr.: Zuzanna Wicha

ilustr.: Zuzanna Wicha


Tekst pochodzi z┬á36. numeru┬ápapierowego Magazynu ÔÇ×KontaktÔÇŁ pod tytu┼éem ÔÇ×Biblia dziesi─ÖcioleciaÔÇŁ.
Dla mieszka┼äc├│w Ameryki ┼üaci┼äskiej ┼Ťmier─ç za klimat to nie ponura wizja jutra. Victor Manuel Toledo, meksyka┼äski profesor ekologii i autor ksi─ů┼╝ki ÔÇ×Naturob├│jstwo w MeksykuÔÇŁ (ÔÇ×Ecocidio en MexicoÔÇŁ), w jednym ze swoich artyku┼é├│w szacuje, ┼╝e w 2017 roku ponad 120 dzia┼éaczy ekologicznych zosta┼éo zamordowanych za przeciwstawianie si─Ö polityce prowadzonej przez rz─ůdy i przedsi─Öbiorstwa w tym regionie. W samym tylko Meksyku, liczba akt├│w przemocy ÔÇô fizycznej, ale te┼╝ bardziej finezyjnej, polegaj─ůcej na przyk┼éad na naciskach fiskalnych czy prawnych ÔÇô stosowanej wobec cz┼éonk├│w organizacji ekologicznych i obywateli broni─ůcych ┼Ťrodowiska naturalnego jest tak przyt┼éaczaj─ůca, ┼╝e tylko dzi─Öki konsekwentnej dzia┼éalno┼Ťci organizacji pozarz─ůdowych, takich jak Meksyka┼äskie Centrum Praw ┼Ürodowiskowych (CEMCA), udaje si─Ö te przypadki zlicza─ç i analizowa─ç. Ekologia w pa┼ästwach globalnego Po┼éudnia cz─Ö┼Ťciej ni┼╝ ┼Ťwiatopogl─ůdem bywa spraw─ů ┼╝ycia i ┼Ťmierci.
Zielony op├│r kolonii
W trudnej historii walk o ┼Ťrodowisko naturalne w tym regionie splata si─Ö kilka w─ůtk├│w, takich jak kolonialna przesz┼éo┼Ť─ç kontynentu, dominacja ekonomiczna Stan├│w Zjednoczonych czy korupcja i chciwo┼Ť─ç lokalnych oligarch├│w. Biznesowej i pa┼ästwowej ekspansji na tereny niezurbanizowane towarzyszy┼éo i wci─ů┼╝ towarzysz─ů przesiedlenia i prze┼Ťladowania spo┼éeczno┼Ťci autochtonicznych, celowo konfrontowanych przez wielkich w┼éa┼Ťcicieli ziemskich (czy raczej biznesmen├│w ziemskich, agronegocios) z najbiedniejszymi robotnikami sektora rolnego. Kwestie ┼Ťrodowiskowe i spo┼éeczne, w Europie i w Stanach Zjednoczonych rozdzielane zazwyczaj w debacie i w administracji, w krajach latynoameryka┼äskich s─ů ze sob─ů mocno zwi─ůzane. Niestety, bardzo cz─Östo ┼é─ůczy je tak┼╝e krew ludzi kt├│rzy, jak siostra Dorothy Stang, byli w stanie po┼Ťwi─Öci─ç dla nich swoje ┼╝ycie.
W tym kontek┼Ťcie szczeg├│lnie bolesna dla Ameryki ┼üaci┼äskiej by┼éa dzia┼éalno┼Ť─ç instytucji pochodz─ůcych spoza kontynentu. Warto tutaj wspomnie─ç przede wszystkim o trudnej do zaakceptowania Deklaracji Dubli┼äskiej ONZ z 1992 roku, kt├│rej autorzy rekomendowali, ┼╝eby w trosce o unikni─Öcie walk o wod─Ö sprywatyzowa─ç zasoby naturalne w krajach dawnego Trzeciego ┼Üwiata. Rezultatem wdra┼╝ania tej regulacji by┼éa mi─Ödzy innymi prywatyzacja zasob├│w wodnych w Boliwii przez ameryka┼äsk─ů firm─Ö Bechtel, zako┼äczona renacjonalizacj─ů po trwaj─ůcych p├│┼é roku brutalnie t┼éumionych zamieszkach, zwanych dzi┼Ť ÔÇ×wojn─ů wodn─ůÔÇŁ (guerra del agua).
W ostatnich latach sytuacja spo┼éeczna w wielu krajach skomplikowa┼éa si─Ö dodatkowo wskutek tak zwanego ÔÇ×konsensusu surowcowegoÔÇŁ (consenso de los commodities), zjawiska opisanego przez argenty┼äsk─ů socjolo┼╝k─Ö Maristell─Ö Svamp─Ö. W czasie surowcowych boom├│w pa┼ästwa Ameryki ┼üaci┼äskiej, zach─Öcone wysokimi cenami i nowo odkrywanymi z┼éo┼╝ami surowc├│w, zw┼éaszcza paliw kopalnych, przekszta┼éca┼éy swoje gospodarki, priorytetyzuj─ůc inwestycje w g├│rnictwo i infrastruktur─Ö obliczon─ů na szybki eksport surowc├│w. Za┼éo┼╝enia tego ÔÇ×konsensusuÔÇŁ konsekwentnie realizowa┼éy zar├│wno rz─ůdy prawicowe (w imi─Ö wolnego rynku, poprawy relacji z USA i rozwoju gospodarczego), jak i lewicowe (w celu finansowania kosztownych polityk spo┼éecznych). D┼éugotrwa┼éym rezultatem tej kr├│tkowzrocznej strategii sta┼éa si─Ö, wed┼éug Svampy, g┼é─Öboka destabilizacja gospodarek i spo┼éecze┼ästw regionu, uzale┼╝nienie decyzji politycznych od kurs├│w cen poszczeg├│lnych surowc├│w na ┼Ťwiatowych rynkach oraz trwa┼ée szkody, kt├│re zosta┼éy przy tej okazji wyrz─ůdzone ┼Ťrodowisku naturalnemu.
Protestuj─ůc przeciwko nasilaniu si─Ö tych tendencji, ruchy ekologiczne Ameryki ┼üaci┼äskiej budowa┼éy swoj─ů autentyczno┼Ť─ç, od pocz─ůtku swojego istnienia przeciwstawiaj─ůc si─Ö dominuj─ůcym strukturom, pomimo wi─ů┼╝─ůcego si─Ö z tym ryzyka. Aktywnymi uczestnikami tych walk stawali si─Ö r├│wnie┼╝ pracuj─ůcy w┼Ťr├│d os├│b ubogich i wykluczonych teologowie wyzwolenia. Z ich intelektualnie przepracowanego zaanga┼╝owania zrodzi┼éa si─Ö jedna z bardziej oryginalnych syntez we wsp├│┼éczesnej my┼Ťli ekologicznej: ekoteologia wyzwolenia Leonardo Boffa.
Dynamika korupcji
Punktem wyj┼Ťcia Boffa jest przemo┼╝ne do┼Ťwiadczenie wyzysku kolonialnego w Ameryce ┼üaci┼äskiej. Gwarancj─ů ci─ůg┼éego rozwoju gospodarek kapitalistycznych pierwszego ┼Ťwiata jest ekstensywna i intensywna ekspansja samego kapita┼éu. Ekspansja ekstensywna to zdobywanie i finansjalizacja coraz to nowych terytori├│w i kolejnych dziedzin ┼╝ycia, od prywatyzacji amazo┼äskiej d┼╝ungli po cenow─ů optymalizacj─Ö wypijanego po pracy piwa, kt├│re d─ů┼╝─ů do stworzenia mi─Ödzynarodowego systemu finansowego obejmuj─ůcego ca┼éo┼Ť─ç aktywno┼Ťci jednostek. To stan, kt├│ry Boff nazywa ÔÇ×ca┼ékowit─ů korupcj─ůÔÇŁ (corrupcion general). Ekspansja intensywna to nasilanie si─Ö obiektywnego wyzysku cz┼éowieka i ┼Ťrodowiska naturalnego w obszarach ju┼╝ skolonizowanych przez wirtualny kapita┼é, prowadz─ůce do gromadzenia coraz wi─Ökszego maj─ůtku w r─Ökach coraz mniejszej grupy, opisywane cho─çby w raportach Oxfam czy Paradise Papers.
Analizuj─ůc okrutny i odzieraj─ůcy cz┼éowieka i natur─Ö z godno┼Ťci charakter tych proces├│w, Boff w ciekawy spos├│b wykorzystuje funkcjonuj─ůce w Ameryce ┼üaci┼äskiej poj─Öcie ÔÇ×klasy upieni─Ö┼╝onejÔÇŁ (clase adinerada). Chodzi o dominuj─ůc─ů grup─Ö spo┼éeczn─ů, zawdzi─Öczaj─ůc─ů swoj─ů pozycj─Ö zgromadzonemu kapita┼éowi ekonomicznemu. Boff definiuje j─ů jeszcze bardziej precyzyjnie, podkre┼Ťlaj─ůc fakt sprawowania przez ni─ů po┼Ťredniej lub bezpo┼Ťredniej kontroli nad instytucjami realizuj─ůcymi mi─Ödzynarodowe przep┼éywy finansowe. Grupa ta jest pozbawiona nie tylko potrzeby prawomocno┼Ťci, ale nawet poczucia jakiejkolwiek wsp├│lnoty z gorzej sytuowanymi cz┼éonkami spo┼éecze┼ästwa. Poj─Öcie klasy upieni─Ö┼╝onej w wyrazisty spos├│b ┼é─ůczy materialistyczny j─Özyk walki klas z konserwatywnym, ale prze┼╝ywaj─ůcym ostatnio polityczn─ů drug─ů m┼éodo┼Ť─ç podzia┼éem elitaÔÇômasa.
Poniewa┼╝ pozycja klasy upieni─Ö┼╝onej wynika przede wszystkim z kontrolowania operacji finansowych, w jej bezpo┼Ťrednim interesie le┼╝y konsekwentne wzmacnianie pozycji sektora finansowego w ka┼╝dym obszarze ┼╝ycia spo┼éecznego. Proces jest zakrojony szeroko: od wprowadzania ÔÇ×mened┼╝er├│w kulturyÔÇŁ po obliczaln─ů ÔÇ×optymalizacj─Ö zarz─ůdzania zasobami le┼ŤnymiÔÇŁ. Zasoby ludzkie i zasoby naturalne s─ů w ten spos├│b podporz─ůdkowywane logice operacji finansowych. W tym kontek┼Ťcie zar├│wno wyeksmitowana z mieszkania sprz─ůtaczka z Ciudad Juarez, jak i trac─ůcy swoje amazo┼äskie obszary l─Ögowe kajman czarny staj─ů si─Ö ofiarami kapitalistycznego wyzysku, nap─Ödzanego przez bezwzgl─Ödn─ů pych─Ö cz┼éowieka i przez chciwo┼Ť─ç globalnej klasy upieni─Ö┼╝onej.
Na granicach kapitalizmu
Teoria Boffa wskazuje na kilka ogranicze┼ä ekspansji kolonialnego kapitalizmu. Obecne techniczne mo┼╝liwo┼Ťci ekonomicznej eksploatacji ocean├│w i przestrzeni kosmicznej s─ů niewielkie i ten obszar nie zostanie w najbli┼╝szym czasie w┼é─ůczony do zglobalizowanego systemu. Na pewne ograniczenia napotyka tak┼╝e dalszy wzrost nier├│wno┼Ťci. W rodzimym kraju Boffa, Brazylii, maj─ůtek sze┼Ťciu najbogatszych obywateli jest dzi┼Ť r├│wny ┼é─ůcznym zasobom stu milion├│w najbiedniejszych. Dalsza eskalacja tych dysproporcji wydaje si─Ö trudna do wyobra┼╝enia. Trudno si─Ö zatem dziwi─ç, ┼╝e ograniczenia pojawiaj─ů si─Ö r├│wnie┼╝ w zakresie mo┼╝liwo┼Ťci zwi─Ökszania wyzysku ┼Ťrodowiska naturalnego.
Globalne ocieplenie, jako jedno z tych ogranicze┼ä, jest dla Boffa pierwszym z wielu przysz┼éych symptom├│w zbli┼╝ania si─Ö ÔÇ×zemsty GaiÔÇŁ Jamesa Lovelocka. Nieprzemy┼Ťlana interwencja cz┼éowieka mo┼╝e zdestabilizowa─ç globalny ekosystem-organizm, Gaj─Ö, tak ┼╝e stanie si─Ö ona ÔÇ×wrogiemÔÇŁ aktywnie d─ů┼╝─ůcym do nowej r├│wnowagi, w kt├│rej dla rodzaju ludzkiego nie b─Ödzie ju┼╝ miejsca. Nawet je┼╝eli nad Wis┼é─ů takie prognozy mog─ů brzmie─ç jak oderwana od rzeczywisto┼Ťci dystopia, to ju┼╝ na przyk┼éad na posiedzeniach tak zwanej grupy Loss&Damage, kt├│rej cz┼éonkowie dyskutuj─ů podczas szczyt├│w klimatycznych nad mechanizmami globalnej solidarno┼Ťci w sytuacji coraz cz─Ö┼Ťciej pojawiaj─ůcych si─Ö katastrof naturalnych, trudno by┼éo unikn─ů─ç wra┼╝enia, ┼╝e temat ten bole┼Ťnie si─Ö aktualizuje.
Poniewa┼╝ w ka┼╝dym z opisywanych obszar├│w docieramy do granic rozwoju panuj─ůcego systemu, zar├│wno ustr├│j spo┼éeczny, jak i warto┼Ťci liberalnego spo┼éecze┼ästwa konsumpcyjnego powinny wed┼éug Boffa zosta─ç radykalnie przekszta┼écone. Zmiany powierzchowne, takie jak proponowane przez zwolennik├│w zr├│wnowa┼╝onego rozwoju czy b┼é─Ökitnej ekonomii (blue economy) Guntera Pauli, systemowe wykorzystanie nowych technologii, nie b─Öd─ů w stanie przezwyci─Ö┼╝y─ç nadchodz─ůcych kryzys├│w. Koncepcja Boffa zbli┼╝a si─Ö tutaj do tak zwanej deep ecology, wskazuj─ůcej na g┼é─Öbokie ekonomiczne, spo┼éeczne i kulturowe ┼║r├│d┼éa my┼Ťlenia wsp├│┼éczesnego cz┼éowieka o ┼Ťrodowisku naturalnym. Je┼╝eli Boff ma racj─Ö co do tego, ┼╝e zadaniem chrze┼Ťcijan jest budowanie sprawiedliwego Kr├│lestwa Bo┼╝ego na Ziemi, to nie ulega w─ůtpliwo┼Ťci, ┼╝e potrzebne s─ů nowe wzorce naszych relacji z natur─ů. Postaci─ů wart─ů na┼Ťladowania by┼éby dla Boffa ┼Ťwi─Öty Franciszek, kt├│ry ┼é─ůczy w sobie dwie chrze┼Ťcija┼äskie cechy: bezgraniczn─ů pokor─Ö, pozwalaj─ůc─ů dostrzec i uszanowa─ç godno┼Ť─ç ka┼╝dego bytu, oraz radykalne ub├│stwo, sk┼éaniaj─ůce do ograniczania swoich potrzeb w imi─Ö mi┼éo┼Ťci do Boga, cz┼éowieka i natury. Ekoteolog wpisuje si─Ö w tym aspekcie w ekologi─Ö ludzk─ů Jana Paw┼éa II, Benedykta XVI i Franciszka, podkre┼Ťlaj─ůc za ostatnim, ┼╝e ÔÇ×zamiast zr├│wnowa┼╝onego rozwoju potrzebujemy zr├│wnowa┼╝onego ┼╝yciaÔÇŁ.
Krzyk zapomnianego ┼Ťwiata
Lekko┼Ť─ç, z jak─ů w swoich ekoteologicznych pracach Leonardo Boff ┼é─ůczy do┼Ťwiadczenia pa┼ästw Ameryki ┼üaci┼äskiej, marksizm, my┼Ťl postkolonialn─ů, tradycje rdzennych mieszka┼äc├│w Amazonii i encykliki papieskie, mo┼╝e ┼éatwo zniech─Öci─ç krytycznego czytelnika jego prac. Trudno oprze─ç si─Ö wra┼╝eniu, ┼╝e proponowana wizja mi┼éosnego wsp├│┼éistnienia cz┼éowieka i natury, delikatnie rzecz ujmuj─ůc, idealizuje i upraszcza skomplikowane procesy, kt├│re towarzysz─ů wypracowywaniu i egzekwowaniu poszczeg├│lnych dzia┼éa┼ä, opisane cho─çby w ÔÇ×Polityce naturyÔÇŁ Bruno Latoura. Naczelna idea ca┼éej tw├│rczo┼Ťci Boffa ÔÇô wizja harmonijnego i sprawiedliwego Kr├│lestwa Bo┼╝ego ÔÇô mo┼╝e niebezpiecznie przys┼éania─ç nieuchronne ┼Ťcieranie si─Ö grup interes├│w i rywalizacj─Ö ludzkich i nie-ludzkich rzecznik├│w, utrudniaj─ůc wypracowanie realnych, politycznie pragmatycznych rozwi─ůza┼ä o charakterze systemowym.
Tak sformu┼éowana, polemiczna interpretacja ekoteologii wyzwolenia pomija jednak potencja┼é, jaki niesie za sob─ů p┼éyn─ůca z kolonialnych do┼Ťwiadcze┼ä krytyka r├│wnie naiwnej, dominuj─ůcej w debacie mi─Ödzynarodowej tendencji, zgodnie z kt├│r─ů przewodnia rola kraj├│w Pierwszego ┼Üwiata zostaje zast─ůpiona natchnionym przewodnictwem technologiczno-politycznym w zapobieganiu globalnemu ociepleniu i dostosowaniu si─Ö do jego skutk├│w, zazwyczaj spychaj─ůcym problemy relacji pomi─Ödzy centrami a peryferiami na drugi plan.
Ekoteologia tworzy polityczno-┼Ťrodowiskow─ů siatk─Ö poj─Ö─ç, kt├│rymi mo┼╝na opisa─ç problemy Drugiego i Trzeciego ┼Üwiata, trudne do wyt┼éumaczenia w ubogim j─Özyku ÔÇ×bezwzgl─Ödnego powstrzymywania zmiany klimatycznejÔÇŁ. Liczne wyzwania pa┼ästw p├│┼éperyferyjnych, w tym Polski, takie jak ryzyko zdominowania sektora zielonej gospodarki przez dostarczane z zamo┼╝niejszych pa┼ästw technologie, uzale┼╝nienie si─Ö od dostaw rosyjskiego gazu, utrata kontroli i destabilizacja w┼éasnych sieci przesy┼éowych w procesie zielonej transformacji, koszty spo┼éeczne smogu, klientelistyczne patologie sektora energii odnawialnej i konwencjonalnej, problem ub├│stwa energetycznego, kolonialny charakter samego sposobu przeprowadzania mi─Ödzynarodowej transformacji energetycznej czy te┼╝ klasistowskie, przemocowe i hermetyczne aspekty dyskursu ekologicznego i kontrdyskursu narodowo-suwerennego, mog─ů zosta─ç w ten spos├│b przepracowane i przedyskutowane. Je┼Ťli na nowo nie zaczniemy si─Ö┬ámierzy─ç z tymi problemami, sprawy ┼Ťrodowiskowe pozostan─ů w debacie publicznej zagadnieniami niszowymi, pozbawionymi rzeczywistego wp┼éywu na polityk─Ö, a nadzieja Boffa na ekologiczne Kr├│lestwo pozostanie w Europie mrzonk─ů.

***

Pozosta┼ée teksty z┬ábie┼╝─ůcego numeru dwutygodnika ÔÇ×KontaktÔÇŁ mo┼╝na znale┼║─ç┬átutaj.

***

Polecamy tak┼╝e:

ÔÇ×Krzyk ziemi, krzyk ubogichÔÇŁ. Po co nam dzi┼Ť teologia wyzwolenia?

Anioł Amazonii

Katolewicowa utopia Guaran├│w


 

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś