Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Dziuraw膮 艂y偶k膮 z pustego w pr贸偶ne

Konstytucja dla Nauki nie zmieni kursu wytyczonego jeszcze przez Barbar臋 Kudryck膮. Par臋 problem贸w rozwi膮偶e, kilka sama stworzy 鈥 i tyle.
Dziuraw膮 艂y偶k膮 z pustego w pr贸偶ne
ilustr.: Andrzej D臋bowski

Na tle pozosta艂ych reform rz膮du PiS promowana przez Jaros艂awa Gowina reforma systemu nauki wygl膮da obiecuj膮co. Prace nad ni膮 trwa艂y oko艂o dw贸ch lat, a harmonogram wdro偶enia jest jeszcze d艂u偶szy. W trakcie prac MNiSW zorganizowa艂o kilkana艣cie spotka艅 ze 艣rodowiskiem i uruchomi艂o stron臋 z podstawowymi informacjami. W por贸wnaniu ze zmianami w edukacji systemie skarbowym reforma nauki wydaje si臋 wcieleniem innych standard贸w legislacyjnych.
Obserwuj臋 prac臋 nad t膮 reform膮 od pocz膮tku, st膮d trudno mi zgodzi膰 si臋 z tym wra偶eniem. Szeroko reklamowany dialog ze 艣rodowiskiem przypomina艂 raczej monolog ministerialny, w kt贸rym brakowa艂o konkret贸w. Przez p贸艂tora roku dialogu przeczyta艂am ko艂o tysi膮ca stron materia艂贸w; wi臋kszo艣膰 nie prze艂o偶y艂a si臋 na akt prawny, kt贸ry niebawem trafi do parlamentu.
Co zostanie z projektu po procesie sejmowym? Trudno powiedzie膰, zw艂aszcza 偶e Jaros艂aw Gowin spotka艂 si臋 z krytyk膮 ze strony pos艂贸w PiS. Najwa偶niejsz膮 krytyk臋 sformu艂owali Ryszard Terlecki i W艂odzimierz Bernacki. G艂贸wne uwagi dotyczy艂y los贸w mniejszych uczelni, ocen okresowych pracownik贸w naukowych i organizacji studi贸w.
Skoro nie wiemy, co b臋dzie w ostatecznym projekcie oraz zarz膮dzeniach przej艣ciowych, to wola艂abym skupi膰 si臋 na tym, czego tam nie pewno nie zobaczymy.

Plastry na krwotok

Na pewno nie b臋dzie wi臋cej pieni臋dzy. Minister Gowin mno偶y kolejne programy i agencje, wzorowane na rozwi膮zaniach niemieckich i szwajcarskich. Przyk艂adem mo偶e by膰 Regionalna Inicjatywa Doskona艂o艣ci, kt贸ra ma wzmacnia膰 uczelnie poza dotychczasowymi centrami nauki, oraz Narodowa Agencja Wymiany Akademickiej, kt贸ra ma wzmacnia膰 mobilno艣膰. Obie s膮 wzorowane na instytucjach niemieckich (odpowiednio: Excellenzinitiative i DAAD). Problem w skali: polska RID ma bud偶et rz臋du 400 milion贸w z艂otych, zaplanowanych na dziesi臋膰 lat. Niemiecka ma do dyspozycji 2,7 mld euro, w skali pi臋ciu lat. NAWA ma roczny bud偶et 130 milion贸w z艂otych, DAAD 470 milion贸w euro.
Kto艣 m贸g艂by powiedzie膰, 偶e z perspektywy regionu 40 milion贸w z艂otych rocznie to sporo pieni臋dzy. Niestety w skali ca艂ej Polski, przy podziale na cho膰by pi臋膰 region贸w (na przyk艂ad Tr贸jmiasto, Pozna艅, 艁贸d藕, Rzesz贸w i Wroc艂aw), to bardzo niewiele. Przyk艂adowo: moja alma mater, Politechnika Gda艅ska, rocznie wydaje oko艂o 370 milion贸w z艂otych. Uniwersytet Warszawski rocznie operuje oko艂o 1,4 miliardami z艂otych. Je艣li Jaros艂aw Gowin zmieni algorytm przyznawania dotacji na premiuj膮cy centralizacj臋, to RID b臋dzie pr贸b膮 tamowania krwotoku przy pomocy plastr贸w. Dlatego nie s膮dz臋, aby mia艂a istotne znaczenie organizacyjne.
Drugi problem to rozk艂ad czasowy wydatk贸w. Zgodnie z najlepszymi polskimi zwyczajami politycznymi g艂贸wne wzrosty wydatk贸w zaplanowano na kolejne kadencje. Dlatego je艣li zmieni si臋 rz膮d lub minister, to nawet powy偶sze wyliczenia oka偶膮 si臋 fikcj膮.聽W przypadku kszta艂cenia doktorant贸w przej艣cie na model szk贸艂 doktorskich ma kosztowa膰 w przybli偶eniu 9 miliard贸w z艂otych, z czego 6 miliard贸w to nowe wydatki. Znowu problem w rozk艂adzie czasowym: najwi臋ksze wzrosty wydatk贸w s膮 planowane na lata 2020鈥2022. Czy kolejne rz膮dy utrzymaj膮 te plany? Czy Ministerstwo Rozwoju i UE nadal zechc膮 je finansowa膰 w ramach 艣rodk贸w unijnych? Nie umiem odpowiedzie膰 na te pytania, bo horoskopy le偶膮 poza moj膮 specjalno艣ci膮 naukow膮.

Za du偶o dydaktyki

Horoskop贸w nie u艂o偶臋, mog臋 za to konkretnie oceni膰 proponowane w ustawie pensum i podzia艂 na 艣cie偶ki kariery. W ramach 艣cie偶ki naukowej pracownika po doktoracie czeka 240 godzin zaj臋膰 rocznie. W ramach 艣cie偶ki dydaktycznej: 360.
Dla os贸b planuj膮cych karier臋 w dydaktyce to wci膮偶 do艣膰 du偶o. Teoretycznie mniej ni偶 dotychczas, ale ustawa ci膮gle zostawia mo偶liwo艣膰 znacznego zwi臋kszenia obci膮偶e艅 przez system nadgodzin. A poniewa偶 nie wiemy, jak b臋d膮 skonstruowane ewaluacja i finansowanie, to zapewne pozostaniemy przy dotychczasowych stachanowcach nadgodzin, bez szans na nowe etaty dydaktyczne.
艢cie偶k臋 naukowo-dydaktyczn膮 natomiast oceniam jednoznacznie 藕le. Powiedzmy sobie otwarcie: 240 godzin pensum w skali roku to odpowiednik etatu dydaktycznego (4/4 w systemie ameryka艅skim, co oznacza 4 kursy w semestrze letnim i 4 w semestrze zimowym). Innymi s艂owy, nawet na etacie badawczo-dydaktycznym na uczelni badawczej obci膮偶enia dydaktyczne w Polsce s膮 wi臋ksze ni偶 w USA, i to w uczelniach o profilu mieszanym (to jest na uniwersytetach stanowych). Na elitarnych uczelniach obci膮偶enie dydaktyczne dla osoby aktywnej naukowo wynosi cz臋sto 1/1, a i to w mniejszych grupach i ze wsparciem asystent贸w.
Propozycja polska jest bliska g贸rnym zakresom obci膮偶e艅 na niekt贸rych uczelniach niemieckich (od 180 do 240 godzin), przy czym ci膮gle pomijam kwesti臋 wielko艣ci grup, zaplecza administracyjnego etc. Niemieckie uczelnie o profilu badawczym przyjmuj膮 cz臋sto mniej wi臋cej 120鈥160 godzin, co i tak utrudnia konkurencj臋 z czo艂贸wk膮 ameryka艅sk膮. Dla uczelni holenderskich o profilu badawczym 鈥 np. w Rotterdamie 鈥 obci膮偶enia powy偶ej 150 godzin w semestrze uznaje si臋 za etat bardziej dydaktyczny ni偶 naukowy. (S膮 to dane przybli偶one; szczeg贸艂ow膮 analiz臋 mo偶na znale藕膰 w ostatnim rozdziale ksi膮偶ki Marka Kwieka 鈥濽niwersytet w dobie przemian鈥).
Zar贸wno kadra naukowa, jak i w艂adze akademickie zdaj膮 sobie spraw臋, 偶e uczelnie 偶yj膮 z dydaktyki. W ramach 1,4 mld z艂otych bud偶etu UW wp艂ywy z bada艅 naukowych to oko艂o 400 mln, czyli nawet nie jedna trzecia. Dla reszty uczelni krajowych dydaktyka jest jeszcze wa偶niejszym 藕r贸d艂em pieni臋dzy.
Reforma Gowina nie zmienia zasadniczego zadania polskich naukowc贸w i badaczek: uczy膰 kolejne pokolenia pracownik贸w, a badania naukowe i wdro偶enia traktowa膰 jako hobby. Nasze kariery nadal b臋d膮 rozliczane na podstawie bada艅, cho膰 finansowanie uniwersytet贸w i pensum nadal b臋d膮 premiowa艂y dydaktyk臋. Awans na wy偶sze szczeble kariery naukowej b臋dzie zale偶a艂 od publikacji, zw艂aszcza w czasopismach z czo艂贸wki obiegu angloj臋zycznego. Problem w tym, 偶e badacze i badaczki z Polski b臋d膮 rywalizowa膰 i wsp贸艂pracowa膰 z osobami, kt贸re maj膮 mniejsze obci膮偶enia dydaktyczne. Indywidualne przypadki sukces贸w nie zmieni膮 logiki ca艂ego systemu.
Z uwagi na ma艂y bud偶et, przewag臋 dydaktyki w finansowaniu i wysokie obci膮偶enie nauczaniem na etatach naukowo-dydaktycznych nie s膮dz臋, aby skoncentrowanie pieni臋dzy w w臋偶szej grupie uczelni wystarczy艂o do stworzenia w Polsce uczelni akademickich na miar臋 鈥 powiedzmy 鈥 drugiej setki rankingu szanghajskiego (Brema, Hamburg, Mannheim: niemieccy 艣redniacy). Do Oksfordu, Pekinu czy Harvardu nie ma por贸wnania, nawet w 偶artach.

P艂ace m艂odych

Gdyby prze艂o偶y膰 wynagrodzenia proponowane we wrze艣niu na dzisiejsze standardy p艂acy minimalnej, to dolny pr贸g dla asystenta wynosi艂by 2625, a dla adiunkta 鈥 4095 z艂otych brutto. Obecnie MNiSW m贸wi o wi臋kszych podwy偶kach,聽ale Ministerstwo Finans贸w jest krytyczne. Istnieje ryzyko, 偶e pozostaniemy聽przy niskich pensjach, zw艂aszcza na pocz膮tku kariery. Dotychczasowe propozycje nie zmieniaj膮 te偶 profilu zarobk贸w, kt贸ry mocno premiuje ostatnie etapy kariery naukowej, dok艂adaj膮c do tego premie zwi膮zane z zarz膮dzaniem. W tym sensie klasyczna metafora uniwersytetu feudalnego przechodzi p艂ynnie w uniwersytet mened偶erski. W obu przypadkach zasada jest taka sama: dodatki za zarz膮dzanie dla starszych, prekariat grantowy lub pogranicze stabilno艣ci dla m艂odszych.
St膮d trudno uwierzy膰 w sukces uczelni kszta艂c膮cych praktycznie, zbli偶enie z realiami rynku pracy i inne zakl臋cia z oceny skutk贸w regulacji. Hipotetycznie rektor lub dziekan m贸g艂by wprowadzi膰 stawki wy偶sze ni偶 minimalne, ale trudno si臋 tego spodziewa膰, skoro nie jest planowana istotna podwy偶ka 艣rodk贸w w ramach szkolnictwa wy偶szego, ani tym bardziej w ramach 艣rodk贸w na nauk臋.
Nacisk na dydaktyk臋 i poda偶 pracownik贸w odnosi si臋 te偶 do studi贸w doktoranckich. Szko艂y doktorskie i stypendia maj膮 zwi臋kszy膰 wsp贸艂czynniki dyplomowania, ale nie ma informacji co do tego, czy system monitorowania los贸w absolwent贸w obejmie r贸wnie偶 doktor贸w. Zostajemy przy starym paradoksie: bardzo dok艂adnie patrzymy na szanse zawodowe magistr贸w i licencjatek, ale r贸wnie starannie pomijamy bezrobocie czy zasadno艣膰 masowego kszta艂cenia doktorskiego.
Bezdyskusyjnie krokiem w dobr膮 stron臋 jest wprowadzone wcze艣niej i utrzymane w nowym projekcie uregulowanie stypendi贸w doktoranckich. Odej艣cie od du偶ej grupy bez stypendi贸w w stron臋 mniejszych, lepiej finansowanych grup, kt贸rych post臋py s膮 lepiej monitorowane, to m膮dra decyzja 鈥 niezale偶nie od tego czy proponowane szko艂y doktorskie stan膮 si臋 rzeczywist膮 nowo艣ci膮, czy te偶 jedynie przemianowaniem starych zwyczaj贸w.
Szcz臋艣liwie te偶 usuni臋to z projektu zapis o automatycznym zwalnianiu z pracy badaczy i badaczek, wobec kt贸rych toczy si臋 post臋powanie prokuratorskie. By膰 mo偶e nie warto dawa膰 rz膮dz膮cym kolejnych narz臋dzi do walki z opozycj膮.

Z piasku bicza nie ukr臋cisz

Polska nauka przypomina b艂臋dne ko艂o: s艂abo finansowane uczelnie nie s膮 w stanie wykonywa膰 wszystkich swoich zada艅 spo艂ecznych, co z kolei zniech臋ca spo艂ecze艅stwo i polityk贸w do zwi臋kszania nak艂ad贸w na nie. Im d艂u偶ej m贸wimy o pu艂apce 艣redniego rozwoju i Planie Morawieckiego, tym bardziej wida膰, 偶e reformy Gowina wpisuj膮 si臋 w znany ju偶 nurt reform Barbary Kudryckiej. Wbrew zapewnieniom i obietnicom nawet MNiSW nie wierzy w u偶yteczno艣膰 bada艅 naukowych, a co gorsza, nie ma te偶 pomys艂u na kszta艂cenie zawodowe. Jaros艂aw Gowin nie ma te偶 do艣膰 odwagi, by powiedzie膰, 偶e przy tym bud偶ecie zadania badawcze to fikcja, a priorytet powinna mie膰 dydaktyka, koncentruj膮ca si臋 na porz膮dnym przygotowaniu zawodowym. Zamiast tego mamy paradoks, gdy MNiSW udaje, 偶e przy tej asymetrii 艣rodk贸w da si臋 prowadzi膰 efektywne badania naukowe.
Pieni膮dze wszystkiego nie zmieni膮, ale nic nie da si臋 zmieni膰 bez pieni臋dzy. Nie da si臋 zbudowa膰 skuteczniejszej ewaluacji ani podnie艣膰 poziomu etycznego albo efektywno艣ci bada艅. Uwa偶am, 偶e w skali systemu naukowego skala ma znaczenie, dlatego trudno mi na powa偶nie ekscytowa膰 si臋 zapowiedziami program贸w z bud偶etami rz臋du 30 milion贸w z艂otych.
W nowej reformie, poza nowym nazewnictwem trudno si臋 spodziewa膰 zmiany sytuacji. Mechanizmy oceny pracowniczej pozosta艂y takie jak dot膮d, agencje kontroluj膮ce dydaktyk臋 ci膮gle b臋d膮 niedofinansowane, a ministerstwo nie zapowiada istotnych reform w zakresie jawno艣ci, otwartego dost臋pu do wiedzy i innych mechanizm贸w oczyszczaj膮cych 艣rodowisko z korupcji, plagiat贸w, nie偶yciowych zaj臋膰 oraz braku szacunku dla student贸w i studentek.
W rankingu Eurostatu (EU Innovation Scoreboard) oceniane s膮 ca艂e systemy naukowo-dydaktyczno-gospodarcze, a nie wy艂膮cznie uczelnie. W tej kategoryzacji polski system akademicki plasuje si臋 na ostatnich miejscach w艣r贸d kraj贸w UE, czyli mi臋dzy Chorwacj膮 a 艁otw膮. Pomimo szumnych s艂贸w reforma Gowina nie stawia sobie na celu awansu cho膰by do poziomu Republiki Czeskiej, Portugalii lub Estonii. Przy wszystkich zapowiedziach i obietnicach doskona艂o艣ci nawet te kraje wydaj膮 si臋 niedo艣cig艂ymi wzorcami systemowymi.
Poziom Czech lub Niemiec (nie wspominaj膮c o czo艂贸wce uniwersytet贸w Chin, Szwecji lub USA) pozostaje za horyzontem. Nawet w zapowiedziach MNiSW trudno znale藕膰 ambicj臋 rywalizacji z tymi systemami. Niewa偶ne, czy to skromno艣膰, realizm czy przeoczenie 鈥 akurat w tym os膮dzie zgadzam si臋 z tw贸rcami reformy.
***
Pozosta艂e teksty z bie偶膮cego numeru dwutygodnika 鈥濳ontakt鈥 mo偶na znale藕膰 tutaj.
***
Polecamy tak偶e:

Przetrwamy wy艂膮cznie jako uniwersytet

Grzegorczyk: Dostosowywanie dzia艂a艅 uniwersytet贸w do dora藕nej polityki jest szkodliwe!

Wracamy na Uniwersytet!

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste艣my magazynem i 艣rodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, biedzie, o wsp贸艂czesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo艂ecze艅stwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania 鈥 mo偶esz nam w tym pom贸c!
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij