Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

Dziuraw─ů ┼éy┼╝k─ů z pustego w pr├│┼╝ne

Konstytucja dla Nauki nie zmieni kursu wytyczonego jeszcze przez Barbar─Ö Kudryck─ů. Par─Ö problem├│w rozwi─ů┼╝e, kilka sama stworzy ÔÇô i tyle.
Dziuraw─ů ┼éy┼╝k─ů z pustego w pr├│┼╝ne
ilustr.: Andrzej D─Öbowski

Na tle pozosta┼éych reform rz─ůdu PiS promowana przez Jaros┼éawa Gowina reforma systemu nauki wygl─ůda obiecuj─ůco. Prace nad ni─ů trwa┼éy oko┼éo dw├│ch lat, a harmonogram wdro┼╝enia jest jeszcze d┼éu┼╝szy. W trakcie prac MNiSW zorganizowa┼éo kilkana┼Ťcie spotka┼ä ze ┼Ťrodowiskiem i uruchomi┼éo stron─Ö z podstawowymi informacjami. W por├│wnaniu ze zmianami w edukacji systemie skarbowym reforma nauki wydaje si─Ö wcieleniem innych standard├│w legislacyjnych.
Obserwuj─Ö prac─Ö nad t─ů reform─ů od pocz─ůtku, st─ůd trudno mi zgodzi─ç si─Ö z tym wra┼╝eniem. Szeroko reklamowany dialog ze ┼Ťrodowiskiem przypomina┼é raczej monolog ministerialny, w kt├│rym brakowa┼éo konkret├│w. Przez p├│┼étora roku dialogu przeczyta┼éam ko┼éo tysi─ůca stron materia┼é├│w; wi─Ökszo┼Ť─ç nie prze┼éo┼╝y┼éa si─Ö na akt prawny, kt├│ry niebawem trafi do parlamentu.
Co zostanie z projektu po procesie sejmowym? Trudno powiedzie─ç, zw┼éaszcza ┼╝e Jaros┼éaw Gowin spotka┼é si─Ö z krytyk─ů ze strony pos┼é├│w PiS. Najwa┼╝niejsz─ů krytyk─Ö sformu┼éowali Ryszard Terlecki i W┼éodzimierz Bernacki. G┼é├│wne uwagi dotyczy┼éy los├│w mniejszych uczelni, ocen okresowych pracownik├│w naukowych i organizacji studi├│w.
Skoro nie wiemy, co b─Ödzie w ostatecznym projekcie oraz zarz─ůdzeniach przej┼Ťciowych, to wola┼éabym skupi─ç si─Ö na tym, czego tam nie pewno nie zobaczymy.

Plastry na krwotok

Na pewno nie b─Ödzie wi─Öcej pieni─Ödzy. Minister Gowin mno┼╝y kolejne programy i agencje, wzorowane na rozwi─ůzaniach niemieckich i szwajcarskich. Przyk┼éadem mo┼╝e by─ç Regionalna Inicjatywa Doskona┼éo┼Ťci, kt├│ra ma wzmacnia─ç uczelnie poza dotychczasowymi centrami nauki, oraz Narodowa Agencja Wymiany Akademickiej, kt├│ra ma wzmacnia─ç mobilno┼Ť─ç. Obie s─ů wzorowane na instytucjach niemieckich (odpowiednio: Excellenzinitiative i DAAD). Problem w skali: polska RID ma bud┼╝et rz─Ödu 400 milion├│w z┼éotych, zaplanowanych na dziesi─Ö─ç lat. Niemiecka ma do dyspozycji 2,7 mld euro, w skali pi─Öciu lat. NAWA ma roczny bud┼╝et 130 milion├│w z┼éotych, DAAD 470 milion├│w euro.
Kto┼Ť m├│g┼éby powiedzie─ç, ┼╝e z perspektywy regionu 40 milion├│w z┼éotych rocznie to sporo pieni─Ödzy. Niestety w skali ca┼éej Polski, przy podziale na cho─çby pi─Ö─ç region├│w (na przyk┼éad Tr├│jmiasto, Pozna┼ä, ┼ü├│d┼║, Rzesz├│w i Wroc┼éaw), to bardzo niewiele. Przyk┼éadowo: moja alma mater, Politechnika Gda┼äska, rocznie wydaje oko┼éo 370 milion├│w z┼éotych. Uniwersytet Warszawski rocznie operuje oko┼éo 1,4 miliardami z┼éotych. Je┼Ťli Jaros┼éaw Gowin zmieni algorytm przyznawania dotacji na premiuj─ůcy centralizacj─Ö, to RID b─Ödzie pr├│b─ů tamowania krwotoku przy pomocy plastr├│w. Dlatego nie s─ůdz─Ö, aby mia┼éa istotne znaczenie organizacyjne.
Drugi problem to rozk┼éad czasowy wydatk├│w. Zgodnie z najlepszymi polskimi zwyczajami politycznymi g┼é├│wne wzrosty wydatk├│w zaplanowano na kolejne kadencje. Dlatego je┼Ťli zmieni si─Ö rz─ůd lub minister, to nawet powy┼╝sze wyliczenia oka┼╝─ů si─Ö fikcj─ů.┬áW przypadku kszta┼écenia doktorant├│w przej┼Ťcie na model szk├│┼é doktorskich ma kosztowa─ç w przybli┼╝eniu 9 miliard├│w z┼éotych, z czego 6 miliard├│w to nowe wydatki. Znowu problem w rozk┼éadzie czasowym: najwi─Öksze wzrosty wydatk├│w s─ů planowane na lata 2020ÔÇô2022. Czy kolejne rz─ůdy utrzymaj─ů te plany? Czy Ministerstwo Rozwoju i UE nadal zechc─ů je finansowa─ç w ramach ┼Ťrodk├│w unijnych? Nie umiem odpowiedzie─ç na te pytania, bo horoskopy le┼╝─ů poza moj─ů specjalno┼Ťci─ů naukow─ů.

Za du┼╝o dydaktyki

Horoskop├│w nie u┼éo┼╝─Ö, mog─Ö za to konkretnie oceni─ç proponowane w ustawie pensum i podzia┼é na ┼Ťcie┼╝ki kariery. W ramach ┼Ťcie┼╝ki naukowej pracownika po doktoracie czeka 240 godzin zaj─Ö─ç rocznie. W ramach ┼Ťcie┼╝ki dydaktycznej: 360.
Dla os├│b planuj─ůcych karier─Ö w dydaktyce to wci─ů┼╝ do┼Ť─ç du┼╝o. Teoretycznie mniej ni┼╝ dotychczas, ale ustawa ci─ůgle zostawia mo┼╝liwo┼Ť─ç znacznego zwi─Ökszenia obci─ů┼╝e┼ä przez system nadgodzin. A poniewa┼╝ nie wiemy, jak b─Öd─ů skonstruowane ewaluacja i finansowanie, to zapewne pozostaniemy przy dotychczasowych stachanowcach nadgodzin, bez szans na nowe etaty dydaktyczne.
┼Ücie┼╝k─Ö naukowo-dydaktyczn─ů natomiast oceniam jednoznacznie ┼║le. Powiedzmy sobie otwarcie: 240 godzin pensum w skali roku to odpowiednik etatu dydaktycznego (4/4 w systemie ameryka┼äskim, co oznacza 4 kursy w semestrze letnim i 4 w semestrze zimowym). Innymi s┼éowy, nawet na etacie badawczo-dydaktycznym na uczelni badawczej obci─ů┼╝enia dydaktyczne w Polsce s─ů wi─Öksze ni┼╝ w USA, i to w uczelniach o profilu mieszanym (to jest na uniwersytetach stanowych). Na elitarnych uczelniach obci─ů┼╝enie dydaktyczne dla osoby aktywnej naukowo wynosi cz─Östo 1/1, a i to w mniejszych grupach i ze wsparciem asystent├│w.
Propozycja polska jest bliska g├│rnym zakresom obci─ů┼╝e┼ä na niekt├│rych uczelniach niemieckich (od 180 do 240 godzin), przy czym ci─ůgle pomijam kwesti─Ö wielko┼Ťci grup, zaplecza administracyjnego etc. Niemieckie uczelnie o profilu badawczym przyjmuj─ů cz─Östo mniej wi─Öcej 120ÔÇô160 godzin, co i tak utrudnia konkurencj─Ö z czo┼é├│wk─ů ameryka┼äsk─ů. Dla uczelni holenderskich o profilu badawczym ÔÇô np. w Rotterdamie ÔÇô obci─ů┼╝enia powy┼╝ej 150 godzin w semestrze uznaje si─Ö za etat bardziej dydaktyczny ni┼╝ naukowy. (S─ů to dane przybli┼╝one; szczeg├│┼éow─ů analiz─Ö mo┼╝na znale┼║─ç w ostatnim rozdziale ksi─ů┼╝ki Marka Kwieka ÔÇ×Uniwersytet w dobie przemianÔÇŁ).
Zar├│wno kadra naukowa, jak i w┼éadze akademickie zdaj─ů sobie spraw─Ö, ┼╝e uczelnie ┼╝yj─ů z dydaktyki. W ramach 1,4 mld z┼éotych bud┼╝etu UW wp┼éywy z bada┼ä naukowych to oko┼éo 400 mln, czyli nawet nie jedna trzecia. Dla reszty uczelni krajowych dydaktyka jest jeszcze wa┼╝niejszym ┼║r├│d┼éem pieni─Ödzy.
Reforma Gowina nie zmienia zasadniczego zadania polskich naukowc├│w i badaczek: uczy─ç kolejne pokolenia pracownik├│w, a badania naukowe i wdro┼╝enia traktowa─ç jako hobby. Nasze kariery nadal b─Öd─ů rozliczane na podstawie bada┼ä, cho─ç finansowanie uniwersytet├│w i pensum nadal b─Öd─ů premiowa┼éy dydaktyk─Ö. Awans na wy┼╝sze szczeble kariery naukowej b─Ödzie zale┼╝a┼é od publikacji, zw┼éaszcza w czasopismach z czo┼é├│wki obiegu angloj─Özycznego. Problem w tym, ┼╝e badacze i badaczki z Polski b─Öd─ů rywalizowa─ç i wsp├│┼épracowa─ç z osobami, kt├│re maj─ů mniejsze obci─ů┼╝enia dydaktyczne. Indywidualne przypadki sukces├│w nie zmieni─ů logiki ca┼éego systemu.
Z uwagi na ma┼éy bud┼╝et, przewag─Ö dydaktyki w finansowaniu i wysokie obci─ů┼╝enie nauczaniem na etatach naukowo-dydaktycznych nie s─ůdz─Ö, aby skoncentrowanie pieni─Ödzy w w─Ö┼╝szej grupie uczelni wystarczy┼éo do stworzenia w Polsce uczelni akademickich na miar─Ö ÔÇô powiedzmy ÔÇô drugiej setki rankingu szanghajskiego (Brema, Hamburg, Mannheim: niemieccy ┼Ťredniacy). Do Oksfordu, Pekinu czy Harvardu nie ma por├│wnania, nawet w ┼╝artach.

Płace młodych

Gdyby prze┼éo┼╝y─ç wynagrodzenia proponowane we wrze┼Ťniu na dzisiejsze standardy p┼éacy minimalnej, to dolny pr├│g dla asystenta wynosi┼éby 2625, a dla adiunkta ÔÇô 4095 z┼éotych brutto. Obecnie MNiSW m├│wi o wi─Ökszych podwy┼╝kach,┬áale Ministerstwo Finans├│w jest krytyczne. Istnieje ryzyko, ┼╝e pozostaniemy┬áprzy niskich pensjach, zw┼éaszcza na pocz─ůtku kariery. Dotychczasowe propozycje nie zmieniaj─ů te┼╝ profilu zarobk├│w, kt├│ry mocno premiuje ostatnie etapy kariery naukowej, dok┼éadaj─ůc do tego premie zwi─ůzane z zarz─ůdzaniem. W tym sensie klasyczna metafora uniwersytetu feudalnego przechodzi p┼éynnie w uniwersytet mened┼╝erski. W obu przypadkach zasada jest taka sama: dodatki za zarz─ůdzanie dla starszych, prekariat grantowy lub pogranicze stabilno┼Ťci dla m┼éodszych.
St─ůd trudno uwierzy─ç w sukces uczelni kszta┼éc─ůcych praktycznie, zbli┼╝enie z realiami rynku pracy i inne zakl─Öcia z oceny skutk├│w regulacji. Hipotetycznie rektor lub dziekan m├│g┼éby wprowadzi─ç stawki wy┼╝sze ni┼╝ minimalne, ale trudno si─Ö tego spodziewa─ç, skoro nie jest planowana istotna podwy┼╝ka ┼Ťrodk├│w w ramach szkolnictwa wy┼╝szego, ani tym bardziej w ramach ┼Ťrodk├│w na nauk─Ö.
Nacisk na dydaktyk─Ö i poda┼╝ pracownik├│w odnosi si─Ö te┼╝ do studi├│w doktoranckich. Szko┼éy doktorskie i stypendia maj─ů zwi─Ökszy─ç wsp├│┼éczynniki dyplomowania, ale nie ma informacji co do tego, czy system monitorowania los├│w absolwent├│w obejmie r├│wnie┼╝ doktor├│w. Zostajemy przy starym paradoksie: bardzo dok┼éadnie patrzymy na szanse zawodowe magistr├│w i licencjatek, ale r├│wnie starannie pomijamy bezrobocie czy zasadno┼Ť─ç masowego kszta┼écenia doktorskiego.
Bezdyskusyjnie krokiem w dobr─ů stron─Ö jest wprowadzone wcze┼Ťniej i utrzymane w nowym projekcie uregulowanie stypendi├│w doktoranckich. Odej┼Ťcie od du┼╝ej grupy bez stypendi├│w w stron─Ö mniejszych, lepiej finansowanych grup, kt├│rych post─Öpy s─ů lepiej monitorowane, to m─ůdra decyzja ÔÇô niezale┼╝nie od tego czy proponowane szko┼éy doktorskie stan─ů si─Ö rzeczywist─ů nowo┼Ťci─ů, czy te┼╝ jedynie przemianowaniem starych zwyczaj├│w.
Szcz─Ö┼Ťliwie te┼╝ usuni─Öto z projektu zapis o automatycznym zwalnianiu z pracy badaczy i badaczek, wobec kt├│rych toczy si─Ö post─Öpowanie prokuratorskie. By─ç mo┼╝e nie warto dawa─ç rz─ůdz─ůcym kolejnych narz─Ödzi do walki z opozycj─ů.

Z piasku bicza nie ukr─Öcisz

Polska nauka przypomina b┼é─Ödne ko┼éo: s┼éabo finansowane uczelnie nie s─ů w stanie wykonywa─ç wszystkich swoich zada┼ä spo┼éecznych, co z kolei zniech─Öca spo┼éecze┼ästwo i polityk├│w do zwi─Ökszania nak┼éad├│w na nie. Im d┼éu┼╝ej m├│wimy o pu┼éapce ┼Ťredniego rozwoju i Planie Morawieckiego, tym bardziej wida─ç, ┼╝e reformy Gowina wpisuj─ů si─Ö w znany ju┼╝ nurt reform Barbary Kudryckiej. Wbrew zapewnieniom i obietnicom nawet MNiSW nie wierzy w u┼╝yteczno┼Ť─ç bada┼ä naukowych, a co gorsza, nie ma te┼╝ pomys┼éu na kszta┼écenie zawodowe. Jaros┼éaw Gowin nie ma te┼╝ do┼Ť─ç odwagi, by powiedzie─ç, ┼╝e przy tym bud┼╝ecie zadania badawcze to fikcja, a priorytet powinna mie─ç dydaktyka, koncentruj─ůca si─Ö na porz─ůdnym przygotowaniu zawodowym. Zamiast tego mamy paradoks, gdy MNiSW udaje, ┼╝e przy tej asymetrii ┼Ťrodk├│w da si─Ö prowadzi─ç efektywne badania naukowe.
Pieni─ůdze wszystkiego nie zmieni─ů, ale nic nie da si─Ö zmieni─ç bez pieni─Ödzy. Nie da si─Ö zbudowa─ç skuteczniejszej ewaluacji ani podnie┼Ť─ç poziomu etycznego albo efektywno┼Ťci bada┼ä. Uwa┼╝am, ┼╝e w skali systemu naukowego skala ma znaczenie, dlatego trudno mi na powa┼╝nie ekscytowa─ç si─Ö zapowiedziami program├│w z bud┼╝etami rz─Ödu 30 milion├│w z┼éotych.
W nowej reformie, poza nowym nazewnictwem trudno si─Ö spodziewa─ç zmiany sytuacji. Mechanizmy oceny pracowniczej pozosta┼éy takie jak dot─ůd, agencje kontroluj─ůce dydaktyk─Ö ci─ůgle b─Öd─ů niedofinansowane, a ministerstwo nie zapowiada istotnych reform w zakresie jawno┼Ťci, otwartego dost─Öpu do wiedzy i innych mechanizm├│w oczyszczaj─ůcych ┼Ťrodowisko z korupcji, plagiat├│w, nie┼╝yciowych zaj─Ö─ç oraz braku szacunku dla student├│w i studentek.
W rankingu Eurostatu (EU Innovation Scoreboard) oceniane s─ů ca┼ée systemy naukowo-dydaktyczno-gospodarcze, a nie wy┼é─ůcznie uczelnie. W tej kategoryzacji polski system akademicki plasuje si─Ö na ostatnich miejscach w┼Ťr├│d kraj├│w UE, czyli mi─Ödzy Chorwacj─ů a ┼üotw─ů. Pomimo szumnych s┼é├│w reforma Gowina nie stawia sobie na celu awansu cho─çby do poziomu Republiki Czeskiej, Portugalii lub Estonii. Przy wszystkich zapowiedziach i obietnicach doskona┼éo┼Ťci nawet te kraje wydaj─ů si─Ö niedo┼Ťcig┼éymi wzorcami systemowymi.
Poziom Czech lub Niemiec (nie wspominaj─ůc o czo┼é├│wce uniwersytet├│w Chin, Szwecji lub USA) pozostaje za horyzontem. Nawet w zapowiedziach MNiSW trudno znale┼║─ç ambicj─Ö rywalizacji z tymi systemami. Niewa┼╝ne, czy to skromno┼Ť─ç, realizm czy przeoczenie ÔÇô akurat w tym os─ůdzie zgadzam si─Ö z tw├│rcami reformy.
***
Pozosta┼ée teksty z bie┼╝─ůcego numeru dwutygodnika ÔÇ×KontaktÔÇŁ mo┼╝na znale┼║─ç tutaj.
***
Polecamy tak┼╝e:

Przetrwamy wy┼é─ůcznie jako uniwersytet

Grzegorczyk: Dostosowywanie dzia┼éa┼ä uniwersytet├│w do dora┼║nej polityki jest szkodliwe!

Wracamy na Uniwersytet!

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie - w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej Polityka prywatno┼Ťci zamknij ├Ś