Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Dotykanie kultury

Czego osoba niewidoma nie mo┼╝e zobaczy─ç ÔÇô mo┼╝e dotkn─ů─ç, mo┼╝e us┼éysze─ç. Osoby niewidome coraz cz─Ö┼Ťciej uczestnicz─ů w ┼╝yciu kulturalnym miast, zawstydzaj─ůc instytucje, kt├│re nie s─ů przygotowane na ich przyj─Öcie.
Dotykanie kultury
Dorota Ziental i Sebastian Grzywacz z psami Pako i Rollem na widowni Teatru Polskiego, dzi─Öki uprzejmo┼Ťci Fundacji Kultura bez Barier

Czego osoba niewidoma nie mo┼╝e zobaczy─ç ÔÇô mo┼╝e dotkn─ů─ç, czego nie mo┼╝e poczu─ç na w┼éasnej sk├│rze ÔÇô mo┼╝e us┼éysze─ç, o ile zostanie jej to opowiedziane. Osoby niewidome coraz cz─Ö┼Ťciej uczestnicz─ů w ┼╝yciu kulturalnym miast, zawstydzaj─ůc instytucje, kt├│re nie s─ů przygotowane na ich przyj─Öcie.

Kiedy cz┼éowiek widz─ůcy bierze do r─Öki ksi─ů┼╝k─Ö i zaczyna czyta─ç, w wyobra┼║ni widzi opisywane na jej kartkach obrazy. Wie, jak wygl─ůdaj─ů jej bohaterowie oraz sceneria, w kt├│rej toczy si─Ö akcja ÔÇô tworzy swoj─ů indywidualn─ů wizj─Ö czytanej ksi─ů┼╝ki. Wracaj─ůc my┼Ťlami do przeczytanej powie┼Ťci, ma przed oczami stworzone wcze┼Ťniej obrazy. To w┼éa┼Ťnie je wci─ů┼╝ ┼╝ywo pami─Öta, nie za┼Ť czarny druk na bia┼éym tle.

Wraz z moim narzeczonym jeste┼Ťmy osobami ociemnia┼éymi, czyli takimi, kt├│re straci┼éy wzrok. U ka┼╝dego z nas nast─ůpi┼éo to oko┼éo sze┼Ť─ç lat temu. Po utracie zdolno┼Ťci widzenia, kiedy ogl─ůdamy film, sztuk─Ö w teatrze, wystaw─Ö w muzeum lub kiedy po prostu rozmawiamy, dok┼éadnie widzimy rozgrywan─ů akcj─Ö, wyobra┼╝amy sobie wszystkie postacie, t┼éo wydarze┼ä, a tak┼╝e poszczeg├│lne elementy danej sceny. Analogicznie do obraz├│w, kt├│re tworzy w swojej wyobra┼║ni osoba widz─ůca podczas lektury, my widzimy absolutnie wszystko. Dotyczy to tak┼╝e wszelkiego rodzaju sztuki.

Cz─Ö┼Ťciej ni┼╝ statystyczny Polak
Wed┼éug zasad wsp├│┼éczesnego ┼Ťwiata ÔÇ×widzie─çÔÇŁ oznacza ÔÇ×wiedzie─çÔÇŁ. Osoba pozbawiona mo┼╝liwo┼Ťci widzenia, a wi─Öc tak┼╝e obserwowania, w oczach og├│┼éu jest z definicji wykluczona z ┼╝ycia kulturalnego. Zgodnie z jednym z krzywdz─ůcych stereotyp├│w, cz┼éowiek niewidz─ůcy nie chodzi do kina, nie ogl─ůda telewizji, a ju┼╝ na pewno nie bywa w teatrze czy muzeum, bo po prostu nie ma po co do nich chodzi─ç. To przekonanie niemaj─ůce nic wsp├│lnego z rzeczywisto┼Ťci─ů. Razem z narzeczonym bywamy w najr├│┼╝niejszych przybytkach kultury co najmniej raz w miesi─ůcu. Statystyczny Polak wybiera si─Ö do nich kilkadziesi─ůt razy rzadziej.

Uczestnictwo w kulturze poszerza nasze horyzonty my┼Ťlowe, pobudza wyobra┼║ni─Ö do tw├│rczej pracy, wzbogaca nas i najzwyczajniej w ┼Ťwiecie urozmaica nasze ┼╝ycie. Dlatego tak ch─Ötnie bierzemy udzia┼é w spektaklach teatralnych, projekcjach film├│w oraz chodzimy na wystawy sztuki. W ten spos├│b dostarczamy swojej wyobra┼║ni wci─ů┼╝ nowych obraz├│w, dzi─Öki kt├│rym postrzeganie otaczaj─ůcego nas ┼Ťwiata jest stale od┼Ťwie┼╝ane i tw├│rczo modyfikowane. Podobnie jest z czytaniem ksi─ů┼╝ek. Z moich obserwacji do┼Ť─ç specyficznego ┼Ťrodowiska ludzi z dysfunkcj─ů wzroku wynika, ┼╝e osoby te wr─Öcz poch┼éaniaj─ů wszelk─ů literatur─Ö. I to z podobnych przyczyn, dla kt├│rych my chodzimy do kina, teatru czy muzeum.

Okazuje si─Ö, a wynika to tak┼╝e z mojego do┼Ťwiadczenia sprzed utraty wzroku i po niej, ┼╝e znacznie szybciej i wygodniej jest wys┼éucha─ç ksi─ů┼╝ki za pomoc─ů czytnik├│w oraz specjalnych program├│w, ni┼╝ przeczyta─ç j─ů w tradycyjny spos├│b. Nasz wzrok pr─Ödko si─Ö m─Öczy. Ponadto, do zwyk┼éego czytania potrzebne jest tak┼╝e odpowiednie o┼Ťwietlenie i w┼éa┼Ťciwa pozycja cia┼éa. Teraz gasz─Ö ┼Ťwiat┼éo, zak┼éadam s┼éuchawki, k┼éad─Ö si─Ö pod koc, a lektor swym aksamitnym oraz profesjonalnie modulowanym g┼éosem szepcze mi do uszu tekst lektury.

Dodatkowa ┼Ťcie┼╝ka d┼║wi─Ökowa
Kluczow─ů rol─Ö w odbiorze kultury przez osoby niewidome odgrywa audiodeskrypcja, czyli werbalny opis tre┼Ťci wizualnych przekazywany osobom niewidomym i s┼éabowidz─ůcym. W┼éa┼Ťciwie napisana audiodeskrypcja pomaga odbiorcy z dysfunkcj─ů wzroku zobaczy─ç to, czego sam dostrzec nie mo┼╝e ÔÇô mi─Ödzy innymi: inscenizacj─Ö, scenografi─Ö, gr─Ö aktorsk─ů, kostiumy, a tak┼╝e barwy i o┼Ťwietlenie. W kinie i teatrze tekst audiodeskrypcji wpleciony jest pomi─Ödzy dialogi aktor├│w. Audiodeskrypcja nie charakteryzuje znanych d┼║wi─Ök├│w i nie zdradza ani motywacji, ani zamiar├│w wyst─Öpuj─ůcych postaci. Dobrze napisana, nie narzuca interpretacji emocji, ale pomaga je samodzielnie zrozumie─ç i w┼éa┼Ťciwie rozszyfrowa─ç. Tekst audiodeskrypcji s┼éyszany przez niewidz─ůcego odbiorc─Ö nie wype┼énia te┼╝ ka┼╝dej przerwy w dialogach i tym samym umo┼╝liwia jednoczesne ws┼éuchanie si─Ö w g┼éosy aktor├│w, muzyk─Ö oraz efekty d┼║wi─Ökowe.

Z perspektywy osoby niewidomej najgorszy film to ten, w kt├│rym jest bardzo ma┼éo dialog├│w, jak cho─çby w ÔÇ×Winie truskawkowymÔÇŁ Dariusza Jab┼éo┼äskiego. Wskutek tego, bez audiodeskrypcji obraz ten by┼éby dla nas zupe┼énie niezrozumia┼éy, wr─Öcz nu┼╝─ůcy, natomiast wzbogacony o dodatkow─ů ┼Ťcie┼╝k─Ö audiodeskrypcyjn─ů, okaza┼é si─Ö by─ç przejmuj─ůc─ů i wzruszaj─ůc─ů opowie┼Ťci─ů.

Bardzo cz─Östo bywamy w kinie i teatrze. Ostatnio coraz cz─Ö┼Ťciej wybierany jednak filmy i sztuki opatrzone audiodeskrypcj─ů. Tylko wtedy mamy pewno┼Ť─ç, ┼╝e zrozumieli┼Ťmy wszystko tak, jak nale┼╝y. Oczywi┼Ťcie, ogl─ůdamy r├│wnie┼╝ filmy bez dodatkowej ┼Ťcie┼╝ki, ale wtedy mamy ┼Ťwiadomo┼Ť─ç, ┼╝e co┼Ť, by─ç mo┼╝e bardzo istotnego, nam umyka. W takich sytuacjach najcz─Ö┼Ťciej prosimy kogo┼Ť widz─ůcego o wyja┼Ťnienia ju┼╝ po fakcie.

Dotykanie
Prowadzimy z Sebastianem prelekcje w szko┼éach na temat funkcjonowania os├│b niewidz─ůcych w przestrzeni publicznej, podczas kt├│rych opowiadamy mi─Ödzy innymi o naszym udziale w sferze kultury. Po jednych z takich zaj─Ö─ç dzieci podarowa┼éy nam w┼éasnor─Öcznie zrobione wypuk┼ée laurki oraz wykonane z modeliny podobizny naszych ps├│w. Ten sympatyczny gest uzmys┼éowi┼é nam, ┼╝e dzieci doskonale rozumiej─ů, co jest wa┼╝ne w przekazie kultury skierowanym do os├│b niewidomych. Te prezenty s─ů dla nas rodzajem bardzo wyj─ůtkowej sztuki.

Dorota Ziental i Sebastian Grzywacz z psami Pako i Rollem w Muzeum Narodowym w Warszawie, dzi─Öki uprzejmo┼Ťci Fundacji Kultura bez Barier

W muzeach i instytucjach kultury, opr├│cz audiodeskrypcji, coraz cz─Ö┼Ťciej pojawiaj─ů si─Ö odlewy z br─ůzu ÔÇô repliki oryginalnych zabytk├│w oraz dzie┼é sztuki, kt├│re osoba niewidoma poznaje poprzez dotyk. Wci─ů┼╝ brakuje jednak tabliczek w alfabecie BrailleÔÇÖa z kr├│tkim opisem danego obrazu, rze┼║by lub instalacji. Zw┼éaszcza dla niewidomych od urodzenia lub wczesnego dzieci┼ästwa ÔÇô kt├│rzy zazwyczaj zaczynaj─ů nauk─Ö alfabetu BrailleÔÇÖa bardzo wcze┼Ťnie, w odr├│┼╝nieniu do os├│b ociemnia┼éych w doros┼éo┼Ťci ÔÇô stanowi┼éyby one spore u┼éatwienie.

Umo┼╝liwienie dost─Öpu do kultury oznacza tak┼╝e dobre przygotowanie budynku pod k─ůtem os├│b niepe┼énosprawnych. Bliski mojemu sercu jest problem otwarcia instytucji kultury dla os├│b niewidomych, kt├│re poruszaj─ů si─Ö z pomoc─ů ps├│w-przewodnik├│w. Zgodnie z zapisem nowelizacji ÔÇ×Ustawy o rehabilitacji zawodowej i spo┼éecznej os├│b niepe┼énosprawnychÔÇŁ, maj─ů one prawo przebywa─ç wraz ze swoim niewidomym w┼éa┼Ťcicielem we wszystkich budynkach u┼╝yteczno┼Ťci publicznej, w tym r├│wnie┼╝ w obiektach szeroko poj─Ötej kultury.

Osoby niewidome cz─Östo poruszaj─ů si─Ö w towarzystwie specjalnego asystenta, cz┼éonka rodziny lub widz─ůcego przyjaciela, i tym samym rzadko potrzebuj─ů pomocy kompetentnego przewodnika lub pracownika danej instytucji. Sporo os├│b niewidomych przychodzi jednak na wystaw─Ö czy do muzeum indywidualnie. Z my┼Ťl─ů o nich, warto zaplanowa─ç sta┼é─ů pomoc przewodnika, kt├│ry potrafi┼éby fachowo oprowadzi─ç osob─Ö niewidz─ůc─ů po ekspozycji, wzbogacaj─ůc tre┼Ť─ç audiodeskrypcji poszczeg├│lnych dzie┼é.

Przed utrat─ů wzroku by┼éam g┼éucha
Dla nas jako odbiorc├│w, najbardziej interesuj─ůcy jest teatr. Przebywaj─ůc w nim mamy bowiem ┼Ťwiadomo┼Ť─ç namacalnej obecno┼Ťci aktor├│w, kt├│rzy s─ů na wyci─ůgni─Öcie r─Öki. Teatr daje nam niepowtarzaln─ů mo┼╝liwo┼Ť─ç interakcji z tw├│rc─ů. Przypominam sobie wyj─ůtkow─ů wizyt─Ö w teatrze lalek ÔÇ×BajÔÇŁ na warszawskiej Pradze. Po spektaklu pod tytu┼éem ÔÇ×ArszenikÔÇŁ aktorki wraz z lalkami wysz┼éy do nas zza kulis, ┼╝eby┼Ťmy mogli dotkn─ů─ç i tym samym lepiej wyobrazi─ç sobie lalkowych bohater├│w opisywanych w trakcie spektaklu przez tekst audiodeskrypcji.

Wzrok jest dla cz┼éowieka najwa┼╝niejszym zmys┼éem ÔÇô oko┼éo dziewi─Ö─çdziesi─ůt procent bod┼║c├│w dociera do nas za po┼Ťrednictwem oczu. Dlatego na og├│┼é dopiero pozbawieni wzroku jeste┼Ťmy w stanie wi─Öcej do┼Ťwiadczy─ç za pomoc─ů wyostrzonego s┼éuchu, niezwykle czu┼éego w─Öchu, a tak┼╝e wra┼╝liwego dotyku i wspomnianej ju┼╝ tw├│rczej wyobra┼║ni. Koncentruj─ůc si─Ö jedynie na patrzeniu, cz┼éowiek nie u┼Ťwiadamia sobie pewnych d┼║wi─Ök├│w, zapachy s─ů mniej wyraziste, za┼Ť dotyk zdaje si─Ö by─ç st┼éumiony. Dobrym miejscem, w kt├│rym mo┼╝na przekona─ç si─Ö o sile oraz intensywno┼Ťci w┼éasnych zmys┼é├│w z wykluczeniem tego, rzekomo najistotniejszego ÔÇô wzroku, jest ÔÇ×Niewidzialna WystawaÔÇŁ. Przez oko┼éo godzin─Ö go┼Ťcie tej wyj─ůtkowej ekspozycji maj─ů okazj─Ö wcieli─ç si─Ö w rol─Ö osoby niewidomej i z pomoc─ů niewidz─ůcego przewodnika zwiedzi─ç ┼Ťwiat absolutnych ciemno┼Ťci. ┼Üwiat wszechobecnych d┼║wi─Ök├│w, zapach├│w i dotyku.

Na w┼éasnym przyk┼éadzie obserwujemy, jak zmieni┼éo si─Ö nasze postrzeganie kultury przed i po utracie wzroku. Dawniej, po powrocie z teatru, pami─Öta┼éam w┼éa┼Ťciwie wy┼é─ůcznie wygl─ůd sceny, stroje aktor├│w oraz, naturalnie, akcj─Ö sztuki. Teraz, poza tymi drobiazgami, kt├│re mam szans─Ö pozna─ç dzi─Öki audiodeskrypcji, zapami─Ötuj─Ö r├│wnie┼╝ barw─Ö g┼éosu ka┼╝dego z aktor├│w, zapachy wiruj─ůce w powietrzu (a nadmieni─Ö, i┼╝ ka┼╝dy teatr ma sw├│j unikalny zapach). Ponadto, s┼éysz─Ö skrzypienie desek sceny, szelest kostium├│w i wiele, wiele wi─Öcej. Przed utrat─ů wzroku by┼éam na to zwyczajnie g┼éucha.

Wyj┼Ťcie z roli odbiorcy
W sferze kultury brakuje jednak warsztat├│w i program├│w, kt├│re pomaga┼éyby osobom niewidomym w odkrywaniu w┼éasnego talentu i przyj─Öciu roli tw├│rcy, nie za┼Ť tylko ┼Ťwiadomego odbiorcy. Mimo to staramy si─Ö wychodzi─ç poza rol─Ö biernych uczestnik├│w, pisz─ůc autorski blog o otaczaj─ůcej nas rzeczywisto┼Ťci z perspektywy naszych ps├│w-przewodnik├│w.

Pomys┼é na naszego bloga powsta┼é w trakcie jednego ze szkole┼ä dla organizacji pozarz─ůdowych, w kt├│rych uczestniczy┼é Sebastian, oczywi┼Ťcie w towarzystwie nieocenionego Rolla, jego psa-przewodnika. Jedna z uczestniczek, b─Öd─ůca pod wra┼╝eniem duetu i ca┼éej idei pracy niewidomego w┼éa┼Ťciciela z psem-przednikiem, stwierdzi┼éa, ┼╝e ch─Ötnie by o tym poczyta┼éa i z przyjemno┼Ťci─ů pozna┼éaby my┼Ťli samego psa wraz z jego rozumieniem ┼Ťwiata. Tak zacz─Ö┼éa si─Ö nasza przygoda z blogiem, kt├│ry sta┼é si─Ö dla nas form─ů wirtualnego pami─Ötnika: miejscem, w kt├│rym mo┼╝emy utrwala─ç to, co dla nas wa┼╝ne i warte zapami─Ötania. Dzi─Öki osobliwej perspektywie, nasz blog jest lektur─ů pe┼én─ů optymizmu, tak charakterystycznego dla wi─Ökszo┼Ťci czworonog├│w, zarazem jednak sk┼éaniaj─ůc─ů nas do refleksji nad samym sob─ů.

Ostatnio pracowa┼éam tak┼╝e jako konsultantka przy powstawaniu filmu ÔÇ×ImagineÔÇŁ w re┼╝yserii Andrzeja Jakimowskiego, opowiadaj─ůcego o losach uczni├│w o┼Ťrodka dla os├│b niewidomych w Lizbonie. M├│j udzia┼é w tym przedsi─Öwzi─Öciu polega┼é na uwiarygodnieniu aktorskim oraz psychologicznym postaci ociemnia┼éej Evy. M├│j narzeczony uczestniczy┼é natomiast w projekcie realizowanym przez Artura ┼╗mijewskiego, podczas kt├│rego niewidomi arty┼Ťci i amatorzy przedstawiali na p┼é├│tnie swoje wyobra┼╝enie ┼Ťwiata.

W┼Ťr├│d ludzi z dysfunkcj─ů wzroku jest wielu znakomitych oraz cenionych tw├│rc├│w kultury: pisarzy, poet├│w, rze┼║biarzy, muzyk├│w, wreszcie piosenkarzy. Ikoniczne ju┼╝ przyk┼éady to rzecz jasna Stevie Wonder, Ray Charles czy Andrea Bocelli. I nie ma w tym absolutnie nic nadzwyczajnego. To ca┼ékiem naturalne, ┼╝e w populacji os├│b z uszkodzeniem wzroku trafiaj─ů si─Ö wybitne jednostki, tworz─ůce najr├│┼╝niejsze gatunki sztuki. Na tej samej zasadzie mo┼╝na spotka─ç w tym ┼Ťrodowisku znakomitych matematyk├│w, psychoterapeut├│w, lingwist├│w oraz przedstawicieli innych dziedzin. Jedynym, wsp├│lnym mianownikiem ┼é─ůcz─ůcym tych ludzi jest niewidzenie. Z drugiej strony, przekonanie, ┼╝e bez wzroku cz┼éowiek automatycznie staje si─Ö wspania┼éym muzykiem z powodu swojego wyczulonego s┼éuchu lub mo┼╝e czyni─ç cuda z glin─ů dzi─Öki subtelnemu dotykowi jest niczym wi─Öcej, jak kolejnym stereotypem. Talent w mojej ocenie jest czym┼Ť wrodzonym. Brak sprawnego wzroku dla jednego b─Ödzie przeszkod─ů nie do pokonania, dla drugiego za┼Ť motorem nap─Ödzaj─ůcym tw├│rcze dzia┼éania.

Tekst ukaza┼é si─Ö w numerze 22 kwartalnika ÔÇ×KontaktÔÇŁ.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś