Internetowy magazyn katolewicy spo艂ecznej. Piszemy o 艣wiecie, czerpi膮c inspiracje z nauki spo艂ecznej Ko艣cio艂a

D艂ug albo krytyka ekonomii politycznej

Zdradzi艂a nas matematyka. Wszystko zacz臋艂o si臋 w momencie, w kt贸rym kto艣 postanowi艂 precyzyjnie wyznaczy膰 warto艣膰 wierzytelno艣ci, zamkn膮膰 j膮 w liczbie, przedstawi膰 w jednostce rozliczeniowej. Od tej pory d艂ug, niegdy艣 podstawowy no艣nik relacji spo艂ecznych, b臋dzie zmienia艂 si臋 w narz臋dzie w艂adzy i przemocy.
D艂ug albo krytyka ekonomii politycznej
ilustr.: Zuzia Wicha

Jak pisze David Graeber, d艂ug jest wypaczonym przyrzeczeniem. Obietnic膮 zepsut膮 przez matematyk臋 i przemoc. T膮 sam膮 obietnic膮, kt贸ra w innej postaci mo偶e by膰, i przez wiele wiek贸w by艂a, podstawowym spoiwem spo艂ecznym i gwarantem 艂膮cz膮cych nas relacji. Do dzi艣 istniej膮 spo艂eczno艣ci, w kt贸rych d艂ug贸w nie nale偶y sp艂aca膰, a dobrze widzianym jest zwr贸ci膰 troch臋 mniej lub troch臋聽wi臋cej, ni偶 si臋 po偶yczy艂o. Oddanie dok艂adnie tyle, ile si臋 jest winnym, mo偶e zosta膰 uznane za afront, bo d艂ug, kt贸ry mamy wobec siebie, jest 艣wiadectwem tego, 偶e co艣 nas 艂膮czy, za艣 ostateczne go sp艂acenie 鈥 sygna艂em, 偶e chcemy t臋 relacj臋 zerwa膰.

Cho膰 w 艣wiecie bezosobowych transakcji rynkowych taka logika mo偶e nam si臋 wydawa膰 obca, pewne szcz膮tkowe formy tego sposobu my艣lenia pozosta艂y w nas do dzi艣. Jednym z przyk艂ad贸w mo偶e by膰 relacja 艂膮cz膮ca dziecko z rodzicem. Podj臋cie pr贸by precyzyjnego wyznaczenia warto艣ci opieki, mi艂o艣ci czy cho膰by materialnych wydatk贸w poniesionych przez rodzic贸w na wychowanie dziecka by艂oby skazane na pora偶k臋 nie tylko z uwagi na brak adekwatnej miary, ale r贸wnie偶 ze wzgl臋du na to, jakie znaczenie mia艂by taki gest. Sp艂ata wszystkich zobowi膮za艅 czy wobec rodzic贸w, czy partnera 偶yciowego to wyra藕ny znak ko艅ca relacji.

Historia d艂ugu jako narz臋dzia zale偶no艣ci i w艂adzy rozpoczyna si臋 wraz z pierwszymi pr贸bami precyzyjnego wyznaczenia jego warto艣ci, zamkni臋cia jej w karbach liczby i miary. Dopiero po oderwaniu d艂ugu od pary d艂u偶nika i wierzyciela mo偶na go odsprzeda膰, odkupi膰 czy zacz膮膰 nalicza膰 od niego odsetki. W tym momencie rozpoczyna si臋 historia d艂ugu jako instrumentu przemocy (kt贸ra trwa do dzi艣). Ksi膮偶ka 鈥濪艂ug. Pierwsze pi臋膰 tysi臋cy lat鈥 Davida聽Graebera to opowie艣膰 o wszystkim tym, co by艂o p贸藕niej, o formach, kt贸re taka przemoc w r贸偶nych czasach i cz臋艣ciach 艣wiata przybiera艂a, takich jak niewolnictwo za d艂ugi, ale te偶 o instytucjach, kt贸re mia艂y 艂agodzi膰 jej oddzia艂ywanie i ogranicza膰 w艂adz臋 warstw posiadaj膮cych nad tymi, kt贸rzy musz膮 si臋 u nich zad艂u偶a膰. By膰 mo偶e najszerzej znan膮 tak膮 instytucj膮聽jest wynikaj膮cy z Tory rok szabasowy, kt贸ry przypada艂 co siedem lat i podczas kt贸rego darowane by艂y wszystkie d艂ugi, czy te偶 przypadaj膮cy co pi臋膰dziesi膮t lat rok jubileuszowy, kt贸ry oznacza艂 uwolnienie niewolnik贸w i powr贸t ziemi w r臋ce pierwotnych w艂a艣cicieli.

Mit barteru

Je偶eli z czego艣 鈥濪艂ug鈥 Davida Graebera jest szerzej znany, to prawdopodobnie z brutalnego ataku, jaki przypu艣ci艂 na jeden z mit贸w za艂o偶ycielskich ekonomii klasycznej 鈥 mit barteru. Oczywi艣cie, to nie Graeber jako pierwszy zakwestionowa艂 narracj臋, zgodnie z kt贸r膮 wymian臋 pieni臋偶n膮 poprzedza艂a wymiana barterowa. Pisa艂 o tym ju偶 sto lat temu Alfred Mitchell-Innes, a聽po nim 鈥撀燤arcel Mauss. Pomimo tego jeszcze kilka lat temu na uczelniach ekonomicznych na ca艂ym 艣wiecie opowiada艂o si臋 studentom histori臋 o tym, jak pieni膮dz wyewoluowa艂 z bardzo nieefektywnej wymiany barterowej, w kt贸rej rybak, chc膮c zdoby膰 buty, musia艂 wymieni膰 ryby na towar interesuj膮cy dla szewca. Graeber wykazuje, 偶e nie spos贸b znale藕膰 艣lad贸w takiej wymiany ani w historii, ani w艣r贸d聽偶adnych wsp贸艂cze艣nie 偶yj膮cych spo艂ecze艅stw. Cho膰 barter bywa艂 stosowany do wymiany pomi臋dzy zbiorowo艣ciami, to prawdopodobnie nigdy nie stanowi艂 podstawy wymiany towarowej wewn膮trz nich, a je艣li mia艂o to miejsce, to w kr贸tkich okresach, w kt贸rych spo艂eczno艣ci przyzwyczajone do pieni膮dza z r贸偶nych powod贸w traci艂y do niego dost臋p lub zaufanie. Z roku na rok do g艂贸wnego nurtu coraz bardziej przenika teza, zgodnie z kt贸r膮 podstawow膮 form膮 transakcji przed wynalezieniem pieni膮dza by艂聽d艂ug.

Imperializm racjonalno艣ci

Obalenie mitologii barteru jest znacz膮ce z wielu powod贸w. Po pierwsze, ten mit to modelowy przyk艂ad imperializmu racjonalno艣ci, kt贸ry przez wieki stosowali i do dzi艣 stosuj膮 ekonomi艣ci. Sama teza o gospodarce barterowej poprzedzaj膮cej gospodark臋 pieni臋偶n膮 nie powsta艂a w wyniku bada艅 etnograficznych, a jest wynikiem eksperymentu my艣lowego, w kt贸rym wyobra偶amy sobie 艣wiat dok艂adnie taki, jaki znamy, i usuwamy z niego pieni膮dz. Je偶eli na to wyobra偶enie na艂o偶ymy egoistyczne motywacje, kt贸rymi wed艂ug ojc贸w za艂o偶ycieli ekonomii kieruj膮 si臋 ludzie, nic dziwnego, 偶e nie znajdziemy 偶adnej sensownej alternatywy innej ni偶 barter. 呕eby zrozumie膰, dlaczego ten b艂膮d powsta艂 i przetrwa艂 dwie艣cie pi臋膰dziesi膮t lat, musimy zauwa偶y膰, 偶e przek艂adamy sposoby my艣lenia wyros艂e w 艣wiecie rynkowej konkurencji na 艣wiat, kt贸ry takich instytucji nie zna艂. Nie tylko wymy艣lamy histori臋 w oparciu o znane nam zako艅czenie, ale te偶 stosujemy w tym celu koncepcje racjonalno艣ci, kt贸re zosta艂y przez t臋 histori臋 naznaczone i ukszta艂towane. Inne oblicze tego zjawiska, w kt贸rym imperializm racjonalno艣ci wydaje si臋 bezpo艣redni膮 pochodn膮 imperializmu politycznego, Graeber opisuje tak:

鈥灺玂biektywne禄, makroekonomiczne podej艣cie do pocz膮tk贸w 艣wiatowej gospodarki oznacza potraktowanie zachowa艅 wczesnych europejskich podr贸偶nik贸w, kupc贸w i zdobywc贸w tak, jakby by艂y one jedynie racjonaln膮 reakcj膮 na pojawiaj膮ce si臋 mo偶liwo艣ci 鈥撀爖upe艂nie jakby wszyscy w takich okoliczno艣ciach zachowywali si臋 podobnie. [鈥 Uznajemy za rzecz zupe艂nie naturaln膮, 偶e gdy cena srebra jest dwukrotnie wy偶sza w Chinach ni偶 w Sewilli, a mieszka艅cy Sewilli s膮 w stanie zdoby膰 du偶e ilo艣ci srebra i dostarczy膰 je do Chin, to bez w膮tpienia tak zrobi膮, nawet je艣li po drodze b臋d膮 musieli zniszczy膰 ca艂e cywilizacje. [鈥 Historia pokazuje jednak, 偶e prawda wygl膮da inaczej. Przypuszczalnie bardzo wiele cywilizacji mia艂o w pewnym momencie mo偶liwo艣膰 dokonania podobnie wielkich zniszcze艅 jak europejskie mocarstwa w XVI i XVII wieku [鈥, ale prawie 偶adna tego nie zrobi艂a鈥 (s. 463).

Obalaj膮c mity za艂o偶ycielskie ekonomii, takie jak mit barteru, Graeber radykalnie redefiniuje kategorie sporu politycznego, w kt贸ry jeste艣my uwik艂ani. Je偶eli barter jest tylko mitem, a przez lata dystrybucja i wymiana d贸br skutecznie odbywa艂a si臋 za po艣rednictwem d艂ugu, upada narracja, zgodnie z kt贸r膮 pieni膮dz jest naturalnym nast臋pstwem barteru i krokiem w stron臋 efektywnej, rynkowej gospodarki zasobami. Jak wykazuje Graeber, pieni膮dz zosta艂 stworzony przez scentralizowan膮 w艂adz臋, najcz臋艣ciej na poczet op艂acenia najemnik贸w i finansowania wojen, podczas kt贸rych logika daru-d艂ugu mia艂a bardzo ograniczone zastosowanie. Komercyjne, bezosobowe rynki maj膮 swoje historyczne 藕r贸d艂a w przemocy i grabie偶y.

Rewolucja Graeberowska

Konsekwencje tych tez s膮 fundamentalne. Je偶eli rynek nie jest, jak przekonywali filozofowie i ekonomi艣ci liberalni, etapem naturalnej ewolucji stosunk贸w spo艂ecznych聽 (i uosobieniem wolno艣ci jednostki), w kt贸rej pa艅stwo 鈥 lub jego praformy 鈥 mo偶e co najwy偶ej przeszkodzi膰, to znaczna cz臋艣膰 spor贸w ekonomicznych i politycznych, jakie dzi艣 toczymy, to spory pozorne, odbywaj膮ce si臋 w 藕le wyznaczonych ramach.

Nie spos贸b uciec od wra偶enia, 偶e 艣wie偶o艣膰 refleksji zawartych w ksi膮偶ce Graebera ma 藕r贸d艂a w znacznej mierze metodologiczne. Jedn膮 z podstawowych metod uprawiania antropologii filozoficznej w ekonomii przez wiele dekad by艂y robinsonady. Dla ekonomist贸w klasycznych i bardzo wielu przedstawicieli szko艂y austriackiej g艂贸wn膮 praktyk膮 retoryczn膮 w wyja艣nianiu zjawisk ekonomicznych by艂o wyobra偶enie sobie prostej gospodarki 脿 la Robinson Crusoe i przedstawienie na jej przyk艂adzie, jak dochodzi do wymiany na wolnym rynku albo sk膮d bierze si臋聽kapita艂. David Graeber wyw贸d sw贸j opar艂 na ogromnej liczbie 藕r贸de艂 historycznych i etnograficznych, co pozwoli艂o mu na postawienie znacznie lepiej udokumentowanych tez na temat genezy system贸w gospodarczych. Dzi臋ki temu uda艂o mu si臋 te偶 spojrze膰 na Europ臋 z w艂a艣ciwej perspektywy, jako na zachodni p贸艂wysep wielkiego kontynentu, kt贸ry przez wi臋kszo艣膰 historii stanowi艂聽raczej peryferie ni偶 centrum 艣wiata. Z tego wzgl臋du 鈥濪艂ug鈥 to ksi膮偶ka w znacznej mierze o Chinach czy Bliskim Zachodzie聽鈥 miejscach, w kt贸rych powsta艂a znaczna cz臋艣膰 idei, narz臋dzi czy instytucji, kt贸re do dzi艣 definiuj膮 system spo艂eczny, w jakim 偶yjemy.

鈥濪艂ug鈥 porusza bardzo wiele kwestii, od barteru, przemocy i samego d艂ugu, przez nieoczywiste relacje 艂膮cz膮ce rynek z kapitalizmem, histori臋 narodzin materializmu, po zarys niebezpiecze艅stw zwi膮zanych z zastosowaniem matematyki do opisu i analizy relacji spo艂ecznych. Znaczenie tej ksi膮偶ki polega jednak przede wszystkim na zredefiniowaniu kategorii sporu ekonomicznego i politycznego. W pewnym sensie 鈥濪艂ug鈥 Graebera jest krytyk膮聽ekonomii politycznej w znacznie pe艂niejszym znaczeniu, ni偶 by艂 ni膮 鈥濳apita艂鈥 Marksa, do kt贸rego odnosz臋 si臋 w tytule tekstu. Marks bowiem, w ramach wyznaczonych przez paradygmat ekonomii klasycznej, pr贸bowa艂 wykaza膰 nieuchronne konsekwencje przyj臋cia poszczeg贸lnych za艂o偶e艅 na temat organizacji gospodarki kapitalistycznej i tendencje, kt贸re b臋d膮 kapitalizmem rz膮dzi膰. Graeber jest pod tym wzgl臋dem znacznie bardziej radykalny. Nie tylko kwestionuje po艂o偶enie i zakres ram, jakimi pos艂ugujemy si臋 w dyskusjach o gospodarce, ale wr臋cz podwa偶a zasadno艣膰 i s艂uszno艣膰 ich istnienia. Jak sam pisze w pos艂owiu:

鈥濸ogl膮d stwierdzaj膮cy istnienie czego艣, co nazywa si臋 芦ekonomi膮禄, jest wzgl臋dnie nowy. Czy to mo偶liwe, by rodz膮ce si臋聽obecnie dzieci do偶y艂y czas贸w, kiedy nie b臋dzie ju偶 芦ekonomii禄, a my b臋dziemy mogli spogl膮da膰 na te kwestie w zupe艂nie inny spos贸b?鈥 (s. 582).

Chcia艂bym wi臋c zako艅czy膰 pytaniem: czy ekonomia mo偶e zosta膰 stracona?

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste艣my magazynem i 艣rodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, biedzie, o wsp贸艂czesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo艂ecze艅stwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania 鈥 mo偶esz nam w tym pom贸c!
Wybieram sam/a
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij