Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

Der Europa

Kluczowy wp┼éyw Berlina na kszta┼ét Unii Europejskiej jest bezsprzeczny. Na ile ta wyj─ůtkowa pozycja Niemiec oraz samej Angeli Merkel mo┼╝e stanowi─ç zagro┼╝enie dla przysz┼éo┼Ťci wsp├│lnoty?

ilustr.: Zuzanna Wojda

ilustr.: Zuzanna Wojda


Fragmenty dyskusji, kt├│ra odby┼éa si─Ö 23 marca 2016 roku w ramach seminarium ÔÇ×Kryzys EuropyÔÇŁ.
***
PIOTR BURAS: Zaczn─Ö od polemiki z tez─ů, b─Öd─ůc─ů punktem wyj┼Ťcia do tej rozmowy, ┼╝e z pot─Ögi Niemiec wynikaj─ů zagro┼╝enia dla Europy. Niemcy to w gruncie rzeczy jedyny kraj zaanga┼╝owany w przezwyci─Ö┼╝anie tendencji dezintegracyjnych w Europie. S─ů liderem i, w pewnym sensie, hegemonem, chocia┼╝ nie z w┼éasnego wyboru. Niemcy s─ů hegemonem o tyle paradoksalnym, ┼╝e ma┼éo kt├│ry kraj za nimi pod─ů┼╝a.
Koniec niemieckiej UE
Kluczowym pytaniem jest dzi┼Ť to, na ile i w jakim sensie mamy do czynienia z Europ─ů kszta┼étowan─ů na niemieck─ů mod┼é─Ö. Przekonanie, ┼╝e ┼╝yjemy w ÔÇ×niemieckiej EuropieÔÇŁ, jest do┼Ť─ç powszechne. W moim odczuciu ÔÇô co jest by─ç mo┼╝e troch─Ö przewrotne ÔÇô mamy raczej do czynienia z ko┼äcem, a nie pocz─ůtkiem niemieckiej Europy. ┼Üwiadcz─ů o tym trzy najwi─Öksze kryzysy, z kt├│rymi mamy dzi┼Ť do czynienia: kryzys euro, kryzys geopolityczny na wschodzie Europy oraz kryzys migracyjny. Okazuje si─Ö zatem, ┼╝e w kryzysie s─ů niemieckie recepty na Europ─Ö.
Model wsp├│lnej waluty by┼é w du┼╝ej mierze ukszta┼étowany przez Niemcy i na podobie┼ästwo rozwi─ůza┼ä stosowanych w tym kraju. Wida─ç to, je┼╝eli wzi─ů─ç za punkt odniesienia pozycj─Ö i model Europejskiego Banku Centralnego. Wystarczy spojrze─ç na artyku┼éowane od pocz─ůtku lat 90. oczekiwania, ┼╝e dojdzie do konwergencji gospodarczej w ramach strefy euro, ale bez wprowadzania do tego systemu element├│w transferowych. Kryzys euro przekre┼Ťli┼é te ÔÇô┬áw du┼╝ej mierze niemieckie ÔÇô┬ákoncepcje.
Skutkiem sytuacji na Ukrainie jest kryzys powszechnego w Niemczech przekonania, kt├│re kszta┼étowa┼éo te┼╝ do pewnego stopnia podej┼Ťcie europejskie do Rosji, ┼╝e mamy do czynienia z partnerem, a nie wrogiem. Wsp├│┼ézale┼╝no┼Ťci ┼é─ůcz─ůce Zachodni─ů Europ─Ö z Rosj─ů mia┼éy spowodowa─ç, ┼╝e Moskwa b─Ödzie naszym strategicznym partnerem, obliczalnym i zmierzaj─ůcym, w ┼Ťrednim lub d┼éu┼╝szym okresie, w nasz─ů stron─Ö. W Polsce ju┼╝ dawno uznano to za iluzj─Ö. W Niemczech toczy si─Ö w┼éa┼Ťnie bardzo ostra dyskusja na ten temat. Wci─ů┼╝ nie ca┼éa elita polityczna jest przekonana, ┼╝e wnioski wyci─ůgane z sytuacji na Ukrainie przez kanclerz Merkel s─ů w┼éa┼Ťciwe. Z ca┼é─ů pewno┼Ťci─ů jest to jednak fiasko modelu polityki wobec Rosji, kt├│ry by┼é w ostatnich latach realizowany przez Niemc├│w i Uni─Ö Europejsk─ů pod ich wodz─ů.
U zarania kryzysu migracyjnego, pomijaj─ůc oczywi┼Ťcie sytuacj─Ö geopolityczn─ů na Bliskim Wschodzie, jest mocno wadliwa konstrukcja systemu azylowego, przyj─Ötego w postaci konwencji dubli┼äskiej. Istot─ů problemu okaza┼éa si─Ö zapisana w konwencji zasada ÔÇô przez lata silnie piel─Ögnowana przez Niemcy ÔÇô ┼╝e wnioski azylowe musz─ů by─ç rozpatrywane w krajach, w kt├│rych uchod┼║ca po raz pierwszy postawi┼é nog─Ö na terytorium Unii Europejskiej. W efekcie ca┼éy ci─Ö┼╝ar migracji, uchod┼║ctwa spoczywa┼é na krajach ÔÇ×frontowychÔÇŁ ÔÇô W┼éochach czy Grecji. Niemcy przez wiele lat ignorowa┼éy wezwania tych kraj├│w do europejskich solidarno┼Ťci i wsparcia. Teraz si─Ö to w oczywisty spos├│b zmieni┼éo, bo Niemcy same sta┼éy si─Ö ofiar─ů fali uchod┼║ctwa. Co ciekawe to Niemcy przekonuj─ů dzi┼Ť przyw├│dc├│w Unii Europejskiej w przezwyci─Ö┼╝aniu systemu, kt├│ry same tworzy┼éy i przez lata wzmacnia┼éy.
Niemcy w rozkroku
ANNA KWIATKOWSKA-DR├ô┼╗D┼╗:┬áNiemcy mo┼╝na nazwa─ç pasywnym hegemonem, bo cho─ç bezpo┼Ťrednio nie narzucaj─ů swojej woli innym krajom cz┼éonkowskim, bez nich niewiele mo┼╝na w Unii przeforsowa─ç. Pokazuj─ů to przyk┼éady, o kt├│rych m├│wi┼é Piotr Buras, ale te┼╝ wiele innych, cho─çby to, w jaki spos├│b Niemcy przeprowadzili swoj─ů transformacj─Ö energetyczn─ů ÔÇô Energiewende. Decyzja o odej┼Ťciu od energetyki atomowej, b─Öd─ůca reakcj─ů na katastrof─Ö w Fukuszimie, zosta┼éa podj─Öta jednostronnie. Rzecz w tym, ┼╝e Niemcy nie tylko wywr├│ci┼éy sw├│j system energetyczny, ale ┼╝e mia┼éo to ogromny wp┼éyw na systemy pa┼ästw o┼Ťciennych. Charakterystyczne dla Niemiec jest takie unilateralne podej┼Ťcie do du┼╝ej cz─Ö┼Ťci wyst─Öpuj─ůcych w Unii problem├│w, kt├│re cz─Ö┼Ťciowo sami stworzyli.
Niemcy s─ů w rozkroku. Nie wiedz─ů, czy maj─ů d─ů┼╝y─ç do osi─ůgni─Öcia pozycji aktywnego hegemona, czy maj─ů si─Ö przeobrazi─ç ju┼╝ nie tylko w gospodarcze, ale te┼╝ polityczne mocarstwo globalne, czy raczej w du┼╝─ů Szwajcari─Ö. To wahanie wida─ç nie tylko w dyskusjach niemieckich ekspert├│w i polityk├│w, ale te┼╝ w decyzjach podejmowanych przez rz─ůd.
Niemiecka reakcja na wojn─Ö Rosji z Ukrain─ů oraz bardzo g┼é─Öboka wsp├│┼épraca Niemiec z Chinami rodz─ů te┼╝ w─ůtpliwo┼Ťci, czy Niemcy rzeczywi┼Ťcie s─ů do ko┼äca zakotwiczone na Zachodzie. To si─Ö wi─ů┼╝e ze s┼éynnym pytaniem o Westbindung, nad kt├│rym zastanawiaj─ů si─Ö sami Niemcy. Czy faktycznie chc─ů odgrywa─ç ÔÇô o czym m├│wi─ů otwarcie politycy niemieccy ÔÇô rol─Ö mediatora na przyk┼éad w konflikcie mi─Ödzy Zachodem a Rosj─ů? Czy zdaj─ů sobie spraw─Ö z tego, ┼╝e rola mediatora wyklucza przynale┼╝no┼Ť─ç do jednej ze stron?
Reset w stosunkach z Berlinem
Jak s┼éabni─Öcie Niemiec wp┼éywa na polityczn─ů i gospodarcz─ů pozycj─Ö Polski w Europie? Jaka jest logika w dzia┼éaniach obecnego rz─ůdu w stosunku do Niemiec?
PB: Nie jestem pewien, czy pod emocjonalnym podej┼Ťciem obecnego rz─ůdu do Niemiec kryje si─Ö jaka┼Ť strategia. Je┼Ťli taka jednak istnieje, to by─ç mo┼╝e istot─ů rezygnacji z sojuszu z Berlinem jest przekonanie polskiego rz─ůdu, ┼╝e po pierwsze procesy dezintegracji w Europie s─ů nie do zatrzymania. By─ç mo┼╝e za kilka lat przestan─ů do nas p┼éyn─ů─ç fundusze unijne, wi─Öc nie ma powodu, ┼╝eby wi─Öcej inwestowa─ç w projekt europejski. Po drugie, ┼╝e kierunek, w jakim Niemcy prowadz─ů Uni─Ö, jest niew┼éa┼Ťciwy. Rz─ůd odrzuca na przyk┼éad pomys┼é na g┼é─Öbsz─ů integracj─Ö strefy euro. Nie do przyj─Öcia dla polskich w┼éadz jest te┼╝ postawa Niemiec wobec kryzysu migracyjnego oraz oczekiwanie, ┼╝e wszystkie pa┼ästwa cz┼éonkowskie powinny wykaza─ç si─Ö solidarno┼Ťci─ů.
Szykujemy si─Ö do kolejnego skoku modernizacyjnego, jaki ma si─Ö dokona─ç dzi─Öki realizacji planu Morawieckiego. Ten skok ÔÇô je┼Ťli dobrze odczytuj─Ö rozumowanie rz─ůdz─ůcych ÔÇô trudno jednak pogodzi─ç z ukszta┼étowanym przez Niemcy kolonialny modelem Unii Europejskiej, kt├│ry zak┼éada istnienie centrum i peryferii. Polska jest tymi peryferiami i nimi pozostanie, je┼Ťli cho─ç troch─Ö nie wyrwiemy si─Ö z niemieckiego czy unijno-niemieckiego u┼Ťcisku. To nie oznacza wyst─ůpienia z Unii, ale wi─ů┼╝e si─Ö z konieczno┼Ťci─ů budowy nowego modelu, kt├│rego, wsp├│┼épracuj─ůc z Niemcami, nie zmienimy.
Taka ocena sytuacji mo┼╝e by─ç g┼é─Öbszym powodem obj─Öcia przez Polsk─Ö kursu w polityce europejskiej, kt├│ry kwestionuje nie tylko niemieckie przyw├│dztwo w Unii, ale w og├│le rol─Ö Niemiec jako kluczowego partnera dla Polski. W tle mo┼╝emy dostrzec wyra┼║n─ů niech─Ö─ç do modelu spo┼éeczno-kulturowego, kt├│rego nasz zachodni s─ůsiad jest symbolem. Niemcy s─ů postrzegane jako te zsekularyzowane, wielokulturowe, ÔÇ×zieloneÔÇŁ, co w przekonaniu rz─ůdz─ůcej formacji nie pasuje do polskich reali├│w.
AK-D: Uwa┼╝am, ┼╝e skutkiem ostatnich kryzys├│w b─Ödzie nie dezintegracja, tylko pog┼é─Öbiona integracja w Unii. Powstanie unijny core, z┼éo┼╝ony z pa┼ästw p├│┼énocy oraz tych, kt├│re przyjm─ů bezpieczny ÔÇô wed┼éug Niemiec ÔÇô model finansowy. Wok├│┼é tego j─ůdra Unii b─Öd─ů budowane nowe instytucje, a by─ç mo┼╝e i nowe prawo. Nie wyobra┼╝am sobie, ┼╝eby Polska zdecydowa┼éa si─Ö na to, ┼╝eby ju┼╝ teraz przyst─ůpi─ç do unijnego j─ůdra. By┼éoby to zwi─ůzane z przyj─Öciem euro, a na to nie jeste┼Ťmy przygotowani. Tym samym postawimy si─Ö znowu w roli petenta, co nie jest niestety zbyt weso┼é─ů perspektyw─ů.
Wracaj─ůc do ÔÇ×gry na NiemcyÔÇŁ ÔÇô mi─Ödzy Polsk─ů a Niemcami w bardzo wa┼╝nych sferach dochodzi do konfliktu interes├│w, wyra┼║nie r├│┼╝nimy si─Ö te┼╝ w sposobie postrzegania wielu problem├│w. Wyklucza to zawi─ůzanie strategicznego partnerstwa, przyj─Öcie tego samego kierunku rozwojowego czy prowadzenie takiej samej polityki. Mo┼╝liwa jest jednak wsp├│┼épraca w mniejszym zakresie, na poziomie konkretnych projekt├│w. I to zar├│wno w energetyce, budowie relacji z Rosj─ů czy polityce bezpiecze┼ästwa. Wydaje mi si─Ö, ┼╝e taka w┼éa┼Ťnie jest percepcja naszych relacji ze strony niemieckiej.
Gra interes├│w
Kto kogo bardziej potrzebuje ÔÇô Polska Niemiec czy Niemcy Polski?
PB: W ostatnich latach Niemcy potrzebowa┼éy Polski jako kraju, kt├│ry legitymizuje ich przyw├│dztwo. Same si─Ö go ba┼éy i nie bardzo wiedzia┼éy, jak sobie z nim radzi─ç. Wobec kryzysu euro nies┼éychanie wa┼╝ne by┼éo te┼╝ to, ┼╝e Polska legitymizowa┼éa model polityki gospodarczej, znany pod has┼éem oszcz─Ödno┼Ťci, kt├│ry Niemcy preferowa┼éy. Nie dotkn─ů┼é nas kryzys, wi─Öc Niemcy mog┼éy na nas wskazywa─ç, m├│wi─ůc: Polska przesz┼éa tak─ů kuracj─Ö w latach 90. i prosz─Ö!, jak doskonale wygl─ůda. Skoro uda┼éo si─Ö wtedy, to uda si─Ö tak┼╝e teraz w Hiszpanii, Grecji i W┼éoszech.
Niemcy realizuj─ů swoj─ů rol─Ö przyw├│dcz─ů tak, ┼╝e najpierw pr├│buj─ů ustali─ç, jakie s─ů interesy i nastroje partner├│w, a nast─Öpnie d─ů┼╝─ů do budowy konsensusu. Ale nie da si─Ö takiej strategii realizowa─ç, nie maj─ůc oparcia w krajach, kt├│re s─ů gotowe do wsp├│┼épracy. Niemcy zawsze mia┼éy partnera we Francji, a p├│┼║niej za takiego uzna┼éy tak┼╝e Polsk─Ö.
Relacja mi─Ödzy naszymi krajami opiera┼éa si─Ö w ostatnich latach na tym, ┼╝e si─Ö jako partnerzy potrzebowa┼éy. I to si─Ö nie zmieni┼éo. A odpowiadaj─ůc wprost na pytanie, kto kogo bardziej potrzebuje, trzeba powiedzie─ç, ┼╝e to my bardziej potrzebujemy Niemiec. Nasza pozycja w Europie wci─ů┼╝ jest wyra┼║nie s┼éabsza, a mamy do za┼éatwienia par─Ö bardzo wa┼╝nych interes├│w na arenie Unii Europejskiej. Bez dobrych relacji z Niemcami nie uda si─Ö zbudowa─ç wsp├│lnej odpowiedzi Europy na polityk─Ö rosyjsk─ů, rozwi─ůza─ç sprawy gazoci─ůgu Nord Stream czy kwestii zwi─ůzanych z NATOÔÇŽ
AK-D: W przypadku wszystkich trzech spraw, kt├│re wymieni┼ée┼Ť, jeste┼Ťmy z Niemcami po przeciwnych stronach barykady!
PB: Nie zgadzam si─Ö, zw┼éaszcza w kwestii relacji z Rosj─ů. Niemcy nie s─ů monolitem, nie doceniamy wewn─Ötrznej dynamiki tocz─ůcej si─Ö tam dyskusji. W sprawie Rosji wida─ç w tej chwili g┼é─Öboki podzia┼é, dramat koalicji rz─ůdz─ůcej, bo SPD coraz bardziej sk┼éania si─Ö ku bardziej ugodowemu kursowi w relacjach z Rosj─ů. Ale jest te┼╝ w Niemczech stosunkowo niedu┼╝e, ale wp┼éywowe lobby propolskie. Cz─Ö┼Ť─ç niemieckich elit opiniotw├│rczych i politycznych rozumie wag─Ö relacji z Polsk─ů, dzi─Öki czemu d─ů┼╝─ů do budowy kompromisu, kt├│ry uwzgl─Ödnia┼éby polskie interesy.
Jednym z wa┼╝niejszych przedstawicieli tej grupy jest nale┼╝─ůcy do CDU Norbert R├Âttgen, szef Komisji Spraw Zagranicznych w Bundestagu, bardzo wp┼éywowa osoba. Publicznie nawo┼éywa┼é cho─çby do tego, ┼╝eby dyskutuj─ůc o budowie Nord Streamu, nie pomija─ç punktu widzenia Polski, bo to wa┼╝ny, licz─ůcy si─Ö w Europie partner Niemiec. Polityka obecnego rz─ůdu wobec Niemiec dramatycznie os┼éabia oddzia┼éywanie tej propolskiej grupy w Niemczech.
AK-D: Czy naprawd─Ö wierzysz, ┼╝e gdyby kto inny rz─ůdzi┼é w Polsce, Niemcy wzi─Öliby pod uwag─Ö to, co o Nord Streamie my┼Ťli R├Âttgen?! Wyliczyli po prostu, ┼╝e budowa tej rury si─Ö im op┼éaca. Gdyby kto inny rz─ůdzi┼é w Polsce, mo┼╝e inaczej ubraliby swoj─ů decyzj─Ö w s┼éowa, zachowali wi─Öksz─ů atencj─Ö czy poprawno┼Ť─ç polityczn─ů.
Tak samo jest w sprawie NATO, tak samo w przypadku relacji z Rosj─ů.
PB: Gdyby by┼éo tak, jak m├│wisz, musieliby┼Ťmy za┼éo┼╝y─ç, ┼╝e istnieje bardzo jasno zdefiniowany interes niemiecki, podzielany przez ca┼é─ů elit─Ö polityczn─ů, kt├│ry jest zasadniczo sprzeczny z polskim interesem. I cokolwiek Polska zrobi, nie ma to ┼╝adnego znaczenia.
AK-D: S─ů takie sprawy, w kt├│rych niestety w┼éa┼Ťnie tak to wygl─ůda. Chocia┼╝ jest te┼╝ wiele innychÔÇŽ
PB: O to mi w┼éa┼Ťnie chodzi. Jest ca┼ée spektrum spraw, w kt├│rych mo┼╝emy rozgrywa─ç wewn─Ötrzne niemieckie podzia┼éy. Ale obecny rz─ůd nas z tej gry wypisa┼é. To zasadniczy problem, bo Polska potrzebuje negocjowa─ç z Niemcami, pr├│bowa─ç ugrywa─ç swoje, wspiera─ç tych Niemc├│w, kt├│rzy Polsk─Ö rozumiej─ů i uwa┼╝aj─ů za wa┼╝nego partnera. Nic z tych rzeczy w tej chwili nie robimy, a to du┼╝y b┼é─ůd polityczny.
***
Anna Kwiatkowska-Dro┼╝d┼╝┬ájest kierownikiem Zespo┼éu Niemiec i Europy P├│┼énocnej w O┼Ťrodku Studi├│w Wschodnich. Doktor nauk spo┼éecznych w zakresie politologii.
Piotr Buras┬ájest dyrektorem warszawskiego biura Europejskiej Rady Spraw Zagranicznych (ECFR). Autor ksi─ů┼╝ki ÔÇ×Muzu┼émanie i inni NiemcyÔÇŁ.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś