fbpx Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Der Europa

Kluczowy wp艂yw Berlina na kszta艂t Unii Europejskiej jest bezsprzeczny. Na ile ta wyj膮tkowa pozycja Niemiec oraz samej Angeli Merkel mo偶e stanowi膰 zagro偶enie dla przysz艂o艣ci wsp贸lnoty?

ilustr.: Zuzanna Wojda

ilustr.: Zuzanna Wojda


Fragmenty dyskusji, kt贸ra odby艂a si臋 23 marca 2016 roku w ramach seminarium 鈥濳ryzys Europy鈥.
***
PIOTR BURAS: Zaczn臋 od polemiki z tez膮, b臋d膮c膮 punktem wyj艣cia do tej rozmowy, 偶e z pot臋gi Niemiec wynikaj膮 zagro偶enia dla Europy. Niemcy to w gruncie rzeczy jedyny kraj zaanga偶owany w przezwyci臋偶anie tendencji dezintegracyjnych w Europie. S膮 liderem i, w pewnym sensie, hegemonem, chocia偶 nie z w艂asnego wyboru. Niemcy s膮 hegemonem o tyle paradoksalnym, 偶e ma艂o kt贸ry kraj za nimi pod膮偶a.
Koniec niemieckiej UE
Kluczowym pytaniem jest dzi艣 to, na ile i w jakim sensie mamy do czynienia z Europ膮 kszta艂towan膮 na niemieck膮 mod艂臋. Przekonanie, 偶e 偶yjemy w 鈥瀗iemieckiej Europie鈥, jest do艣膰 powszechne. W moim odczuciu 鈥 co jest by膰 mo偶e troch臋 przewrotne 鈥 mamy raczej do czynienia z ko艅cem, a nie pocz膮tkiem niemieckiej Europy. 艢wiadcz膮 o tym trzy najwi臋ksze kryzysy, z kt贸rymi mamy dzi艣 do czynienia: kryzys euro, kryzys geopolityczny na wschodzie Europy oraz kryzys migracyjny. Okazuje si臋 zatem, 偶e w kryzysie s膮 niemieckie recepty na Europ臋.
Model wsp贸lnej waluty by艂 w du偶ej mierze ukszta艂towany przez Niemcy i na podobie艅stwo rozwi膮za艅 stosowanych w tym kraju. Wida膰 to, je偶eli wzi膮膰 za punkt odniesienia pozycj臋 i model Europejskiego Banku Centralnego. Wystarczy spojrze膰 na artyku艂owane od pocz膮tku lat 90. oczekiwania, 偶e dojdzie do konwergencji gospodarczej w ramach strefy euro, ale bez wprowadzania do tego systemu element贸w transferowych. Kryzys euro przekre艣li艂 te 鈥撀爓 du偶ej mierze niemieckie 鈥撀爇oncepcje.
Skutkiem sytuacji na Ukrainie jest kryzys powszechnego w Niemczech przekonania, kt贸re kszta艂towa艂o te偶 do pewnego stopnia podej艣cie europejskie do Rosji, 偶e mamy do czynienia z partnerem, a nie wrogiem. Wsp贸艂zale偶no艣ci 艂膮cz膮ce Zachodni膮 Europ臋 z Rosj膮 mia艂y spowodowa膰, 偶e Moskwa b臋dzie naszym strategicznym partnerem, obliczalnym i zmierzaj膮cym, w 艣rednim lub d艂u偶szym okresie, w nasz膮 stron臋. W Polsce ju偶 dawno uznano to za iluzj臋. W Niemczech toczy si臋 w艂a艣nie bardzo ostra dyskusja na ten temat. Wci膮偶 nie ca艂a elita polityczna jest przekonana, 偶e wnioski wyci膮gane z sytuacji na Ukrainie przez kanclerz Merkel s膮 w艂a艣ciwe. Z ca艂膮 pewno艣ci膮 jest to jednak fiasko modelu polityki wobec Rosji, kt贸ry by艂 w ostatnich latach realizowany przez Niemc贸w i Uni臋 Europejsk膮 pod ich wodz膮.
U zarania kryzysu migracyjnego, pomijaj膮c oczywi艣cie sytuacj臋 geopolityczn膮 na Bliskim Wschodzie, jest mocno wadliwa konstrukcja systemu azylowego, przyj臋tego w postaci konwencji dubli艅skiej. Istot膮 problemu okaza艂a si臋 zapisana w konwencji zasada 鈥 przez lata silnie piel臋gnowana przez Niemcy 鈥 偶e wnioski azylowe musz膮 by膰 rozpatrywane w krajach, w kt贸rych uchod藕ca po raz pierwszy postawi艂 nog臋 na terytorium Unii Europejskiej. W efekcie ca艂y ci臋偶ar migracji, uchod藕ctwa spoczywa艂 na krajach 鈥瀎rontowych鈥 鈥 W艂ochach czy Grecji. Niemcy przez wiele lat ignorowa艂y wezwania tych kraj贸w do europejskich solidarno艣ci i wsparcia. Teraz si臋 to w oczywisty spos贸b zmieni艂o, bo Niemcy same sta艂y si臋 ofiar膮 fali uchod藕ctwa. Co ciekawe to Niemcy przekonuj膮 dzi艣 przyw贸dc贸w Unii Europejskiej w przezwyci臋偶aniu systemu, kt贸ry same tworzy艂y i przez lata wzmacnia艂y.
Niemcy w rozkroku
ANNA KWIATKOWSKA-DR脫呕D呕:聽Niemcy mo偶na nazwa膰 pasywnym hegemonem, bo cho膰 bezpo艣rednio nie narzucaj膮 swojej woli innym krajom cz艂onkowskim, bez nich niewiele mo偶na w Unii przeforsowa膰. Pokazuj膮 to przyk艂ady, o kt贸rych m贸wi艂 Piotr Buras, ale te偶 wiele innych, cho膰by to, w jaki spos贸b Niemcy przeprowadzili swoj膮 transformacj臋 energetyczn膮 鈥 Energiewende. Decyzja o odej艣ciu od energetyki atomowej, b臋d膮ca reakcj膮 na katastrof臋 w Fukuszimie, zosta艂a podj臋ta jednostronnie. Rzecz w tym, 偶e Niemcy nie tylko wywr贸ci艂y sw贸j system energetyczny, ale 偶e mia艂o to ogromny wp艂yw na systemy pa艅stw o艣ciennych. Charakterystyczne dla Niemiec jest takie unilateralne podej艣cie do du偶ej cz臋艣ci wyst臋puj膮cych w Unii problem贸w, kt贸re cz臋艣ciowo sami stworzyli.
Niemcy s膮 w rozkroku. Nie wiedz膮, czy maj膮 d膮偶y膰 do osi膮gni臋cia pozycji aktywnego hegemona, czy maj膮 si臋 przeobrazi膰 ju偶 nie tylko w gospodarcze, ale te偶 polityczne mocarstwo globalne, czy raczej w du偶膮 Szwajcari臋. To wahanie wida膰 nie tylko w dyskusjach niemieckich ekspert贸w i polityk贸w, ale te偶 w decyzjach podejmowanych przez rz膮d.
Niemiecka reakcja na wojn臋 Rosji z Ukrain膮 oraz bardzo g艂臋boka wsp贸艂praca Niemiec z Chinami rodz膮 te偶 w膮tpliwo艣ci, czy Niemcy rzeczywi艣cie s膮 do ko艅ca zakotwiczone na Zachodzie. To si臋 wi膮偶e ze s艂ynnym pytaniem o Westbindung, nad kt贸rym zastanawiaj膮 si臋 sami Niemcy. Czy faktycznie chc膮 odgrywa膰 鈥 o czym m贸wi膮 otwarcie politycy niemieccy 鈥 rol臋 mediatora na przyk艂ad w konflikcie mi臋dzy Zachodem a Rosj膮? Czy zdaj膮 sobie spraw臋 z tego, 偶e rola mediatora wyklucza przynale偶no艣膰 do jednej ze stron?
Reset w stosunkach z Berlinem
Jak s艂abni臋cie Niemiec wp艂ywa na polityczn膮 i gospodarcz膮 pozycj臋 Polski w Europie? Jaka jest logika w dzia艂aniach obecnego rz膮du w stosunku do Niemiec?
PB: Nie jestem pewien, czy pod emocjonalnym podej艣ciem obecnego rz膮du do Niemiec kryje si臋 jaka艣 strategia. Je艣li taka jednak istnieje, to by膰 mo偶e istot膮 rezygnacji z sojuszu z Berlinem jest przekonanie polskiego rz膮du, 偶e po pierwsze procesy dezintegracji w Europie s膮 nie do zatrzymania. By膰 mo偶e za kilka lat przestan膮 do nas p艂yn膮膰 fundusze unijne, wi臋c nie ma powodu, 偶eby wi臋cej inwestowa膰 w projekt europejski. Po drugie, 偶e kierunek, w jakim Niemcy prowadz膮 Uni臋, jest niew艂a艣ciwy. Rz膮d odrzuca na przyk艂ad pomys艂 na g艂臋bsz膮 integracj臋 strefy euro. Nie do przyj臋cia dla polskich w艂adz jest te偶 postawa Niemiec wobec kryzysu migracyjnego oraz oczekiwanie, 偶e wszystkie pa艅stwa cz艂onkowskie powinny wykaza膰 si臋 solidarno艣ci膮.
Szykujemy si臋 do kolejnego skoku modernizacyjnego, jaki ma si臋 dokona膰 dzi臋ki realizacji planu Morawieckiego. Ten skok 鈥 je艣li dobrze odczytuj臋 rozumowanie rz膮dz膮cych 鈥 trudno jednak pogodzi膰 z ukszta艂towanym przez Niemcy kolonialny modelem Unii Europejskiej, kt贸ry zak艂ada istnienie centrum i peryferii. Polska jest tymi peryferiami i nimi pozostanie, je艣li cho膰 troch臋 nie wyrwiemy si臋 z niemieckiego czy unijno-niemieckiego u艣cisku. To nie oznacza wyst膮pienia z Unii, ale wi膮偶e si臋 z konieczno艣ci膮 budowy nowego modelu, kt贸rego, wsp贸艂pracuj膮c z Niemcami, nie zmienimy.
Taka ocena sytuacji mo偶e by膰 g艂臋bszym powodem obj臋cia przez Polsk臋 kursu w polityce europejskiej, kt贸ry kwestionuje nie tylko niemieckie przyw贸dztwo w Unii, ale w og贸le rol臋 Niemiec jako kluczowego partnera dla Polski. W tle mo偶emy dostrzec wyra藕n膮 niech臋膰 do modelu spo艂eczno-kulturowego, kt贸rego nasz zachodni s膮siad jest symbolem. Niemcy s膮 postrzegane jako te zsekularyzowane, wielokulturowe, 鈥瀦ielone鈥, co w przekonaniu rz膮dz膮cej formacji nie pasuje do polskich reali贸w.
AK-D: Uwa偶am, 偶e skutkiem ostatnich kryzys贸w b臋dzie nie dezintegracja, tylko pog艂臋biona integracja w Unii. Powstanie unijny core, z艂o偶ony z pa艅stw p贸艂nocy oraz tych, kt贸re przyjm膮 bezpieczny 鈥 wed艂ug Niemiec 鈥 model finansowy. Wok贸艂 tego j膮dra Unii b臋d膮 budowane nowe instytucje, a by膰 mo偶e i nowe prawo. Nie wyobra偶am sobie, 偶eby Polska zdecydowa艂a si臋 na to, 偶eby ju偶 teraz przyst膮pi膰 do unijnego j膮dra. By艂oby to zwi膮zane z przyj臋ciem euro, a na to nie jeste艣my przygotowani. Tym samym postawimy si臋 znowu w roli petenta, co nie jest niestety zbyt weso艂膮 perspektyw膮.
Wracaj膮c do 鈥瀏ry na Niemcy鈥 鈥 mi臋dzy Polsk膮 a Niemcami w bardzo wa偶nych sferach dochodzi do konfliktu interes贸w, wyra藕nie r贸偶nimy si臋 te偶 w sposobie postrzegania wielu problem贸w. Wyklucza to zawi膮zanie strategicznego partnerstwa, przyj臋cie tego samego kierunku rozwojowego czy prowadzenie takiej samej polityki. Mo偶liwa jest jednak wsp贸艂praca w mniejszym zakresie, na poziomie konkretnych projekt贸w. I to zar贸wno w energetyce, budowie relacji z Rosj膮 czy polityce bezpiecze艅stwa. Wydaje mi si臋, 偶e taka w艂a艣nie jest percepcja naszych relacji ze strony niemieckiej.
Gra interes贸w
Kto kogo bardziej potrzebuje 鈥 Polska Niemiec czy Niemcy Polski?
PB: W ostatnich latach Niemcy potrzebowa艂y Polski jako kraju, kt贸ry legitymizuje ich przyw贸dztwo. Same si臋 go ba艂y i nie bardzo wiedzia艂y, jak sobie z nim radzi膰. Wobec kryzysu euro nies艂ychanie wa偶ne by艂o te偶 to, 偶e Polska legitymizowa艂a model polityki gospodarczej, znany pod has艂em oszcz臋dno艣ci, kt贸ry Niemcy preferowa艂y. Nie dotkn膮艂 nas kryzys, wi臋c Niemcy mog艂y na nas wskazywa膰, m贸wi膮c: Polska przesz艂a tak膮 kuracj臋 w latach 90. i prosz臋!, jak doskonale wygl膮da. Skoro uda艂o si臋 wtedy, to uda si臋 tak偶e teraz w Hiszpanii, Grecji i W艂oszech.
Niemcy realizuj膮 swoj膮 rol臋 przyw贸dcz膮 tak, 偶e najpierw pr贸buj膮 ustali膰, jakie s膮 interesy i nastroje partner贸w, a nast臋pnie d膮偶膮 do budowy konsensusu. Ale nie da si臋 takiej strategii realizowa膰, nie maj膮c oparcia w krajach, kt贸re s膮 gotowe do wsp贸艂pracy. Niemcy zawsze mia艂y partnera we Francji, a p贸藕niej za takiego uzna艂y tak偶e Polsk臋.
Relacja mi臋dzy naszymi krajami opiera艂a si臋 w ostatnich latach na tym, 偶e si臋 jako partnerzy potrzebowa艂y. I to si臋 nie zmieni艂o. A odpowiadaj膮c wprost na pytanie, kto kogo bardziej potrzebuje, trzeba powiedzie膰, 偶e to my bardziej potrzebujemy Niemiec. Nasza pozycja w Europie wci膮偶 jest wyra藕nie s艂absza, a mamy do za艂atwienia par臋 bardzo wa偶nych interes贸w na arenie Unii Europejskiej. Bez dobrych relacji z Niemcami nie uda si臋 zbudowa膰 wsp贸lnej odpowiedzi Europy na polityk臋 rosyjsk膮, rozwi膮za膰 sprawy gazoci膮gu Nord Stream czy kwestii zwi膮zanych z NATO鈥
AK-D: W przypadku wszystkich trzech spraw, kt贸re wymieni艂e艣, jeste艣my z Niemcami po przeciwnych stronach barykady!
PB: Nie zgadzam si臋, zw艂aszcza w kwestii relacji z Rosj膮. Niemcy nie s膮 monolitem, nie doceniamy wewn臋trznej dynamiki tocz膮cej si臋 tam dyskusji. W sprawie Rosji wida膰 w tej chwili g艂臋boki podzia艂, dramat koalicji rz膮dz膮cej, bo SPD coraz bardziej sk艂ania si臋 ku bardziej ugodowemu kursowi w relacjach z Rosj膮. Ale jest te偶 w Niemczech stosunkowo niedu偶e, ale wp艂ywowe lobby propolskie. Cz臋艣膰 niemieckich elit opiniotw贸rczych i politycznych rozumie wag臋 relacji z Polsk膮, dzi臋ki czemu d膮偶膮 do budowy kompromisu, kt贸ry uwzgl臋dnia艂by polskie interesy.
Jednym z wa偶niejszych przedstawicieli tej grupy jest nale偶膮cy do CDU Norbert R枚ttgen, szef Komisji Spraw Zagranicznych w Bundestagu, bardzo wp艂ywowa osoba. Publicznie nawo艂ywa艂 cho膰by do tego, 偶eby dyskutuj膮c o budowie Nord Streamu, nie pomija膰 punktu widzenia Polski, bo to wa偶ny, licz膮cy si臋 w Europie partner Niemiec. Polityka obecnego rz膮du wobec Niemiec dramatycznie os艂abia oddzia艂ywanie tej propolskiej grupy w Niemczech.
AK-D: Czy naprawd臋 wierzysz, 偶e gdyby kto inny rz膮dzi艂 w Polsce, Niemcy wzi臋liby pod uwag臋 to, co o Nord Streamie my艣li R枚ttgen?! Wyliczyli po prostu, 偶e budowa tej rury si臋 im op艂aca. Gdyby kto inny rz膮dzi艂 w Polsce, mo偶e inaczej ubraliby swoj膮 decyzj臋 w s艂owa, zachowali wi臋ksz膮 atencj臋 czy poprawno艣膰 polityczn膮.
Tak samo jest w sprawie NATO, tak samo w przypadku relacji z Rosj膮.
PB: Gdyby by艂o tak, jak m贸wisz, musieliby艣my za艂o偶y膰, 偶e istnieje bardzo jasno zdefiniowany interes niemiecki, podzielany przez ca艂膮 elit臋 polityczn膮, kt贸ry jest zasadniczo sprzeczny z polskim interesem. I cokolwiek Polska zrobi, nie ma to 偶adnego znaczenia.
AK-D: S膮 takie sprawy, w kt贸rych niestety w艂a艣nie tak to wygl膮da. Chocia偶 jest te偶 wiele innych鈥
PB: O to mi w艂a艣nie chodzi. Jest ca艂e spektrum spraw, w kt贸rych mo偶emy rozgrywa膰 wewn臋trzne niemieckie podzia艂y. Ale obecny rz膮d nas z tej gry wypisa艂. To zasadniczy problem, bo Polska potrzebuje negocjowa膰 z Niemcami, pr贸bowa膰 ugrywa膰 swoje, wspiera膰 tych Niemc贸w, kt贸rzy Polsk臋 rozumiej膮 i uwa偶aj膮 za wa偶nego partnera. Nic z tych rzeczy w tej chwili nie robimy, a to du偶y b艂膮d polityczny.
***
Anna Kwiatkowska-Dro偶d偶聽jest kierownikiem Zespo艂u Niemiec i Europy P贸艂nocnej w O艣rodku Studi贸w Wschodnich. Doktor nauk spo艂ecznych w zakresie politologii.
Piotr Buras聽jest dyrektorem warszawskiego biura Europejskiej Rady Spraw Zagranicznych (ECFR). Autor ksi膮偶ki 鈥濵uzu艂manie i inni Niemcy鈥.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Od ponad 15 lat tworzymy jedyny w Polsce magazyn lewicy katolickiej i budujemy 艣rodowisko zaanga偶owane w walk臋 z podzia艂ami religijnymi, politycznymi i ideologicznymi. Robimy to tylko dzi臋ki Waszemu wsparciu!
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij