Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

Demos potrzebny Unii od zaraz

Wsp├│lnota europejska zosta┼éa oparta na dw├│ch filarach ÔÇô hegemonii tandemu francusko-niemieckiego i budowie niekontrolowanej spo┼éecznie ÔÇ×brukselskiej administracjiÔÇŁ. Taka koncepcja Unii wydaje si─Ö nie pasowa─ç do obecnej sytuacji.

ilustr.: Dominika Hoyle

ilustr.: Dominika Hoyle


ÔÇ×Istot─ů francusko-niemieckiego kondominium, wok├│┼é kt├│rego zbudowano Europ─Ö Zachodni─ů, by┼éo obop├│lnie korzystne porozumienie, na mocy kt├│rego Niemcy mieli zadba─ç o odpowiednie ┼Ťrodki gospodarcze, a Francuzi ÔÇô zachowa─ç inicjatyw─Ö polityczn─ůÔÇŁ. Wbrew pozorom to nie s┼éowa Jaros┼éawa Kaczy┼äskiego. Tak pocz─ůtki powojennej europejskiej wsp├│lnoty politycznej w eseju ÔÇ×Wielkie Z┼éudzenieÔÇŁ opisuje brytyjski historyk Tony Judt.
ÔÇ×W┬á1950┬ároku oficjalnie narodzi┼éa si─Ö Unia Europejska w┬ápostaci kartelu w─Öglowo-stalowego, zdominowanego przez przedsi─Öbiorstwa niemieckie, zarz─ůdzanego, ma si─Ö rozumie─ç, przez ponadgraniczn─ů, usytuowan─ů w┬áBrukseli administracj─Ö, w┬ákt├│rej przewa┼╝ali Francuzi. Jak brzmia┼éa jej nazywa? Europejska Wsp├│lnota W─Ögla i┬áStaliÔÇŁ.
Drugi cytat pochodzi z napisanej przez by┼éego greckiego ministra finans├│w Yanisa Warufakisa ksi─ů┼╝ki ÔÇ×A s┼éabi musz─ů ulega─çÔÇŁ. Z prac obu autor├│w, kt├│rych powstanie dzieli 20 lat, jasno wynika, ┼╝e europejski projekt polityczny ÔÇô┬ádzi┼Ť licz─ůca 28 kraj├│w Unia Europejska ÔÇô nie by┼é pierwotnie niczym wi─Öcej ni┼╝ pr├│b─ů stworzenia na nowo relacji francusko-niemieckich po II Wojnie ┼Üwiatowej. Tez─Ö t─Ö potwierdza wypowied┼║ francuskiego polityka JacquesÔÇÖa DelorsÔÇÖa, kt├│ry pod koniec swojej kariery zosta┼é przewodnicz─ůcym Komisji Europejskiej: ÔÇ×Stworzenie Europy jest sposobem na odzyskanie marginesu wolno┼Ťci potrzebnego dla [urzeczywistnienia] ┬źpewnej idei Francji┬╗ÔÇŁ.
Europejski Lewiatan
Na jakich zasadach zbudowana mia┼éa zosta─ç wsp├│lnota, kt├│rej celem by┼éo zagwarantowanie pokoju i umo┼╝liwienie rozwoju gospodarczego dw├│m najwi─Ökszym kontynentalnym pa┼ästwom, kt├│re w ci─ůgu poprzednich kilkudziesi─Öciu lat trzykrotnie (wojna francusko-pruska 1870 roku, I i II wojna ┼Ťwiatowa) star┼éy si─Ö z sob─ů w walce o hegemoni─Ö w Europie? G┼éos zn├│w oddajmy Judtowi i Warufakisowi:
ÔÇ×Dla jej wielbicieli, jak r├│wnie┼╝ wielu polityk├│w i biznesmen├│w z zachodniej i ┼Ťrodkowej Europy, ┬źunia┬╗ jest spadkobierc─ů o┼Ťwieconego despotyzmu ostatniej wielkiej epoki reform z czas├│w przed powstaniem pa┼ästw narodowych. Bo czym┼╝e w ko┼äcu jest Bruksela, je┼Ťli nie now─ů pr├│b─ů osi─ůgni─Öcia tego idea┼éu skutecznej, powszechnej administracji, wyzbytej partykularyzm├│w i kieruj─ůcej si─Ö racjonalnym rachunkiem oraz zasad─ů rz─ůd├│w prawa, kt├│r─ů starali si─Ö zaprowadzi─ç w swoich rozpadaj─ůcych si─Ö krajach wielcy osiemnastowieczni monarchowie ÔÇô Katarzyna, Fryderyk, Maria Teresa i J├│zef IIÔÇŁ.
ÔÇ×Korporacjoni┼Ťci w┬árodzaju Roberta Schumana i┬áJeana Monneta stanowczo uwa┼╝ali, ┼╝e brukselsk─ů biurokracj─Ö nale┼╝y skonstruowa─ç jako stref─Ö woln─ů od demokracji. Zwi─Ö┼║le uj─ů┼é to w┬ájednym z┬áprzem├│wie┼ä hrabia Coudenhove-Kalergi, gdy o┼Ťwiadcza┼é, ┼╝e jego ambicj─ů jest, by Europa ┬źwypar┼éa demokracj─Ö┬╗ i┬ázast─ůpi┼éa j─ů ┬źspo┼éeczn─ů arystokracj─ů ducha┬╗. Jak zawsze, gdy technokracja, ┼╝ywi─ůca g┼é─Öbok─ů plato┼äsk─ů pogard─Ö dla demokracji, zyskuje zbyt du┼╝─ů w┼éadz─Ö, rezultatem jest antyspo┼éeczna, bezduszna i┬ábezmy┼Ťlna autokracjaÔÇŁ.
G┼éosy Judta i Warufakisa zn├│w tworz─ů do┼Ť─ç sp├│jny obraz unijnego projektu. Po katastrofie lat 1914ÔÇô1945, epoce rozbuchanych nacjonalizm├│w, niesprawnych demokracji przeradzaj─ůcych si─Ö szybko w rz─ůdy autorytarne czy wr─Öcz totalitarne, europejscy przyw├│dcy zaprojektowali instytucj─Ö odwo┼éuj─ůc─ů si─Ö do o┼Ťwieceniowych wzorc├│w racjonalnej administracji, r├│wno┼Ťci wobec prawa i tolerancji. Powo┼éali do ┼╝ycia Lewiatana, ignoruj─ůc jednocze┼Ťnie dwa ÔÇ×najwi─Öksze wynalazkiÔÇŁ Europy XIX i pocz─ůtk├│w XX wieku: pa┼ästwa narodowe i podstaw─Ö nowo┼╝ytnych demokracji ÔÇô suwerenny lud (demos) wybieraj─ůcy, kontroluj─ůcy i rozliczaj─ůcy swoich przedstawicieli, a w zwi─ůzku z tym legitymizuj─ůcy wszelkie dzia┼éania w┼éadzy.
Je┼Ťli przyjmiemy perspektyw─Ö lat 50. ubieg┼éego stulecia, wyb├│r ten wydaje si─Ö zrozumia┼éy. Co wi─Öcej (pomimo tego, ┼╝e europejska wsp├│lnota jest w permanentnym kryzysie, ale jakie pa┼ästwo czy organizacja w nim nie jest) okaza┼é si─Ö niezwykle skuteczny. Europejska wsp├│lnota umo┼╝liwi┼éa, a przynajmniej u┼éatwi┼éa odbudow─Ö europejskiej gospodarki po traumie I i II wojny ┼Ťwiatowej. Nieustannie zapewnia utrzymywanie pokoju w targanej wcze┼Ťniej konfliktami Europie. Sta┼éa si─Ö elitarnym klubem, do kt├│rego aspirowa┼éy i nadal aspiruj─ů biedniejsze kraje po┼éudniowej i wschodniej cz─Ö┼Ťci kontynentu; nadziej─ů na istnienie miejsca na ziemi, w kt├│rym ma szans─Ö zrealizowa─ç si─Ö fukuyamowski koniec historii.
Hegemoniczny tandem i racjonalna biurokracja
Wydaje si─Ö jednak, ┼╝e europejski projekt w dotychczasowym kszta┼écie najlepsze lata ma ju┼╝ za sob─ů. Pierwotnie zosta┼é stworzony dla sze┼Ťciu kraj├│w, nie przypadkiem b─Öd─ůcych kiedy┼Ť centrum pierwszego uniwersalistycznego pa┼ästwa Europy kontynentalnej ÔÇô cesarstwa Karola Wielkiego, od tego czasu najbogatszych region├│w kontynentu. Wymy┼Ťlono go dla Europy rozdzielonej ┼╝elazn─ů kurtyn─ů i podzielonych Niemiec. Po zjednoczeniu kt├│rych, jak stwierdza Judt, nie da si─Ö d┼éu┼╝ej opiera─ç stosunk├│w Francji z Niemcami ÔÇ×na takim oto za┼éo┼╝eniu: wy udajecie, ┼╝e nie jeste┼Ťcie pot─Ö┼╝ni, a my udajemy, ┼╝e nie dostrzegamy, ┼╝e jeste┼ŤcieÔÇŁ.
Powojenna idea europejskiej wsp├│lnoty politycznej zosta┼éa oparta na dw├│ch filarach ÔÇô hegemonii tandemu francusko-niemieckiego i budowie niekontrolowanej spo┼éecznie, dzia┼éaj─ůcej przede wszystkim na rzecz ujednolicania europejskiego rynku ÔÇ×brukselskiej administracjiÔÇŁ. Taka koncepcja Unii wydaje si─Ö nie pasowa─ç do obecnej sytuacji. Po 1990 roku szybko okaza┼éo si─Ö, ┼╝e Niemcy sta┼éy si─Ö zdecydowanie najpot─Ö┼╝niejszym pa┼ästwem Europy, a post─Öpuj─ůce w┼é─ůczanie do Unii kraj├│w Europy ┼ŤrodkowoÔÇôwschodniej tylko pog┼é─Öbia ten proces. Tandem francusko-niemiecki nie jest w stanie dalej udawa─ç, ┼╝e si┼éa obu pa┼ästw jest por├│wnywalna, a co za tym idzie, Niemcy uzyskuj─ů coraz bardziej hegemoniczn─ů pozycj─Ö we wsp├│lnocie; pozycj─Ö, kt├│ra w wielu unijnych krajach budzi, powodowany historycznymi do┼Ťwiadczeniami, niepok├│j.
Brukselska administracja pozbawiona obywatelskiej legitymizacji coraz cz─Ö┼Ťciej wchodzi w polityczne konflikty z rz─ůdami tworz─ůcych Uni─Ö kraj├│w. Nawet je┼Ťli konflikty te (jak w przypadku negocjacji z kolejnymi rz─ůdami bankrutuj─ůcej Grecji) rozstrzygane s─ů na korzy┼Ť─ç Brukseli, w d┼éu┼╝szej perspektywie os┼éabiaj─ů one projekt europejskiej integracji. Komisja Europejska nie ma bowiem za sob─ů obywateli, kt├│rzy j─ů wybrali, ma┼éo kto b─Ödzie wi─Öc otwiera┼é szampana, ciesz─ůc si─Ö z jej sukces├│w. Ro┼Ťnie natomiast grono przegranych ÔÇô wyborc├│w, zwyci─Ö┼╝onych przez Bruksel─Ö, europejskich rz─ůd├│w ÔÇô i przeciwnik├│w ÔÇ×brukselskich elitÔÇŁ, buduj─ůcych swoj─ů pozycj─Ö polityczn─ů na has┼éach obrony narodowej suwerenno┼Ťci.
Europejsk─ů wsp├│lnot─Ö ignoruj─ůc─ů pa┼ästwa narodowe i demokratyczny demos mo┼╝na by┼éo wciela─ç w ┼╝ycie w atmosferze ┼╝ywej traumy po dw├│ch europejskich wojnach. Ten historyczny moment dobieg┼é ko┼äca. Jak stwierdza Judt: ÔÇ×Powinni┼Ťmy jednak zdawa─ç sobie spraw─Ö, ┼╝e narody i pa┼ästwa istniej─ů realnie, oraz bra─ç pod uwag─Ö ryzyko, ┼╝e kiedy si─Ö to ignoruje, staj─ů si─Ö wyborcz─ů wyl─Ögarni─ů zajad┼éych nacjonalist├│wÔÇŁ. Intuicj─Ö t─Ö potwierdza przypadek przegranej w starciach z Uni─ů Grecji, w parlamencie kt├│rej zasiada jawnie neonazistowska partia Z┼éoty ┼Üwit.
Unia w dzia┼éaniu ÔÇô przypadek polski┬á
Dobrym przyk┼éadem ogranicze┼ä obecnego modelu europejskiej wsp├│lnoty wydaje si─Ö┬ásp├│r Komisji Europejskiej z rz─ůdem Prawa i Sprawiedliwo┼Ťci. Komisja (przynajmniej na razie, a wzmo┼╝ona wymiana korespondencji mi─Ödzy Warszaw─ů a Bruksel─ů trwa ju┼╝ prawie dwa lata) nie jest w stanie wyegzekwowa─ç swoich postulat├│w. Tymczasem rz─ůdz─ůcy Polsk─ů wykorzystuj─ů powsta┼ée napi─Öcie i coraz mocniej akcentuj─ů antyunijne has┼éa.
Sednem tego konfliktu jest przecie┼╝ tak naprawd─Ö starcie mi─Ödzy podporz─ůdkowuj─ůc─ů sobie kolejne odcinki pa┼ästwa (przede wszystkim s─ůdy) w┼éadz─ů a trac─ůcymi w zwi─ůzku z tym prawa obywatelami. Komisja nie posiada jednak legitymizacji europejskiego, a w tym tak┼╝e polskiego demosu. Trudno za tak─ů legitymizacj─Ö uzna─ç zatwierdzanie wybieranych nie przez obywateli Unii, a Rad─Ö Europejsk─ů cz┼éonk├│w Komisji przez Parlament Europejski. Za Komisarzami, w tym wiceprzewodnicz─ůcym Frankiem Timmermansem nie stoi demokratyczny mandat, kt├│rym dysponuje polski rz─ůd. Dlatego w┼éa┼Ťnie sp├│r, kt├│ry powinien rozstrzyga─ç si─Ö na polu: ÔÇ×jedna wybrana demokratycznie w┼éadza (rz─ůd) dokonuj─ůca niezgodnych z Konstytucj─ů dzia┼éa┼ä, ograniczaj─ůcych prawa i wolno┼Ťci obywateli, ┼Ťciera si─Ö z inn─ů demokratycznie wybran─ů w┼éadz─ů (Komisja) broni─ůc─ů tych prawÔÇŁ, przeradza si─Ö w sp├│r Unia Europejska ÔÇô Polska. Pozbawionej demokratycznej legitymizacji Komisji trudno jest broni─ç praw obywateli; zamiast tego protestuje ona przeciw ┼éamaniu unijnych traktat├│w.
Brak demokratycznego mandatu u┼éatwia pokazywanie Komisji jako obcego cia┼éa ÔÇ×wtr─ůcaj─ůcego si─Ö w wewn─Ötrzne sprawy PolskiÔÇŁ, dostarczaj─ůc amunicji ÔÇ×obro┼äcom polskiej suwerenno┼ŤciÔÇŁ. Je┼Ťli to nie obywatele Unii powo┼éuj─ů i kontroluj─ů dzia┼éania europejskich komisarzy, to kto? Odpowied┼║ nasuwa si─Ö sama: najpot─Ö┼╝niejsze pa┼ästwo wsp├│lnoty ÔÇô Niemcy. Taki w┼éa┼Ťnie przekaz ÔÇô brukselska administracja dzia┼éa pod dyktando Berlina na szkod─Ö Polski ÔÇô b─Ödziemy s┼éysze─ç od polskiego rz─ůdu przez najbli┼╝sze lata: ÔÇ×Niemcy odbieraj─ů nam europejskie fundusze, bo jako jedyni sprzeciwiamy si─Ö ich polityce wpuszczenia do Europy milion├│w muzu┼éman├│w chc─ůcych zniszczy─ç nasz─ů cywilizacj─Ö. Jak oni ┼Ťmi─ů? Ci sami Niemcy, moralnie odpowiedzialni za II wojn─Ö ┼Ťwiatow─ů, niech najpierw zap┼éac─ů reparacje, a wtedy mo┼╝e porozmawiamy z nimi o tym, czym jest demokracjaÔÇŁ.
Pomimo ob┼éudy tej argumentacji niestety wydaje si─Ö ona skuteczna. Bazuje bowiem na kilku istotnych punktach zaczepienia. Po pierwsze, legitymizacja Komisji Europejskiej do decydowania o tym, jakie prawa powinny obowi─ůzywa─ç w krajach cz┼éonkowskich, wydaje si─Ö du┼╝o s┼éabsza od legitymizacji demokratycznie wybranego rz─ůdu posiadaj─ůcego wi─Ökszo┼Ť─ç parlamentarn─ů. Po drugie, co stara si─Ö udowodni─ç w swojej ksi─ů┼╝ce Warufakis, niemiecka hegemonia w Unii Europejskiej jest faktem.
Nowy akt założycielski
W 1996 roku Judt przewidywa┼é trzy scenariusze dla Europy: ÔÇ×Od tej pory Europa b─Ödzie zdominowana przez Niemc├│w w jednym z trzech mo┼╝liwych wariant├│w: albo stanie si─Ö pierwotn─ů (sprzed 1989 roku) Europ─ů Zachodni─ů, ale pod przyw├│dztwem Niemiec ÔÇô na co, cho─ç niech─Ötnie, przystanie wi─Ökszo┼Ť─ç polityk├│w z Francji i europejskich kraj├│w ┼Ťr├│dziemnomorskich ÔÇô albo proniemieck─ů Europ─ů ┼Ürodkow─ů z Niemcami odgrywaj─ůcymi w rozszerzonej unii dobroczynn─ů rol─Ö, kt├│r─ů zapowiada ich obecne przyw├│dztwo; albo antyniemieck─ů Europ─ů ┼Ürodkow─ů z Niemcami, kt├│rych s─ůsiedzi ze wschodu i po┼éudnia b─Öd─ů uwa┼╝ali raczej za ci─Ö┼╝ar i zagro┼╝enie ni┼╝ ┼║r├│d┼éo korzy┼Ťci. Ostatnie dwa warianty mog─ů r├│wnie dobrze sta─ç si─Ö jednym i tym samymÔÇŽÔÇŁ.
Dzi┼Ť wida─ç, jak trafna by┼éa ta prognoza. W zale┼╝no┼Ťci od sytuacji politycznej Niemcy pe┼éni─ů dla p├│┼éperyferyjnych kraj├│w Europy po┼éudniowej i wschodniej drug─ů lub trzeci─ů rol─Ö. Dobroczynn─ů w narracji polskich si┼é proeuropejskich. Przez Grek├│w s┼éusznie uznawani s─ů za ci─Ö┼╝ar. W retoryce ÔÇ×dobrej zmianyÔÇŁ pojawiaj─ů si─Ö jako zagro┼╝enie. Im bardziej Niemcy postrzegani b─Öd─ů jako ci─Ö┼╝ar i zagro┼╝enie, tym szybciej zwr├│c─ů si─Ö oni ku opcji numer jeden. Przyspieszenia integracji kraj├│w ÔÇ×starej UniiÔÇŁ, ponownego zamkni─Öcia si─Ö w granicach imperium Karola Wielkiego.
┼╗aden z opisanych przez Judta wariant├│w nie wydaje si─Ö trwa┼éym i skutecznym narz─Ödziem europejskiej integracji wszystkich obecnych cz┼éonk├│w Unii. W pierwszym przypadku czeka j─ů rozpad, kolejne przypadki ÔÇ×stawania si─Ö jednym i tym samymÔÇŁ b─Öd─ů prawdopodobnie w d┼éu┼╝szej perspektywie paliwem dla antyniemieckich, a tym samym antyunijnych, nacjonalistycznych si┼é w poszczeg├│lnych krajach. Negatywna pami─Ö─ç o dotychczasowych pr├│bach zaprowadzenia niemieckiej hegemonii w Europie wydaje si─Ö zbyt ┼Ťwie┼╝a, aby spo┼éecze┼ästwa pa┼ästw Europy po┼éudniowej i wschodniej zaakceptowa┼éy dominuj─ůc─ů rol─Ö Berlina. Nawet gdyby Niemcy faktycznie stara┼éy si─Ö odgrywa─ç w tych krajach czysto dobroczynn─ů rol─Ö, co ÔÇô jak pokazuje przypadek grecki ÔÇô jest mocno w─ůtpliwe.
Unia, aby przetrwa─ç, dalej gwarantowa─ç Europie pok├│j, dzia┼éa─ç na rzecz dobrobytu Europejczyk├│w, zapewnia─ç Staremu Kontynentowi siln─ů pozycj─Ö w ┼Ťwiecie, sta─ç si─Ö faktyczn─ů polityczn─ů wsp├│lnot─ů, a nie tylko stref─ů wolnego przep┼éywu os├│b i d├│br, musi zosta─ç wymy┼Ťlona na nowo. Potrzebuje nowej zasady za┼éo┼╝ycielskiej zast─Öpuj─ůcej dotychczasowe rz─ůdy racjonalnej administracji i niemieck─ů hegemoni─Ö. Nie mo┼╝e d┼éu┼╝ej udawa─ç, ┼╝e nie dostrzega roli, jak─ů odgrywaj─ů w Europie pa┼ästwa narodowe. W opozycji pa┼ästwoÔÇôUnia w d┼éu┼╝szej perspektywie projekt integracji zawsze b─Ödzie przegrany.
Jak przekonuje w swojej ksi─ů┼╝ce Warufakis, Unia potrzebuje nowego europejskiego demosu, si┼éy mog─ůcej przeciwstawi─ç si─Ö odradzaj─ůcym si─Ö nacjonalizmom. Si┼éy pozwalaj─ůcej powiedzie─ç o sobie unijnym urz─Ödnikom ÔÇ×My, nar├│dÔÇŁ, wybieraj─ůcej ich w demokratycznych wyborach, kontroluj─ůcej i legitymizuj─ůcej ich dzia┼éania. Jak stwierdza Warufakis, nowe unijne instytucje musz─ů zacz─ů─ç odzwierciedla─ç realne konflikty mi─Ödzy ÔÇ×grupami wp┼éyw├│w a klasami spo┼éecznymiÔÇŁ, a nie jak dotychczas zarz─ůdza─ç ÔÇ×interesami kartelu przemys┼éowego┬áÔÇô sk┼éadaj─ůcego si─Ö z┬áprzedsi─Öbiorstw przemys┼éu ci─Ö┼╝kiego z┬áEuropy ┼ÜrodkowejÔÇŁ (pod nazw─ů ÔÇ×Europa ┼ÜrodkowaÔÇŁ Warufakis rozumie kraje tworz─ůce pierwotnie Europejsk─ů Wsp├│lnot─Ö W─Ögla i Stali). Cho─ç projekt ten mo┼╝e wydawa─ç si─Ö utopijny, jest chyba jedyn─ů alternatyw─ů dla s┼éabn─ůcej integracji i rosn─ůcych narodowych antagonizm├│w, pr─Ödzej czy p├│┼║niej prowadz─ůcych do kolejnego konfliktu.
***
Tekst powsta┼é w oparciu o przemy┼Ťlenia i cytaty pochodz─ůce z ksi─ů┼╝ek ÔÇ×A s┼éabi musz─ů ulega─ç” Yanisa Warufakisa i ÔÇ×Wielkie z┼éudzenie? Esej o Europie” TonyÔÇÖego Judta.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś