Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

Dane na ratunek

Wzrost liczby ludzi, kt├│rzy zdecydowali si─Ö wyruszy─ç do Europy latem 2015 roku, nie nast─ůpi┼é ani nagle, ani niespodziewanie. Kryzys uchod┼║czy w Europie mo┼╝na by┼éo przewidzie─ç i mo┼╝na by┼éo mu zapobiec.

fot.: Jakub Rybicki

fot.: Jakub Rybicki


Z Jagod─ů Pietrzak rozmawia Mateusz Luft. Wywiad┬ápochodzi z┬á33. numeru papierowego Magazynu ÔÇ×KontaktÔÇŁ pod tytu┼éem ÔÇ×Bezdomno┼Ť─çÔÇŁ.
MATEUSZ LUFT: Co si─Ö dzieje, gdy ┼Ťwiat obiega wiadomo┼Ť─ç o kryzysie humanitarnym?
JAGODA PIETRZAK: Zazwyczaj dziesi─ůtki NGO-s├│w wysy┼éaj─ů na miejsce swoich ludzi. Ci oceniaj─ů sytuacj─Ö i podejmuj─ů decyzj─Ö, czy potrzebna jest pomoc, a je┼╝eli tak, to jaka. W przypadku wi─Ökszo┼Ťci katastrof humanitarnych ÔÇô czy mamy do czynienia z ludno┼Ťci─ů uciekaj─ůc─ů przed walkami zbrojnymi, czy te┼╝ z ofiarami trz─Ösienia ziemi ÔÇô ┼éatwo przewidzie─ç, ┼╝e brakowa─ç b─Ödzie wody, jedzenia, schronie┼ä, ┼╝e potrzebna b─Ödzie pomoc medyczna. Trzeba te┼╝ b┼éyskawicznie oszacowa─ç, w jakim wymiarze i gdzie nale┼╝y t─Ö pomoc dostarczy─ç.
W sytuacji kryzysu zazwyczaj przestaj─ů funkcjonowa─ç administracja, transport i handel, a infrastruktura bywa zniszczona. Z tego powodu najprostsze w teorii operacje nieraz staj─ů si─Ö niezwykle trudne. Cz─Ö┼Ť─ç sprz─Ötu, lekarstw i ┼╝ywno┼Ťci musi zosta─ç przetransportowana do dotkni─Ötego kryzysem pa┼ästwa z zagranicy, co jest wyzwaniem logistycznym i generuje dodatkowe koszty. Aby zaplanowa─ç dzia┼éania, wszystkie organizacje potrzebuj─ů informacji o tym, jak dany kryzys dotkn─ů┼é ludzi i co jest im najbardziej potrzebne.
Waszym zadaniem jest dostarczenie tych danych.
Wst─Öpne analizy sytuacji musz─ů by─ç gotowe bardzo szybko. W miar─Ö up┼éywu czasu niezb─Ödna staje si─Ö jednak bardziej szczeg├│┼éowa wiedza. Organizacje, kt├│re maj─ů sprawn─ů logistyk─Ö albo ekspert├│w w zakresie pomocy medycznej lub ┼╝ywno┼Ťciowej, nie zawsze radz─ů sobie z analiz─ů skomplikowanej sytuacji czy nawet zebraniem podstawowych informacji. St─ůd wzi─Ö┼éo si─Ö zapotrzebowanie na organizacje takie jak ta, w kt├│rej pracuj─Ö. Nasz zesp├│┼é prowadzi g┼é─Öbsze badania wielosektorowe, przy wykorzystaniu kwestionariuszy, nowych technologii, ankieter├│w w┼éadaj─ůcych lokalnym j─Özykiem i tym podobnych technik. Chcemy, ┼╝eby informacje by┼éy dostarczane szybko i precyzyjne, a zarazem ┼╝eby by┼éy obiektywne i osadzone w kontek┼Ťcie kulturowym i politycznym.
O co pytacie?
W wi─Ökszo┼Ťci przypadk├│w musimy zebra─ç bardzo podstawowe dane, wi─Öc pytania dotycz─ů sytuacji ┼╝yciowej respondent├│w oraz ich potrzeb lub po prostu tego, gdzie si─Ö znajduje i jak liczna jest dana spo┼éeczno┼Ť─ç. Bardziej skomplikowane badanie przeprowadzili┼Ťmy na przyk┼éad w obozie dla syryjskich uchod┼║c├│w w Zaatari w Jordanii. Przed nadchodz─ůc─ů zim─ů ONZ planowa┼éa kupienie kontener├│w mieszkalnych dla ludzi, kt├│rzy ┼╝yli w namiotach. Cho─ç biuro UNHCR (Wysokiego Komisarza Narod├│w Zjednoczonych ds. Uchod┼║c├│w) prowadzi┼éo rejestracj─Ö os├│b zg┼éaszaj─ůcych si─Ö do obozu i opuszczaj─ůcych go, nie by┼éo ono w stanie ustali─ç, ile ludzi rzeczywi┼Ťcie przebywa tam w danej chwili. Szacunki waha┼éy si─Ö mi─Ödzy 50 a 150 tysi─Öcy os├│b.
Na pro┼Ťb─Ö ONZ przeprowadzili┼Ťmy spis mieszka┼äc├│w. Nasze zespo┼éy, chodz─ůc od drzwi do drzwi z kwestionariuszami na smartfonach, zbiera┼éy podstawowe dane demograficzne oraz zaznacza┼éy lokalizacj─Ö GPS. Zaj─Ö┼éo nam to tydzie┼ä, wype┼énionych zosta┼éo czterna┼Ťcie tysi─Öcy ankiet. Okaza┼éo si─Ö, ┼╝e potrzebnych by┼éo oko┼éo 25 procent kontener├│w mniej, ni┼╝ szacowa┼é UNHCR. Pomog┼éo to zaoszcz─Ödzi─ç kilkadziesi─ůt tysi─Öcy dolar├│w, a koszt zebrania danych by┼é minimalny.
Do czego s┼éu┼╝y┼éy dane z GPS?
Dzi─Öki nim uda┼éo nam si─Ö nie tylko ustali─ç, ile jest poszczeg├│lnych domostw w Zaatari, lecz tak┼╝e to, ┼╝e ob├│z jest podzielony etnicznie. Ludzie przyje┼╝d┼╝aj─ůcy z r├│┼╝nych cz─Ö┼Ťci Syrii osiedlali si─Ö w konkretnych jego cz─Ö┼Ťciach. Ta wiedza przyda┼éa si─Ö na przyk┼éad organizacjom, kt├│re pracuj─ů nad ┼é─ůczeniem rodzin.
Tworzyli┼Ťmy te┼╝ mapy dla NGO-s├│w i dla mieszka┼äc├│w obozu, by u┼éatwi─ç im znalezienie najbli┼╝szej szko┼éy, punkt├│w medycznych czy organizacji pomagaj─ůcych ofiarom przemocy. Pami─Ötajmy o tym, ┼╝e populacja Zaatari dor├│wnywa┼éa liczbie mieszka┼äc├│w ma┼éego miasta.
Najwi─Ökszy spo┼Ťr├│d naszych bazuj─ůcych na mapach projekt├│w w Zaatari zwi─ůzany by┼é jednak z mapowaniem szambÔÇŽ
W jakim celu nanosili┼Ťcie ich lokalizacje na map─Ö?
Zauwa┼╝ono niepokoj─ůc─ů r├│┼╝nic─Ö mi─Ödzy ilo┼Ťci─ů wody wwo┼╝onej i wywo┼╝onej z obozu ÔÇô du┼╝a jej cz─Ö┼Ť─ç gdzie┼Ť po prostu znika┼éa. Dlaczego? Okaza┼éo si─Ö, ┼╝e mieszka┼äcy zaaran┼╝owali toalety w domach i pod┼é─ůczyli je do prostych szamb. To wygodniejsze od publicznych sanitariat├│w, a poza tym kobiety i dzieci ze strachu unika┼éy chodzenia do nich w nocy.
Nasze zespo┼éy przy pomocy GPS-├│w odtworzy┼éy plany gospodarstw domowych i ich spontanicznie zorganizowan─ů sie─ç wodno-kanalizacyjn─ů. W pewnym momencie z zaskoczeniem odkryli┼Ťmy, ┼╝e w jednej cz─Ö┼Ťci obozu mieszka┼äcy zbudowali sie─ç nieformalnej kanalizacji, odprowadzaj─ůc─ů ┼Ťcieki plastikowymi rurami i kub┼éami do kana┼é├│w na wod─Ö opadow─ů. Opr├│cz mapowania, zbierali┼Ťmy te┼╝ informacje o tym, ile os├│b jest w gospodarstwie, jak u┼╝ywane s─ů szamba i z czego s─ů zbudowane. Wszystko to razem wzi─Öte pozwoli┼éo na przeprowadzenie analizy panuj─ůcych w obozie warunk├│w sanitarnych. Dzi─Öki dok┼éadnemu rozpoznaniu sytuacji po dw├│ch latach uko┼äczono budow─Ö kanalizacji w ca┼éym obozie.
Prowadzili┼Ťcie tak┼╝e badania w Iraku.
Zajmowali┼Ťmy si─Ö ┼Ťledzeniem schemat├│w przemieszczania si─Ö ludzi. Po tym, jak ISIS zaj─ů┼é Mosul i p├│┼é miliona irackich uchod┼║c├│w trafi┼éo do Kurdystanu, priorytetem sta┼éo si─Ö okre┼Ťlenie, jak du┼╝e s─ů to grupy i gdzie dok┼éadnie przebywaj─ů.
Takie mapy z pewno┼Ťci─ů szybko si─Ö przedawnia┼éy?
Trzeba by┼éo je aktualizowa─ç nawet cztery razy dziennie, co by┼éo mo┼╝liwe dzi─Öki sta┼éemu kontaktowi z naszymi informatorami. Po kilkunastu tygodniach sytuacja si─Ö uspokoi┼éa.
Kolejnym krokiem by┼éo ocenienie podstawowych potrzeb i warunk├│w mieszkalnych oraz opisanie o┼Ťrodk├│w, w kt├│rych mieszkali przesiedle┼äcy. Chodzi┼éo zar├│wno o to, by wszystkie organizacje dysponowa┼éy takimi informacjami i potrafi┼éy skoordynowa─ç swoje dzia┼éania, jak i o to, by nie dopu┼Ťci─ç do sytuacji, w kt├│rej wiele organizacji pojawia si─Ö w tym samym miejscu z tymi samymi pytaniami: o wod─Ö, ┼╝ywno┼Ť─ç, warunki sanitarne. W oczywisty spos├│b jest to m─Öcz─ůce dla ludzi, kt├│rzy wiele przeszli i ┼╝yj─ů w ci─ůg┼éym stresie.
Kto wykorzystuje zebran─ů przez was wiedz─Ö?
Ca┼éy system pomocy humanitarnej koordynowany przez UN OCHA (Biuro Koordynacji Spraw Humanitarnych Organizacji Narod├│w Zjednoczonych), a wi─Öc agencje ONZ, organizacje mi─Ödzynarodowe i lokalne NGO-sy. Cz─Östo tak┼╝e lokalne w┼éadze. Zawsze za┼Ť zainteresowani s─ů tym tak zwani donatorzy, czyli osoby lub podmioty przekazuj─ůce fundusze na pomoc humanitarn─ů. Najcz─Ö┼Ťciej s─ů to kom├│rki rz─ůdowe oraz organizacje pozarz─ůdowe, spo┼Ťr├│d kt├│rych du┼╝a zreszt─ů cz─Ö┼Ť─ç finansowana jest za po┼Ťrednictwem ONZ z portfeli rz─ůd├│w pa┼ästw cz┼éonkowskich. W tym tak┼╝e rz─ůdu Polski.
Czy na podstawie tego typu danych da si─Ö przewidzie─ç fale uchod┼║cze nap┼éywaj─ůce do Europy?
Wzrost liczby ludzi, kt├│rzy zdecydowali si─Ö wyruszy─ç do Europy latem 2015 roku, nie nast─ůpi┼é ani nagle, ani niespodziewanie. Kilka miesi─Öcy wcze┼Ťniej na Bliskim Wschodzie robili┼Ťmy badania na temat sytuacji ekonomicznej uchod┼║c├│w z Syrii. W├│wczas WPF (┼Üwiatowy Program ┼╗ywno┼Ťciowy) musia┼é znacz─ůco zmniejszy─ç skal─Ö udzielanej pomocy, co oznacza┼éo, ┼╝e pogorszy si─Ö sytuacja ┼╝ywieniowa bardzo wielu ludzi. To, ┼╝e zapewnienie rodzinie czego┼Ť do jedzenia sta┼éo si─Ö dla Syryjczyk├│w trudniejsze, nie zostawa┼éo bez wp┼éywu na ich decyzje o zmianie miejsca zamieszkania i spos├│b postrzegania wi─ů┼╝─ůcego si─Ö z tym ryzyka. Wzros┼éa liczba ludzi, kt├│rzy po wyczerpaniu legalnych mo┼╝liwo┼Ťci uzyskania azylu, gotowi byli przekroczy─ç granice nielegalnie.
Badania nad migracjami prowadzone s─ů od kilkudziesi─Öciu lat przez wiele o┼Ťrodk├│w. Dotyczy to tak┼╝e bada┼ä nad migracjami do Europy, kt├│re pozwalaj─ů zrozumie─ç, jak dzia┼éania Europejczyk├│w wp┼éywaj─ů na ekonomi─Ö i nastroje po drugiej stronie Morza ┼Ür├│dziemnego. Tematem zajmowali si─Ö te┼╝ reporterzy, jak cho─çby Stefano Liberti.
Prawo i przepisy tworzy jednak kto inny. Wi─Ökszo┼Ť─ç polityk├│w pewnie nawet nie interesowa┼éa si─Ö tego typu badaniami, nie m├│wi─ůc nawet o pr├│bie zrozumienia sytuacji czy wyci─ůgni─Öciu z niej wniosk├│w. W obliczu nap┼éywu imigrant├│w media w du┼╝ej mierze zareagowa┼éy podobnie ÔÇô emocje przewa┼╝y┼éy nad rzeteln─ů informacj─ů.
Czy nie odnosisz wra┼╝enia, ┼╝e da┼éo si─Ö zapobiec kryzysowi uchod┼║czemu w Europie?
Oczywi┼Ťcie. Kiedy by┼é na to czas, zabrak┼éo jednak rozmowy o znaczeniu polityki wizowej i o stworzeniu systemu wiz humanitarnych, kt├│re otwiera┼éyby legalne drogi do Europy. Imigracj─Ö da┼éoby si─Ö du┼╝o skuteczniej regulowa─ç, kontroluj─ůc kr├│tkie odcinki wybrze┼╝y, z kt├│rych wyruszaj─ů ┼éodzie przemytnik├│w, a nie du┼╝o d┼éu┼╝sze odcinki brzeg├│w europejskich.
Europa ma ┼Ťrodki wystarczaj─ůce do tego, ┼╝eby poradzi─ç sobie z tymi uchod┼║cami, kt├│rzy ju┼╝ do niej dotarli. Lecz nikt o tym powa┼╝nie nie rozmawia.
Sk─ůd jednak wiemy, w kt├│rym momencie tak bezprecedensowa liczba ludzi zdecyduje si─Ö na ryzykown─ů podr├│┼╝ do Europy?
Pod uwag─Ö trzeba bra─ç czynniki wymuszaj─ůce lub zach─Öcaj─ůce do podr├│┼╝y, czyli pull and push factors. Zanim kto┼Ť zdecyduje si─Ö na opuszczenie swojego miejsca zamieszkania, musi znale┼║─ç si─Ö w sytuacji granicznej, na przyk┼éad braku jedzenia lub zagro┼╝enia ┼╝ycia. W tym momencie wyrusza pierwsza fala ludzi poszukuj─ůcych szcz─Ö┼Ťcia gdzie indziej.
Druga fala emigracji jest du┼╝o liczniejsza i sk┼éada si─Ö z tych, kt├│rzy niekoniecznie zetkn─Öli si─Ö z sytuacj─ů bez wyj┼Ťcia, ale uznali, ┼╝e warto zaryzykowa─ç. G┼é├│wnym bod┼║cem jest dla nich informacja, ┼╝e w Europie jest lepiej, kt├│r─ů uzyskuj─ů od swoich poprzednik├│w. To przekonanie musi by─ç jednak wsparte czynnikiem zewn─Ötrznym, kt├│ry mobilizuje ich do podj─Öcia ryzyka.
Z tego, co m├│wisz, wynika, ┼╝e mo┼╝na by┼éo zapobiec r├│wnie┼╝ kryzysowi humanitarnemu, kt├│ry towarzyszy przyjazdowi uchod┼║c├│w.
Jak najbardziej. Niestety, za zapobieganie temu kryzysowi nie odpowiada system pomocy humanitarnej, kt├│ra jest uruchamiana dopiero w├│wczas, gdy kryzys ju┼╝ si─Ö rozpocznie. Do tego czasu du┼╝a liczba ludzi musi wysi─ů┼Ť─ç z ┼é├│dek na w┼éoskich czy greckich wybrze┼╝ach, a lokalne w┼éadze musz─ů okaza─ç si─Ö zbyt s┼éabe, aby samodzielnie sobie z nimi poradzi─ç. Dopiero wtedy mo┼╝e zosta─ç udzielona pomoc mi─Ödzynarodowa.
Dlatego nie wysy┼éa si─Ö podobnego wsparcia w miejsca, w kt├│rych zdesperowani ludzie dopiero rozwa┼╝aj─ů opuszczenie swoich dom├│w?
Pomoc humanitarna jest pomoc─ů dora┼║n─ů i nie mo┼╝e zast─Öpowa─ç dzia┼éa┼ä pa┼ästw. Istnieje te┼╝ pomoc rozwojowa, ale to inna historia. W 2016 roku Unia Europejska wyda┼éa dziesi─Ö─ç miliard├│w dolar├│w, z czego do samej Grecji trafi┼éy 422 miliony, do Turcji ponad miliard, a do Syrii prawie dwa i p├│┼é miliarda. Te kwoty stanowi─ů oczywi┼Ťcie tylko cz─Ö┼Ť─ç ca┼éej mi─Ödzynarodowej pomocy skierowanej do tych kraj├│w, niemniej plasuje to Grecj─Ö w pierwszej dwudziestce odbiorc├│w pomocy humanitarnej.
Czy pomoc humanitarna jest zaplanowana w ten spos├│b, ┼╝eby dotrze─ç do wszystkich poszkodowanych w danym kryzysie?
Organizacje nie mog─ů pomija─ç w┼éadzy, kt├│ra sprawuje rz─ůdy na danym terenie. Nawet je┼Ťli w my┼Ťl prawa mi─Ödzynarodowego jest nielegalna. Tak wi─Öc agencje ONZ i NGO-sy musz─ů czasem negocjowa─ç zakres swoich dzia┼éa┼ä z rebeliantami lub z re┼╝imami. Ale nawet w├│wczas, gdy ÔÇô jak w przypadku trz─Ösienia ziemi w Nepalu ÔÇô g┼é├│wnym koordynatorem pomocy jest legalnie wybrany rz─ůd, negocjacje mog─ů okaza─ç si─Ö k┼éopotliwe. W tym przypadku to rz─ůd ostatecznie zdecydowa┼é o tym, w jakich regionach i w jaki spos├│b ma zosta─ç udzielona pomoc. Niestety, nie zawsze by┼éa ona kierowana w te miejsca, w kt├│rych by┼éa najbardziej potrzebna.
Mam nadziej─Ö, ┼╝e cz─Ö┼Ť─ç pomocy jest jednak przekazywana z pomini─Öciem uk┼éad├│w politycznych?
Pomoc humanitarna z za┼éo┼╝enia powinna by─ç bezstronna i w du┼╝ej mierze tak rzeczywi┼Ťcie jest. Dzieje si─Ö tak pomimo interes├│w donator├│w, NGO-s├│w i lokalnych w┼éadz. Ale czy jeste┼Ť w stanie wyobrazi─ç sobie, ┼╝e w obecnym konflikcie w Syrii pomoc jest udzielana wszystkim cywilom i tylko cywilom, bez przypadk├│w przejmowania jej przez grupy zbrojne?
Zostawiaj─ůc na boku ca┼é─ů t─Ö gr─Ö interes├│w, przypuszczam, ┼╝e b─Öd─ůc na miejscu, trudno oddzieli─ç emocje od ch┼éodnej analizy. Czy raportuj─ůc o sytuacji w danym regionie, nie masz pokusy, aby wej┼Ť─ç w rol─Ö adwokata ludzi dotkni─Ötych tragedi─ů?
Pomaga mi ┼Ťwiadomo┼Ť─ç, ┼╝e je┼Ťli nieobiektywnie podejd─Ö do danej sprawy, kto┼Ť w innym miejscu na ┼Ťwiecie mo┼╝e nie otrzyma─ç niezb─Ödnej pomocy. W ko┼äcu to system naczy┼ä po┼é─ůczonych. Swoje prywatne pogl─ůdy na temat politycznego zaanga┼╝owania stron konfliktu czy lokalnych w┼éadz pozostawiam dla siebie. Przecie┼╝ nie zmieni─ů one liczby ludzi, kt├│rzy, dajmy na to, pozostaj─ů bez wody pitnej.
Oczywi┼Ťcie, opr├│cz stwierdzenia podstawowych fakt├│w, zajmujemy si─Ö tak┼╝e analiz─ů sytuacji, a jej obraz ÔÇô jak wiadomo ÔÇô zale┼╝y od tego, jakie dane uwzgl─Ödnimy. Zawsze staramy si─Ö jednak dzia┼éa─ç zgodnie ze sztuk─ů, a tak┼╝e konsultowa─ç si─Ö z lud┼║mi, kt├│rzy mog─ů krytycznie spojrze─ç na wnioski, kt├│re wysnuli┼Ťmy.
Jak du┼╝y macie wp┼éyw na przebieg badania?
W Nepalu badali┼Ťmy zniszczenia w czternastu dystryktach, kt├│re rz─ůd uzna┼é za priorytetowe. W trakcie pracy dochodzi┼éy do nas jednak informacje, ┼╝e skoncentrowanie ca┼éej pomocy na wyznaczonych przez rz─ůd obszarach prowadzi do dysproporcji w sytuacji humanitarnej pomi─Ödzy miejscami, w kt├│rych zniszczenia okaza┼éy si─Ö najbardziej dotkliwe, ale wymiar pomocy by┼é znacz─ůcy, a miejscami, w kt├│rych zniszczenia by┼éy niewielkie, ale nie udzielono ┼╝adnej pomocy.
Jak na to zareagowali┼Ťcie?
Podj─Öli┼Ťmy decyzj─Ö, kt├│r─ů m├│g┼éby┼Ť okre┼Ťli─ç jako ÔÇ×lobbing na rzecz pewnych grup poszkodowanychÔÇŁ. Poprosili┼Ťmy organizacje pozarz─ůdowe o dodatkowe ┼Ťrodki, pozwalaj─ůce na zbadanie jednego z ÔÇ×niepriorytetowychÔÇŁ dystrykt├│w. W rezultacie kilka NGO-s├│w zdecydowa┼éo si─Ö rozszerzy─ç swoje dzia┼éania na te obszary, mimo ┼╝e raczej nie u┼éatwia┼éo im to prowadzenia ich w┼éasnych projekt├│w pomocowych.
***
Jagoda Pietrzak pracuje w┬áREACH Initiative, organizacji tworz─ůcej narz─Ödzia i┬áprodukty informacyjne, kt├│re usprawniaj─ů proces podejmowania decyzji i┬áplanowania dzia┼éa┼ä przez organizacje pomocowe. Po godzinach redaktor portalu o┬ániezale┼╝nym podr├│┼╝owaniu Peron4.pl.
***
Pozosta┼ée teksty z┬ábie┼╝─ůcego numeru dwutygodnika ÔÇ×KontaktÔÇŁ mo┼╝na znale┼║─ç┬átutaj.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś