Internetowy magazyn katolewicy spo艂ecznej. Piszemy o 艣wiecie, czerpi膮c inspiracje z nauki spo艂ecznej Ko艣cio艂a

Czy 艣w. Pawe艂 by艂 feminist膮?

Cho膰 weryfikacja 藕r贸de艂 wykaza艂a brak autentyczno艣ci cz臋艣ci z list贸w 艣w. Paw艂a, zawarte w nich pogl膮dy na temat roli kobiet stanowi膮 ca艂y czas wa偶ny punkt odniesienia dla wsp贸艂czesnych dyskusji. Tym bardziej istotne wydaje si臋 przywr贸cenie historii kobietom, kt贸re otacza艂y Paw艂a w jego codziennym 偶yciu i bez kt贸rych jego misja nie by艂aby mo偶liwa.

Ilustr.: Monika Grubizna

Ilustr.: Monika Grubizna


Ostatnie kilkadziesi膮t lat przynios艂o zwrot w podej艣ciu do bada艅 nad histori膮 kobiet. Tendencje te nie omin臋艂y r贸wnie偶 bada艅 nad pocz膮tkami chrze艣cija艅stwa 鈥 zgodnie z postulatami teologii feministycznej zacz臋to w nich zwraca膰 uwag臋 na pozycj臋 i rol臋 kobiet, dotychczas pomijane w tradycyjnej historiografii. Cho膰 ju偶 w XIX wieku rozpocz臋艂y si臋 badania nad obecno艣ci膮 kobiet w Nowym Testamencie, to dopiero niedawno zacz臋to zwraca膰 uwag臋 na odgrywane przez nie role przyw贸dcze. To dzi臋ki wysi艂kom takich ameryka艅skich badaczek jak Ross Shepard Kraemer i Mary D’Angelo, a tak偶e Elisabeth Sch眉ssler Fiorenza rozpocz膮艂 si臋 proces przywracania wiedzy o kobietach w czasach pierwszych chrze艣cijan. Je偶eli chodzi o polskie badania na ten temat, warte zauwa偶enia s膮 prace El偶biety Adamiak, wprowadzaj膮cej do Polski osi膮gni臋cia teologii feministycznej.
Problem 藕r贸de艂
W badaniach nad 偶yciem i pogl膮dami Paw艂a z Tarsu dysponujemy dwoma rodzajami 藕r贸de艂. Pierwszy z nich pochodzi bezpo艣rednio od samego aposto艂a 鈥 s膮 to jego listy. Drugim 藕r贸d艂em, z kt贸rym mo偶emy pracowa膰, s膮 Dzieje Apostolskie, opisuj膮ce histori臋 narodzin chrze艣cija艅stwa i jego rozprzestrzeniania si臋 w 艣wiecie 艣r贸dziemnomorskim. Historycy s膮 zgodni co do tego, 偶e, maj膮c do wyboru te dwa rodzaje 藕r贸de艂, bardziej zaufa膰 mo偶emy temu pierwszemu, pochodz膮cemu od samego zainteresowanego. Dzieje, mimo i偶 zawieraj膮ce wiele ciekawych szczeg贸艂贸w dotycz膮cych funkcjonowania pierwszych wsp贸lnot chrze艣cija艅skich, nie mog膮 by膰 traktowane na r贸wni z bezpo艣rednim przekazem. Co wi臋cej w wielu fragmentach znale藕膰 mo偶emy jawne rozbie偶no艣ci pomi臋dzy relacj膮 Paw艂a a tym, co przekazuje nam autor Dziej贸w. Jednak i listy Paw艂owe nie mog膮 by膰 traktowane bezkrytycznie. Dopiero dog艂臋bna analiza specyfiki i okoliczno艣ci powstania tych tekst贸w jest nas w stanie przybli偶y膰 do odpowiedzi na pytanie o rol臋 kobiet w 艣wiecie Paw艂a z Tarsu.
Listy (nie)w膮tpliwe
Nie wszystkie listy powszechnie przypisywane Paw艂owi zosta艂y faktycznie przez niego napisane. Obecnie przyjmuje si臋, 偶e niepodwa偶alnie Paw艂owych jest 7 z 13 list贸w tzw. Korpusu Paw艂owego. S膮 to: List do Rzymian, 1 i 2 List do Koryntian, List do Galat贸w, List do Filipian, 1 List do Tesaloniczan i List do Filemona. Pozosta艂e listy nazywamy w膮tpliwymi, poniewa偶 ich autorem najprawdopodobniej nie by艂 Pawe艂, ale jego uczniowie, a nawet cz艂onkowie gmin chrze艣cija艅skich 偶yj膮cy kilka wiek贸w p贸藕niej. R贸偶nice mi臋dzy nimi mo偶na zauwa偶y膰 w warstwie literackiej (inne s艂ownictwo i styl pisarski), teologicznej (niekt贸re z przedstawianych w nich pogl膮d贸w s膮 sprzeczne z tymi prezentowanymi w listach niekwestionowanych), a tak偶e w przedstawionych w nich wydarzeniach historycznych, kt贸re cz臋sto mia艂y miejsce na d艂ugo po 艣mierci Paw艂a. Warto te偶 u艣wiadomi膰 sobie, 偶e kanon Nowego Testamentu by艂 ustalany kilkaset lat po spisaniu tych tekst贸w, a decydowali o tym ludzie nie maj膮cy cz臋sto dost臋pnych dla nas mo偶liwo艣ci zweryfikowania autentyczno艣ci pism. Je偶eli chodzi o badania dotycz膮ce obecno艣ci kobiet w 偶yciu i nauczaniu Paw艂a, listy w膮tpliwe nie przynios膮 nam wielu informacji. Mog膮 za to pos艂u偶y膰 jako ciekawe 藕r贸d艂o do bada艅 nad tym, jak pozycja kobiet i spos贸b patrzenia na ich rol臋 zmienia艂y si臋 wraz z rozwojem chrze艣cija艅stwa. To w艂a艣nie z list贸w w膮tpliwych pochodz膮 najbardziej znane mizoginistyczne fragmenty przypisywane Paw艂owi, na przyk艂ad: 鈥濳obieta niechaj si臋 uczy w cicho艣ci z ca艂ym poddaniem si臋. Naucza膰 za艣 kobiecie nie pozwalam ani te偶 przewodzi膰 nad m臋偶em lecz [chc臋, by] trwa艂a w cicho艣ci. (鈥) Zbawiona za艣 zostanie przez rodzenie dzieci (鈥)鈥 [1 Tm 2, 11-15]. S膮dzi si臋, 偶e autorzy tych list贸w, 偶yj膮c w p贸藕niejszych czasach i odmiennych realiach, w kt贸rych rola kobiet w 偶yciu Ko艣cio艂a by艂a znacz膮co umniejszona, a ich g艂os wyciszony, dostosowywali tre艣膰 list贸w do swojego wyobra偶enia na temat Paw艂a, nie zawsze zgodnie z jego oryginalnym nauczaniem. Pozosta艂e listy w膮tpliwe, w kt贸rych znajdziemy wzmianki o kobietach, to List do Efezan, List do Kolosan, 1 i 2 List do Tymoteusza, List do Tytusa. Powielaj膮 one podobny schemat przekszta艂cania nauki Paw艂a, wykluczaj膮c kobiety z dzia艂alno艣ci w Ko艣ciele.
Wiele kobiet, wiele r贸l
Ka偶da z postaci kobiecych pojawiaj膮cych si臋 w listach Paw艂owych niesie ze sob膮 bezcenne informacje o ich 偶yciu i pozycji w czasach pierwszych chrze艣cijan. Skupi臋 si臋 na om贸wieniu dw贸ch przypadk贸w, warto jednak zwr贸ci膰 uwag臋 na fakt, 偶e s膮 one jedynie jednymi z wielu. W Dziejach Apostolskich spotykamy Lydi臋 i Tabit臋, kt贸re jako zamo偶ne, niezale偶ne kobiety (prowadz膮ce samodzielnie swoje interesy) s膮 patronkami, wspieraj膮cymi wsp贸lnot臋 pierwszych chrze艣cijan. Role przyw贸dcze odgrywaj膮 r贸wnie偶 Apfia (Flm, 1-2) i Chloe (1 Kor 1, 10). Mianem diakonisy jest z kolei okre艣lona Febe (Rz 16, 1-2), co r贸wnie偶 wskazuje na jej wa偶n膮 pozycj臋. Poza przypadkami kobiet, kt贸re pojawiaj膮 si臋 w listach Paw艂a oraz Dziejach Apostolskich i odgrywaj膮 jak膮艣 rol臋 w narracji, znajdziemy w tych tekstach bardzo du偶o postaci kobiecych, o kt贸rych nie wiemy wiele wi臋cej poza tym, jak si臋 nazywa艂y. Nie nale偶y ich jednak pomija膰 przy analizowaniu pozycji i roli kobiet w 艣wiecie Paw艂a, poniewa偶 w艂a艣nie to, jak wiele pojawia si臋 ich w jego otoczeniu i pozdrowieniach ko艅cz膮cych listy, jest najlepszym dowodem na ich sta艂膮 obecno艣膰 w otoczeniu aposto艂a. Szczeg贸lnie wa偶ne s膮 tutaj w艂a艣nie pozdrowienia ko艅cz膮ce (ale te偶 rozpoczynaj膮ce) listy. Pojawiaj膮 si臋 w nich nast臋puj膮ce postaci: Maria, Tryfena, Tryfoza, Persyda, matka Rufusa, Julia, siostra Nereusza i w listach w膮tpliwych: Klaudia, a tak偶e Ewodia i Syntycha.
Pryscylla
Najcz臋艣ciej wymienian膮 przez Paw艂a w listach kobiet膮 jest Pryscylla, kt贸rej imi臋 wymienia on dwa razy w swoich pozdrowieniach (Rz 16, 3-4; 1 Kor 16, 19). Pojawia si臋 ona r贸wnie偶 trzykrotnie w Dziejach Apostolskich. Jednak naprawd臋 istotny jest kontekst, w kt贸rym wyst臋puje. Po raz pierwszy pojawia si臋 w momencie opuszczenia przez Paw艂a Aten i jego przybycia do Koryntu. Aposto艂 poznaje tam ma艂偶e艅stwo 呕yd贸w 鈥 Akwill臋 i Pryscyll臋 鈥撀爓ygnanych z Rzymu przez cesarza Klaudiusza. Mogli oni te偶 tworzy膰 par臋 misjonarsk膮, niekoniecznie zwi膮zan膮 w臋z艂em ma艂偶e艅skim, albo ma艂偶e艅stwo duchowe, jak twierdzili niekt贸rzy p贸藕niejsi autorzy. Przy analizowaniu postaci Pryscylli musimy zwr贸ci膰 uwag臋 na dwa wa偶ne zagadnienia: charakterystyk臋 misji chrystianizacyjnej w czasach Paw艂a oraz na spos贸b, w jaki odnosi si臋 on do niej i jej m臋偶a. Rozw贸j pierwszych wsp贸lnot chrze艣cija艅skich odbywa艂 si臋 g艂贸wnie dzi臋ki misjonarzom, podr贸偶uj膮cym do r贸偶nych miast i g艂osz膮cym tam Ewangeli臋, a podr贸偶owanie by艂o nieod艂膮czn膮 cz臋艣ci膮 ich 偶ycia. Dowodem na tak膮 dzia艂alno艣膰 mo偶e by膰 chocia偶by to, 偶e we fragmentach Dziej贸w Apostolskich po艣wi臋conych Pryscylli i Akwilli wymienione s膮 a偶 trzy r贸偶ne miasta, w kt贸rych przebywali (Rzym, Korynt, Efez). Szczeg贸lnie istotny jest tu fakt, 偶e we wszystkich dzia艂aniach misjonarskich Pryska (Pawe艂 kilkakrotnie zwraca si臋 do niej tym imieniem) towarzyszy m臋偶owi. W 偶adnym z po艣wi臋conych im fragment贸w nie ma dowod贸w na to, aby jej rola by艂a mniej wa偶na. Oboje s膮 nazwani przez Paw艂a wsp贸艂pracownikami, a r贸wno艣膰 ta dodatkowo podkre艣lona jest przez zwr贸cenie uwagi na szczeg贸lny charakter ich misji (鈥瀦a moje 偶ycie nadstawiali swe g艂owy鈥). Co szczeg贸lnie wa偶ne a偶 w trzech fragmentach z pi臋ciu im po艣wi臋conych to Pryscylla wymieniana jest jako pierwsza. Ta kolejno艣膰 znaczy prawdopodobnie, 偶e posiada艂a ona wy偶szy status od m臋偶a, gdy偶 tradycyjn膮 praktyk膮 w staro偶ytno艣ci by艂o wymienianie m臋偶czyzn jako pierwszych. Wa偶ny jest te偶 kontekst, w kt贸rym pojawiaj膮 si臋 te fragmenty. Po pierwsze Pryscylla wymieniana jest pierwsza, gdy mowa jest o podr贸偶y razem z Paw艂em do Efezu i rozpocz臋cia przez nich dzia艂alno艣ci misyjnej. Po drugie wtedy, gdy nauczaj膮 Apollosa i t艂umacz膮 mu dok艂adnie nauk臋 Ewangelii. Po trzecie we wspominanym ju偶 fragmencie dotycz膮cym nara偶ania 偶ycia. Wida膰 wi臋c wyra藕nie, 偶e za ka偶dym razem wymieniana jest ona jako pierwsza podczas wykonywania wa偶nych zada艅, r贸wnie偶 tych zwi膮zanych z nauczaniem i przewodzeniem wsp贸lnocie. Nie mo偶na wi臋c m贸wi膰 o jakiejkolwiek podleg艂o艣ci w tych kwestiach 鈥 jest ona samodzieln膮 nauczycielk膮 i liderk膮. Ostatni膮 kwesti膮 zwi膮zan膮 z postaci膮 Pryscylii, na kt贸r膮 warto zwr贸ci膰 uwag臋, jest rola gospodarstwa domowego jako miejsca spotka艅 pierwszych gmin chrze艣cija艅skich. Zar贸wno w li艣cie do Rzymian, jak i do Koryntian Pawe艂 wspomina o ko艣ciele, kt贸ry spotyka si臋 w domu Pryscylli i Akwilli. By艂o to niesamowicie wa偶ne miejsce dla pierwszych wsp贸lnot chrze艣cija艅skich jako miejsce spotka艅 i symboliczna przestrze艅 wytwarzania si臋 mi臋dzy lud藕mi bliskich, niemal rodzinnych wi臋zi. Po drugie, jak zauwa偶a Margaret Macdonald, mo偶liwo艣膰 u偶yczenia swojego domu jako miejsca spotka艅 znacz膮co wp艂ywa艂a na pozycj臋 takiej osoby w spo艂eczno艣ci, co mia艂o szczeg贸lne znaczenie dla kobiet, dla kt贸rych dotychczas gospodarstwo domowe by艂o g艂贸wn膮 przestrzeni膮 dzia艂alno艣ci. Zbieranie si臋 gmin w domach prywatnych umo偶liwi艂o kobietom rozszerzanie tej dzia艂alno艣ci w kierunku zarz膮dzania wsp贸lnot膮 pierwszych chrze艣cijan i zajmowania w nich wy偶szych pozycji spo艂ecznych ni偶 dotychczas. Rozwa偶enie tej okoliczno艣ci daje nam prawo przypuszcza膰, 偶e Pryscylla odgrywa艂a rol臋 tak samo znacz膮c膮, je艣li nie bardziej, jak jej partner.
Junia
Ze wszystkich postaci kobiecych pojawiaj膮cych si臋 w listach Nowego Testamentu najwi臋cej kontrowersji i debat mi臋dzy badaczami wzbudzi艂a chyba Junia, wymieniona przez Paw艂a w Li艣cie do Rzymian. W tek艣cie Biblii Tysi膮clecia pozdrowienie to brzmi w nast臋puj膮cy spos贸b: 鈥濸ozdr贸wcie Andronika i Juniasa, moich rodak贸w i wsp贸艂towarzyszy wi臋zienia, kt贸rzy si臋 wyr贸偶niaj膮 mi臋dzy aposto艂ami, a kt贸rzy przede mn膮 przystali do Chrystusa鈥 (Rz 16, 7). Jeszcze do niedawna wi臋kszo艣膰 badaczy twierdzi艂a, 偶e Junia jest m臋偶czyzn膮, na co mia艂a wskazywa膰 forma imienia Junias. Jednak w staro偶ytnej literaturze nie ma przyk艂ad贸w na wykorzystanie tego imienia jako m臋skiego, r贸wnie偶 Ojcowie Ko艣cio艂a, najwcze艣niejsi interpretatorzy tekst贸w Nowego Testamentu, traktowali to imi臋 jako 偶e艅skie. Dopiero w czasach reformacji zacz臋to rozumie膰 je jako m臋skie, g艂贸wnie ze wzgl臋du na to, 偶e dla 贸wczesnych badaczy niemo偶liwe by艂o, aby kobieta okre艣lana by艂a mianem aposto艂a. Warto jednak zastanowi膰 si臋 tutaj dok艂adniej nad kontekstem, w kt贸rym Pawe艂 u偶ywa tego s艂owa. Po pierwsze nale偶y zauwa偶y膰, 偶e termin 鈥瀉posto艂鈥 by艂 we wczesnym chrze艣cija艅stwie znacznie bardziej pojemny ni偶 obecnie i obejmowa艂 wi臋cej os贸b ni偶 tylko wybran膮 przez Jezusa dwunastk臋. M贸g艂 on oznacza膰 na przyk艂ad pos艂a艅ca, kaznodziej臋, nauczyciela czy misjonarza. Terminem tym okre艣la te偶 Pawe艂 sam siebie, a tak偶e Barnab臋, Apollosa czy Tymoteusza. Po drugie warto zda膰 sobie spraw臋 z faktu, 偶e w swoich listach stara si臋 on umocni膰 swoje prawo do u偶ywania tego tytu艂u i dlatego w膮tpliwe jest, by okre艣la艂 tym mianem osoby na to niezas艂uguj膮ce. Mo偶emy wi臋c wnioskowa膰, 偶e Pawe艂 u偶ywa tego tytu艂u w pe艂ni 艣wiadomie, chc膮c podkre艣li膰 wa偶n膮 pozycj臋 Junii i Andronika w rozwoju chrze艣cija艅stwa. Niekt贸rzy badacze w oparciu o grecki tekst twierdz膮, 偶e autorowi chodzi o to, 偶e s膮 oni powa偶ani przez aposto艂贸w (wtedy chodzi艂oby o to w臋偶sze, bli偶sze nam znaczenie tego s艂owa). Jednak najprostsza i najcz臋艣ciej przyjmowana jest interpretacja pierwsza, przyznaj膮ca tej parze tytu艂 aposto艂贸w. Warte zauwa偶enie jest tak偶e to, 偶e spos贸b, w jaki Pawe艂 pozdrawia t臋 dw贸jk臋, absolutnie nie wskazuje na mniejsz膮 rol臋 odgrywan膮 przez Juni臋. S膮 oni z Andronikiem takimi samymi aposto艂ami, tak samo zas艂u偶onymi dla Ko艣cio艂a i Chrystusa, kt贸rzy ponie艣li dla niego takie same po艣wi臋cenia. Wa偶ne jest r贸wnie偶 to, 偶e Pawe艂 nazywa ich wsp贸艂towarzyszami wi臋zienia, czyli wskazuje na bezpo艣redni膮 relacj臋 r贸wno艣ci 艂膮cz膮c膮 go z t膮 dw贸jk膮. To dodatkowo daje nam powody, aby powa偶nie traktowa膰 u偶ycie przez niego tytu艂u aposto艂a w stosunku do Junii i Andronika.
Korpus Paw艂owy a wsp贸艂czesny feminizm
艢w. Pawe艂 jest dla wsp贸lnot chrze艣cija艅skich niew膮tpliwym autorytetem, a g艂oszone przez niego has艂a do dzi艣 stanowi膮 cz臋艣膰 nauki Ko艣cio艂a. Cho膰 weryfikacja 藕r贸de艂 wykaza艂a brak autentyczno艣ci cz臋艣ci z jego list贸w, zawarte w nich pogl膮dy na temat roli kobiet stanowi膮 ca艂y czas wa偶ny punkt odniesienia dla wsp贸艂czesnych dyskusji. Tym bardziej istotne wydaje si臋 przywr贸cenie historii kobietom, kt贸re otacza艂y Paw艂a w jego codziennym 偶yciu i bez kt贸rych jego misja nie by艂aby mo偶liwa. Pierwsze lata rozwoju chrze艣cija艅stwa to czas, w kt贸rym pozycja kobiet by艂a bardzo silna i nie wzbudza艂o to w nikim (a w szczeg贸lno艣ci w Pawle) 偶adnych w膮tpliwo艣ci czy sprzeciwu. Ich g艂贸wnymi obszarami dzia艂alno艣ci by艂y: patronat, finansowe wspieranie gmin, udost臋pnianie dom贸w na spotkania i modlitwy, prorokowanie, dzia艂alno艣膰 misyjna i nauczanie, a tak偶e dzia艂alno艣膰 apostolska. 艢wi臋ty Pawe艂 nie m贸g艂 by膰 feminist膮 (u偶ycie takiego okre艣lenia by艂oby anachronizmem), ale w jego otoczeniu dzia艂a艂o wiele niezale偶nych kobiet, kt贸rych zas艂ugi docenia艂 i kt贸rym powierza艂 wa偶ne i odpowiedzialne zadania. Powr贸t do tych korzeni na pewno mo偶e by膰 ciekaw膮 drog膮 dla wsp贸艂czesnego katolickiego feminizmu.
 
Artyku艂 powsta艂 na podstawie mojej pracy rocznej 鈥濳obiety w 艣wiecie Paw艂a z Tarsu鈥, napisanej pod kierunkiem dr hab. Krystyny Stebnickiej w Instytucie Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste艣my magazynem i 艣rodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, biedzie, o wsp贸艂czesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo艂ecze艅stwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania 鈥 mo偶esz nam w tym pom贸c!
Wybieram sam/a
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie - w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej Polityka prywatno艣ci zamknij