Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

Czy sta─ç nas na ekonomi─Ö troski?

Kapitalizm z jednej strony spycha prac─Ö opieku┼äcz─ů do sfery prywatnej, ukrywaj─ůc jej znaczenie ekonomiczne, z drugiej za┼Ť ÔÇô widzi w niej zaw├│d jak ka┼╝dy inny, tyle ┼╝e nisko wyceniany przez rzekomo nieomylny rynek. Jak spo┼éecznie odzyska─ç opiek─Ö?
Czy sta─ç nas na ekonomi─Ö troski?
ilustr.: Aleksandra Sadownik

Podczas pracy nad jednym z numer├│w papierowych spore kontrowersje w naszej redakcji wzbudzi┼é pomys┼é, by przedrukowa─ç w ÔÇ×KontakcieÔÇŁ fragment ksi─ů┼╝ki ÔÇ×Wages Against HouseworkÔÇŁ autorstwa feministycznej marksistowskiej akademiczki Silvii Federici. Ostatecznie zdecydowali┼Ťmy, ┼╝e ÔÇô zamiast rezygnowa─ç z publikacji tekstu ÔÇô stworzymy ods┼éon─Ö tematyczn─ů dotycz─ůc─ů pracy opieku┼äczej, dla kt├│rej punktem wyj┼Ťcia b─Ödzie w┼éa┼Ťnie tekst Federici.

***

ÔÇ×Wages Against HouseworkÔÇŁ by┼éa ksi─ů┼╝k─ů prze┼éomow─ů w feministycznej dyskusji o nieodp┼éatnej pracy opieku┼äczej. Cho─ç od publikacji pierwszego wydania mija 45 lat, wci─ů┼╝ wzbudza ona r├│┼╝ne, cz─Östo skrajne emocje. Prezentowany przez nas fragment mo┼╝e budzi─ç kontrowersje z wielu powod├│w i z wielu perspektyw. J─Özyk bywa hermetyczny, przepe┼éniony jest w┼Ťciek┼éo┼Ťci─ů, gorzk─ů ironi─ů, niekt├│rych razi─ç mo┼╝e jego dosadno┼Ť─ç. Dla cz─Ö┼Ťci naszych Czytelniczek i Czytelnik├│w trudny do przyj─Öcia b─Ödzie zapewne radykalny konstruktywizm, kt├│ry nie tylko p┼ée─ç (gender), ale i stosunki rodzinne czy emocjonalne opisuje kategoriami marksistowskiej ekonomii: wyzysku, relacji w┼éadzy, opresji. Dla Federici mi┼éo┼Ť─ç czy troska ma┼é┼╝e┼äska s─ů wy┼é─ůcznie ┼éadn─ů mask─ů, kt├│ra ma za zadanie ukry─ç prawdziwe opresyjne oblicze naszego systemu spo┼éeczno-ekonomicznego: ÔÇ×Ten przekr─Öt nazywany mi┼éo┼Ťci─ů i ma┼é┼╝e┼ästwem ma wp┼éyw na nas wszystkie, nawet je┼Ťli nie jeste┼Ťmy m─Ö┼╝atkami, poniewa┼╝ w momencie, w kt├│rym praca domowa zosta┼éa totalnie znaturalizowana i up┼éciowiona, kiedy sta┼éa si─Ö atrybutem kobieco┼Ťci, wszystkie ÔÇô jako kobiety ÔÇô jeste┼Ťmy postrzegane przez jej pryzmatÔÇŁ ÔÇô pisze autorka.

Tekst Federici mo┼╝e r├│wnie┼╝ budzi─ç zastrze┼╝enia z perspektywy wsp├│┼éczesnej antropologii czy socjologii feministycznej, dla kt├│rych jednym z kluczowych poj─Ö─ç jest ÔÇ×intersekcjonalno┼Ť─çÔÇŁ. Termin ten stworzy┼éa w 1989 roku ameryka┼äska prawniczka i badaczka Kimberl├ę Williams Crenshaw. Podej┼Ťcie intersekcjonalne pozwala uchwyci─ç, w jaki spos├│b rozmaite kategorie, takie jak na przyk┼éad rasa, seksualno┼Ť─ç, p┼ée─ç (gender), etniczno┼Ť─ç, klasa spo┼éeczna, (nie)pe┼énosprawno┼Ť─ç czy religia krzy┼╝uj─ů si─Ö i zaz─Öbiaj─ů ze sob─ů u poszczeg├│lnych jednostek, tworz─ůc r├│┼╝ne p┼éaszczyzny spo┼éecznego przywileju i wykluczenia. Innego rodzaju opresji b─Ödzie wi─Öc do┼Ťwiadcza─ç bia┼éa mieszkanka Nowego Jorku, kt├│ra zarabia mniej ni┼╝ jej kolega zatrudniony w tej samej korporacji na podobnym stanowisku, innego ÔÇô pochodz─ůca z czarnej robotniczej rodziny mieszkanka przedmie┼Ť─ç Londynu, a jeszcze inna b─Ödzie opresja dotykaj─ůca Pakistank─Ö, kt├│rej rodzina odmawia prawa do edukacji. Cho─ç zapewne w niekt├│rych punktach wsp├│lne, generalnie odmienne b─Öd─ů r├│wnie┼╝ perspektywy i interesy tych trzech kobiet. Feminizm, jako ideologia emancypacyjna, powinien zatem w r├│wnym stopniu co o wyzwolenie z opresji patriarchatu walczy─ç z rasizmem czy klasizmem.

Id─ůc dalej tym tokiem my┼Ťlenia i dodaj─ůc do niego perspektyw─Ö postkolonialn─ů, wsp├│┼écze┼Ťnie w naukach spo┼éecznych zrywa si─Ö z uniwersalizuj─ůcymi receptami na emancypacj─Ö, formu┼éowanymi zwykle przez bia┼ée akademiczki i akademik├│w, uznaj─ůc je za przejaw kolonialnego my┼Ťlenia. Przyk┼éadem mo┼╝e by─ç kwestia macierzy┼ästwa. Drugofalowy bia┼éy liberalny feminizm widzia┼é w macierzy┼ästwie (i szerzej ÔÇô w roli gospodyni domowej) narz─Ödzie opresji i postawi┼é sobie za cel wprowadzenie kobiet na rynek pracy na r├│wnych co m─Ö┼╝czy┼║ni prawach. Tymczasem na przyk┼éad z perspektywy dzisiejszej antropologii feministycznej widzimy, ┼╝e macierzy┼ästwo mo┼╝e by─ç przestrzeni─ů sprawczo┼Ťci i emancypacji. Znakomitym przyk┼éadem jest ruch Women of Liberia Mass Action for Peace. Chrze┼Ťcijanki i muzu┼émanki rozpocz─Ö┼éy pokojowy protest, kt├│ry w 2003 roku po┼éo┼╝y┼é kres wojnie domowej w Liberii. Kobiety nie zakwestionowa┼éy swoich r├│l spo┼éecznych jako matek, babek czy si├│str, ale tw├│rczo wykorzysta┼éy te pozycje i przestrzenie sprawczo┼Ťci, kt├│re one pozostawiaj─ů (na przyk┼éad prowadz─ůc protest sex strike). Brytyjska antropolo┼╝ka Pnina Werbner nazywa tego typu przedsi─Öwzi─Öcia ÔÇ×upolitycznionym macierzy┼ästwemÔÇŁ.

Gdy przyjmiemy perspektyw─Ö intersekcjonaln─ů, kt├│ra r├│wnocze┼Ťnie stara si─Ö szuka─ç przestrzeni sprawczo┼Ťci w ramach rozmaitych r├│l spo┼éecznych w r├│┼╝nych kontekstach kulturowych, mo┼╝e si─Ö okaza─ç, ┼╝e cze┼Ť─ç rozwi─ůza┼ä, kt├│re proponuje Federici, jest do┼Ť─ç problematyczna. Kiedy autorka bezpardonowo pot─Öpia rol─Ö gospodyni domowej, pisz─ůc, ┼╝e dla kobiet, kt├│re mog─ů osi─ůgn─ů─ç niezale┼╝no┼Ť─ç finansow─ů innymi sposobami, wyb├│r tej roli jest ÔÇ×gorszy ni┼╝ ┼Ťmier─çÔÇŁ, to by─ç mo┼╝e trafnie opisuje perspektyw─Ö niekt├│rych kobiet z bia┼éej klasy ┼Ťredniej. Jednak takie postawienie sprawy nie pozostawia przestrzeni na zniuansowanie problemu, na przyk┼éad z perspektywy kobiet z pozaeuropejskich kontekst├│w spo┼éeczno-kulturowych.

***

Czemu zatem proponujemy Wam tekst Silvii Federici? Autorka wskazuje na niezwykle istotne kwestie, kt├│re, pomimo up┼éywu 45 lat, wci─ů┼╝ nie doczeka┼éy si─Ö odpowiedzi w postaci konkretnych i powszechnie dost─Öpnych systemowych rozwi─ůza┼ä. Jedn─ů z nich jest przezroczysto┼Ť─ç pracy opieku┼äczej i reprodukcyjnej. Postrzega si─Ö j─ů najcz─Ö┼Ťciej na dwa sposoby. Przede wszystkim widzi si─Ö w niej rodzaj obowi─ůzku czy ÔÇ×naturalnegoÔÇŁ atrybutu kobieco┼Ťci, kt├│ry nie podlega dyskusjom czy negocjacjom. Narracja ta jest niezwykle silna, uzasadniaj─ů i podtrzymuj─ů j─ů bowiem zar├│wno argumenty religijne i moralne (ÔÇ×takie jest powo┼éanie kobietyÔÇŁ), jak i te wywodz─ůce kobiece ÔÇ×obowi─ůzkiÔÇŁ z nauk ┼Ťcis┼éych (ÔÇ×kobieca fizjologia sprawia, ┼╝e kobiety s─ů w stanie znacznie lepiej od m─Ö┼╝czyzn wykonywa─ç prac─Ö opieku┼äcz─ůÔÇŁ). W ka┼╝dym wypadku m├│wimy o jakim┼Ť ÔÇ×naturalnym porz─ůdkuÔÇŁ, wyznaczanym przez Boga i/lub przez biologi─Ö, w kt├│rym to do kobiet przynale┼╝y praca opieku┼äcza.

Zdarza si─Ö jednak, ┼╝e opieka stanowi czyj┼Ť zaw├│d. W Polsce zwykle podejmuj─ů go migrantki zza naszej wschodniej granicy (a na przyk┼éad we W┼éoszech ÔÇô migrantki z Polski) lub studentki, dla kt├│rych jest to zwykle zaj─Öcie tymczasowe, a nie docelowa praca (czy s┼éyszeli┼Ťcie kiedy┼Ť, ┼╝eby m┼éody cz┼éowiek deklarowa┼é, ┼╝e w przysz┼éo┼Ťci chcia┼éby zosta─ç opiekunem lub opiekunk─ů?). Praca opieku┼äcz─ů ÔÇô traktowana jako zaw├│d ÔÇô postrzegana jest jako zaj─Öcie o niskim presti┼╝u, niewymagaj─ůce kwalifikacji, a zatem kiepsko p┼éatne. Najcz─Ö┼Ťciej zreszt─ů studentki czy migrantki zatrudniane s─ů na czarno. W efekcie, niezale┼╝nie od tego, czy w pracy opieku┼äczej widzimy ÔÇ×powo┼éanieÔÇŁ, czy zaw├│d, wykonuj─ů j─ů g┼é├│wnie kobiety, kt├│re albo ÔÇ×spe┼éniaj─ů swoj─ů misj─ÖÔÇŁ, nie otrzymuj─ůc za ni─ů ┼╝adnego wynagrodzenia, albo ÔÇô jako pracowniczki ÔÇô dostaj─ů niewielkie, cz─Östo przekazywane ÔÇ×pod sto┼éemÔÇŁ pieni─ůdze.

Praca opieku┼äcza zosta┼éa zepchni─Öta do sfery prywatnej albo rynkowej, natomiast w┼éa┼Ťciwie nie m├│wi si─Ö o niej jako o aktywno┼Ťci niezb─Ödnej dla funkcjonowania spo┼éecze┼ästwa i pa┼ästwa . Do opisu ÔÇ×pracy domowejÔÇŁ u┼╝ywa si─Ö j─Özyka emocji i poj─Ö─ç, takich jak ÔÇ×troskaÔÇŁ, ÔÇ×mi┼éo┼Ť─çÔÇŁ, ÔÇ×czu┼éo┼Ť─çÔÇŁ i tak dalej, wy┼é─ůczaj─ůc j─ů jednocze┼Ťnie poza nawias spo┼éecznego zainteresowania i pa┼ästwowych ┼Ťwiadcze┼ä (takich jak na przyk┼éad zabezpieczenie emerytalne). Cho─ç w polskim ┼Ťrodowisku feministycznym dyskusja na ten temat by┼éa i jest ┼╝ywa, czego dowodem jest chocia┼╝by wydana w 2009 roku ksi─ů┼╝ka ÔÇ×Gender i ekonomia opiekiÔÇŁ, m├│wienie o pracy opieku┼äczej j─Özykiem ekonomii i praw pracowniczych, jak to postuluje Federici, wci─ů┼╝ jest ma┼éo popularne.

Sytuacja, przynajmniej w ┼Ťrodowiskach liberalnych, chwilowo uleg┼éa zmianie, gdy w czerwcu zesz┼éego roku wicedyrektor Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie Marcel Andino Velez zdecydowa┼é si─Ö porzuci─ç presti┼╝ow─ů posad─Ö, by w ca┼éo┼Ťci po┼Ťwi─Öci─ç si─Ö opiece nad rodzicami, i za┼éo┼╝y┼é firm─Ö M┼éodszy Brat, oferuj─ůc─ů ÔÇ×rodzinn─ů koordynacj─Ö opieki geriatrycznejÔÇŁ. Opowiedzia┼é o swojej decyzji w obszernym ok┼éadkowym wywiadzie w ÔÇ×Du┼╝ym FormacieÔÇŁ, zatytu┼éowanym ÔÇ×Rzucam prac─Ö, bo kocham rodzic├│wÔÇŁ. W mediach g┼é├│wnego nurtu nagle zacz─Ö┼éo si─Ö m├│wi─ç o pracy opieku┼äczej (Andino Velez by┼é go┼Ťciem mi─Ödzy innymi ÔÇ×Dzie┼ä Dobry TVNÔÇŁ i Onetu), zwracaj─ůc uwag─Ö mi─Ödzy innymi na ci─Ö┼╝ar psychologiczny czy fizyczny, kt├│ry ponosz─ů osoby j─ů wykonuj─ůce, a tak┼╝e na specyficzne kompetencje, kt├│re powinny posiada─ç. Na pierwszy rzut oka ta zmiana powinna cieszy─ç. Warto jednak zwr├│ci─ç uwag─Ö, ┼╝e by┼éy dyrektor opowiada┼é o swojej nowej dzia┼éalno┼Ťci, a tak┼╝e o samej opiece, j─Özykiem kapitalistycznej ekonomii, m├│wi─ůc mi─Ödzy innymi o ÔÇ×us┼éudzeÔÇŁ, ÔÇ×wdra┼╝aniu planuÔÇŁ czy ÔÇ×zarz─ůdzaniu opiek─ůÔÇŁ. Co wi─Öcej, w mainstreamowych mediach zainicjowana przez Andino Veleza dyskusja ucich┼éa r├│wnie szybko, jak si─Ö zacz─Ö┼éa. To pokazuje, ┼╝e nag┼ée zainteresowanie zwi─ůzane by┼éo raczej z sam─ů osob─ů eksdyrektora, kt├│rego decyzja stanowi┼éa atrakcyjn─ů medialn─ů ciekawostk─Ö, ni┼╝ z problemem, jaki stara┼é si─Ö na┼Ťwietli─ç. Optymizmem nie napawa r├│wnie┼╝ fakt, ┼╝e aby temat pracy opieku┼äczej pojawi┼é si─Ö w mediach g┼é├│wnego nurtu, potrzeba by┼éo rezygnuj─ůcego z presti┼╝owego stanowiska m─Ö┼╝czyzny z wy┼╝szej klasy ┼Ťredniej.

***

Czy jedynym sposobem, by uczyni─ç prac─Ö opieku┼äcz─ů widzialn─ů, jest w┼é─ůczenie jej w kapitalistyczn─ů rynkow─ů logik─Ö, jak to robi Andino Velez? Z punktu widzenia Silvii Federici nie ÔÇô ┼╝─ůdanie zap┼éaty za prac─Ö opieku┼äcz─ů (co na pierwszy rzut oka mo┼╝e kojarzy─ç si─Ö w┼éa┼Ťnie z urynkowieniem problemu) oznacza dla niej walk─Ö z przewidzian─ů dla kobiet rol─ů spo┼éeczn─ů, a w punkcie doj┼Ťcia tak┼╝e z kapitalistyczn─ů logik─ů stosunk├│w spo┼éecznych. W naszej ods┼éonie r├│wnie┼╝ staramy si─Ö poszuka─ç trzeciej drogi. Kapitalizm z jednej strony spycha prac─Ö opieku┼äcz─ů do sfery prywatnej, ukrywaj─ůc jej znaczenie ekonomiczne pod p┼éaszczykiem ÔÇ×kobiecej misjiÔÇŁ, z drugiej za┼Ť ÔÇô widzi w niej zaw├│d jak ka┼╝dy inny, tyle ┼╝e nisko wyceniany przez rzekomo nieomylny rynek. W tym klinczu znika specyfika opieki, wa┼╝nej zar├│wno dla pa┼ästwa (wsp├│lnoty opieraj─ůcej si─Ö na wsp├│┼é┼╝yciu r├│┼╝nych pokole┼ä), jak i, a mo┼╝e przede wszystkim, dla budowania relacji spo┼éecznych, w tym szczeg├│lnie relacji rodzinnych.

Czy da si─Ö ÔÇ×spo┼éecznie odzyska─çÔÇŁ prac─Ö opieku┼äcz─ů, m├│wi─ůc o niej innym j─Özykiem ni┼╝ j─Özyk kapitalistycznej ekonomii? Tak twierdzi Anna Maliszewska. W tek┼Ťcie ÔÇ×Wieczny szabat bycia razemÔÇŁ stara si─Ö zerwa─ç z logik─ů produktywno┼Ťci, utylitaryzmu i przeliczania wszystkiego na PKB, szukaj─ůc innego j─Özyka, kt├│ry pozwoli┼éby doceni─ç i dowarto┼Ťciowa─ç wzajemn─ů opiek─Ö i trosk─Ö.

Czy jednak takie dowarto┼Ťciowanie rodzicielstwa jest mo┼╝liwe w ramach feminizmu? Czy mog┼éoby stanowi─ç p┼éaszczyzn─Ö porozumienia mi─Ödzy feministkami a konserwatywn─ů cz─Ö┼Ťci─ů spo┼éecze┼ästwa? Czy pa┼ästwo prawdziwie opieku┼äcze jest idea┼éem, do kt├│rego powinni┼Ťmy d─ů┼╝y─ç, czy mo┼╝e nale┼╝a┼éoby gdzie indziej poszuka─ç punktu doj┼Ťcia? Mi─Ödzy innymi na te pytania szuka z kolei odpowiedzi Szymon R─Öbowski w rozmowie z El┼╝biet─ů Korolczuk.

***

S─ůdzimy, ┼╝e niekt├│re z postulat├│w Federici s─ů wci─ů┼╝ aktualne, zach─Öcamy Was wi─Öc do spojrzenia na publikowany przez nas fragment jej ksi─ů┼╝ki ┼╝yczliwym okiem. Szczeg├│lnie w Polsce, gdzie wci─ů┼╝ karier─Ö robi sformu┼éowanie ÔÇ×ideologia genderÔÇŁ, warto pami─Öta─ç o w┼Ťciek┼éo┼Ťci, jak─ů ju┼╝ p├│┼é wieku temu (i du┼╝o wcze┼Ťniej) wywo┼éywa┼é opresyjny charakter r├│l spo┼éeczno-kulturowych zwi─ůzanych z p┼éci─ů. Pasja, z kt├│r─ů pisze Federici, nie tylko pobudza do refleksji i dyskusji, wci─ů┼╝ mo┼╝e by─ç te┼╝ inspiruj─ůca z punktu widzenia dzia┼éa┼ä politycznych.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś