Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

Czy ÔÇ×niebiescyÔÇŁ mog─ů by─ç czarni

Nawet mocno pobie┼╝na analiza mem├│w, zdj─Ö─ç, komentarzy czy ┼╝arcik├│w pozwala dostrzec, jakie klisze i stereotypy kszta┼étuj─ů nasze my┼Ťlenie o ┼Ťwiecie ÔÇô od poczucia humoru do pogl─ůd├│w politycznych. Schematy pe┼éne uprzedze┼ä da┼éy o sobie zna─ç szczeg├│lnie dotkliwie przy okazji zwyci─Östwa francuskiej dru┼╝yny na Mundialu w Rosji.
Czy ÔÇ×niebiescyÔÇŁ mog─ů by─ç czarni
ilustr.: Wika Krauz

ÔÇ×Bez pracy nie ma ko┼éaczyÔÇŁ, ÔÇ×Fortuna ko┼éem si─Ö toczyÔÇŁ, ÔÇ×Co wolno wojewodzie, to nie tobie, smrodzieÔÇŁ. Te i wiele innych powszechnie znanych m─ůdro┼Ťci stanowi─ů przyk┼éady tak zwanej ÔÇ×my┼Ťli potocznejÔÇŁ. Common sense, t┼éumaczone na polski jako ÔÇ×zdrowy rozs─ůdekÔÇŁ lub w┼éa┼Ťnie ÔÇ×my┼Ťl potocznaÔÇŁ, to ÔÇô jak pisa┼é antropolog Clifford Geertz ÔÇô system wiedzy, kt├│ra wydaje si─Ö nam naturalna i oczywista. Nie podlega dowodom, jest przezroczysta, nieu┼Ťwiadomiona, ┬áa tak┼╝e praktyczna ÔÇô przekazuje u┼╝yteczne i ÔÇ×bliskie ┼╝yciuÔÇŁ prawdy o ┼Ťwiecie. Jest tak┼╝e dost─Öpna i stosunkowo demokratyczna ÔÇô ka┼╝dy mo┼╝e by─ç ekspertem. My┼Ťl potoczna to taki Mariusz Max Kolonko, kt├│ry ÔÇ×m├│wi, jak jestÔÇŁ. Mo┼╝na j─ů te┼╝ por├│wna─ç do okular├│w, kt├│re kto┼Ť nosi, nie zdaj─ůc sobie z tego sprawy. Problem polega na tym, ┼╝e takie okulary si┼é─ů rzeczy musz─ů by─ç z┼éo┼╝one z uproszcze┼ä, zawieraj─ů wi─Öc stereotypy i uprzedzenia. Rozbrajanie tego, co wydaje si─Ö oczywiste, pomaga zatem demaskowa─ç te stereotypy, a w konsekwencji skuteczniej walczy─ç z dyskryminacj─ů i wykluczeniem, kt├│re zaczynaj─ů si─Ö przecie┼╝ w naszych oczach i g┼éowach. Ma┼éo jest kwestii r├│wnie niebezpiecznych i blokuj─ůcych jak─ůkolwiek emancypacj─Ö jak prze┼Ťwiadczenie, ┼╝e jaki┼Ť porz─ůdek jest ÔÇ×naturalnyÔÇŁ.

Francja afryka┼äsk─ů koloni─ů

Doskona┼éym miejscem do ┼Ťledzenia i rozk┼éadania common sense na czynniki pierwsze s─ů oczywi┼Ťcie media spo┼éeczno┼Ťciowe. Nawet mocno pobie┼╝na analiza mem├│w, zdj─Ö─ç, komentarzy czy ┼╝arcik├│w pozwala dostrzec, jakie klisze i stereotypy kszta┼étuj─ů nasze my┼Ťlenie o ┼Ťwiecie ÔÇô od poczucia humoru do pogl─ůd├│w politycznych. Schematy pe┼éne uprzedze┼ä da┼éy o sobie zna─ç szczeg├│lnie dotkliwie przy okazji zwyci─Östwa francuskiej dru┼╝yny na Mundialu w Rosji.

Niekt├│rzy internauci s─ů ironiczno-prze┼Ťmiewczy: ÔÇ×Szkoda, Chorwaci, Zjednoczone Emiraty Francuskie wygra┼éy niestetyÔÇŁ; ÔÇ×Trudno, mo┼╝e nast─Öpnym razem wygraj─ů Europejczycy :DÔÇŁ; ÔÇ×Kalifat ParyskiÔÇŁ; ÔÇ×AFRYKA-CHORWACJA 4:2ÔÇŁ; ÔÇ×Jakich tr├│jkolorowych ???!! tam jest tylko jeden kolor ­čÖé I to czarny :D:D:D:DÔÇŁ; ÔÇ×Na jakiej tratwie przep┼éyn─ů┼é do Francji?ÔÇŁ; ÔÇ×AFRYKA WYGRA┼üA MISTRZOSTWA A FRANCJA TO JEST JU┼╗ KOLONIA AFRYKIÔÇŁ; ÔÇ×Afryka ┼Ťwi─Ötuje, jutro przejazd przez ca┼éy kontynentÔÇŁ; ÔÇ×w ko┼äcu Afryka jaki┼Ť medal dosta┼éaÔÇŁ (pisownia oryginalna). Inni zatroskani: ÔÇ×Czy kto┼Ť mo┼╝e zaznaczy─ç, gdzie na tym zdj─Öciu s─ů Francuzi?ÔÇŁ; ÔÇ×naprawd─Ö nie wiem, czemu 85% ludzi na obrazku jest ciemnej karnacji ­čÖü ile Francji we Francji?ÔÇŁ; ÔÇ×Szkoda, ┼╝e Afryka pokona┼éa Europ─Ö ­čÖü ­čÖü :(ÔÇŁ. Jeszcze inni wysnuwaj─ů z meczu nauk─Ö na przysz┼éo┼Ť─ç i konkretne postulaty: ÔÇ×jak Francja!!! powinno si─Ö dyskwalifikowa─ç takie reprezentacje jak zjednoczone ludy afryki we francji, zjednoczone emiraty niemiec, szwajcarii, zjednoczone ludy afryki w belgii!!!ÔÇŁ. Wszystkie komentarze pochodz─ů z facebookowego profilu ÔÇ×┼ü─ůczy nas pi┼ékaÔÇŁ i stanowi─ů zaledwie niewielk─ů cz─Ö┼Ť─ç fali rasizmu, kt├│ra przela┼éa si─Ö przez polski internet.

Warte odnotowania s─ů tak┼╝e memy, jak na przyk┼éad ten b─Öd─ůcy zlepk─ů zdj─Ö─ç twarzy dwunastu pi┼ékarzy francuskiej reprezentacji. Przy ka┼╝dym portrecie narysowana jest flaga i nazwa ÔÇ×kraju pochodzeniaÔÇŁ danego gracza. Ciekawym przypadkiem jest Thomas Lemar, kt├│ry ÔÇô cho─ç urodzony w Gwadelupie ÔÇô nie znalaz┼é si─Ö w zestawieniu. Czy┼╝by migracje z Ameryki ┼Ürodkowej nie stanowi┼éy wystarczaj─ůco zabawnego tematu?

Kola┼╝ rozprzestrzeni┼é si─Ö w internecie, bardzo cz─Östo opatrzony dowcipnym komentarzem w stylu ÔÇ×Kalifat FrancuskiÔÇŁ lub ÔÇ×Francja to jest ju┼╝ kolonia AfrykiÔÇŁ. Nawet ten obrazek mo┼╝na jednak okre┼Ťli─ç jako dosy─ç subtelny, bo pozostawiaj─ůcy ogl─ůdaj─ůcemu minimaln─ů przestrze┼ä do interpretacji (mo┼╝na w ko┼äcu postawi─ç sobie zasadne pytanie: ÔÇ×A w┼éa┼Ťciwie co z tego?ÔÇŁ), w por├│wnaniu z memami jawnie rasistowskimi i wprost nawi─ůzuj─ůcymi do koloru sk├│ry pi┼ékarzy. Godnym reprezentantem tego nurtu ┼╝art├│w jest obrazek przedstawiaj─ůcy zestawienie dw├│ch zdj─Ö─ç: francuskiej dru┼╝yny z 1986 roku i z 2018. O ile na pierwszej fotografii widzimy tylko jednego czarnego pi┼ékarza, o tyle na tej wsp├│┼éczesnej czarnych graczy jest siedmiu. To dzie┼éo internetowej sztuki zaanga┼╝owanej opatrzone jest komentarzem nie tylko ironicznym, ale wr─Öcz intersekcjonalnym, piek─ůcym bowiem dwie ÔÇ×lewackieÔÇŁ pieczenie na jednym ogniu: ÔÇ×Wida─ç go┼éym okiem zmiany klimatyczne ­čśÇ ­čśÇ :DÔÇŁ.

Kto ty jeste┼Ť?

Przyjrzyjmy si─Ö bli┼╝ej pierwszemu ÔÇ×dowcipnemuÔÇŁ obrazkowi. Wymienione na nim pa┼ästwa, z kt├│rych pochodz─ů pi┼ékarze, to: Kamerun, Togo, Senegal, Gwinea, Mali, Kongo i Angola. Kamerun i Togo zosta┼éy podzielone mi─Ödzy Francj─Ö a Wielk─ů Brytani─Ö po Pierwszej Wojnie ┼Üwiatowej, Senegal, Mali i Gwinea wchodzi┼éy w sk┼éad Francuskiej Afryki Zachodniej (1904ÔÇô1958), w Kongo utworzono francusk─ů koloni─Ö w 1882. W ka┼╝dym z tych kraj├│w j─Özykiem urz─Ödowym jest francuski. Wyj─ůtek w zestawieniu stanowi Angola ÔÇô by┼éa kolonia portugalska. Cho─ç dla wielu to zapewne oczywiste, nigdy nie do┼Ť─ç powtarza─ç, ┼╝e kolonizacja by┼éa procesem krwawym, brutalnym i zbrodniczym. Europejscy kolonizatorzy poczynili w Afryce spustoszenia na p┼éaszczy┼║nie politycznej, spo┼éecznej, przyrodniczej, kulturowej, a tak┼╝e psychologiczno-mentalnej. To mi─Ödzy innymi te zniszczenia w znacznym stopniu ukszta┼étowa┼éy nier├│wny globalny uk┼éad si┼é, kt├│rego ┼╝niwo, chocia┼╝by w postaci os┼éawionego ÔÇ×kryzysu migracyjnegoÔÇŁ, zbieramy do dzi┼Ť. Migracje zarobkowe i uchod┼║stwo nie maj─ů z kolonializmem nic wsp├│lnego, poza tym, ┼╝e s─ů jednymi z jego nast─Öpstw. Pisanie o kolonizowaniu Francji przez Afryk─Ö jest wi─Öc nie tylko wyj─ůtkowo nieadekwatne, lecz zwyczajnie niesmaczne.

Zdaj─Ö sobie spraw─Ö, ┼╝e kwestia reprezentacji narodowych wzbudza w ┼Ťrodowisku pi┼ékarskim ┼╝ywe emocje. Jak unikn─ů─ç sytuacji, w kt├│rej dru┼╝yny narodowe ÔÇ×skupuj─ůÔÇŁ najlepszych graczy, nadaj─ůc im obywatelstwo? Jak sprawi─ç, by pi┼éka narodowa r├│┼╝ni┼éa si─Ö od futbolu klubowego? Cho─ç pytania te mog─ů by─ç zasadne w przypadku wielu dru┼╝yn, zupe┼énie nie aplikuj─ů si─Ö do ÔÇ×Les BleusÔÇŁ. Dziesi─Öciu z dwunastu pi┼ékarzy, kt├│rzy znale┼║li si─Ö na obrazku, od urodzenia mieszka we Francji. Wyj─ůtek stanowi─ů Steve Mandanda urodzony w DRK i Samuel Umtiti┬á ÔÇô w Kamerunie. Wszyscy pi┼ékarze rozpoczynali karier─Ö we francuskich klubach.

Dowcipy dotycz─ůce francuskiej dru┼╝yny obna┼╝aj─ů niestety znacznie wi─Öcej ni┼╝ tylko skrajn─ů g┼éupot─Ö, wynikaj─ůc─ů czy to z kompletnej nieznajomo┼Ťci historii, czy te┼╝ ze z┼éej woli. Mo┼╝na zada─ç sobie pytanie, dlaczego w┼éa┼Ťciwie ┼╝artobliwe obrazki zwracaj─ůce uwag─Ö na kolor sk├│ry pi┼ékarzy mia┼éyby by─ç rasistowskie. Przecie┼╝ nie sugeruj─ů, ┼╝e jedna etniczno┼Ť─ç jest lepsza, a inna gorsza, po prostu wskazuj─ů na pewien oczywisty i jak najbardziej zdroworozs─ůdkowy fakt ÔÇô ÔÇ×jaki ko┼ä jest, ka┼╝dy widziÔÇŁ. Argumenty o dostrzeganiu i (nie)waloryzowaniu r├│┼╝nicy przewijaj─ů si─Ö w┼éa┼Ťciwie w ka┼╝dej dyskusji o poprawno┼Ťci politycznej i ÔÇô cho─ç osobi┼Ťcie jestem zdecydowan─ů zwolenniczk─ů ÔÇ×politpoprawno┼ŤciÔÇŁ ÔÇô pozwol─Ö je sobie pomin─ů─ç. Znacznie istotniejszy w tym kontek┼Ťcie wydaje mi si─Ö fakt, ┼╝e autorzy tych tre┼Ťci i osoby je komentuj─ůce roszcz─ů sobie prawo do decydowania, kto Francuzem, czy szerzej ÔÇô Europejczykiem, jest, a kto nie jest. Kryterium tej przynale┼╝no┼Ťci jest rzecz jasna jak najbardziej naturalne i zdroworozs─ůdkowe. C├│┼╝ jest bowiem szybciej rzucaj─ůcego si─Ö w oczy ni┼╝ kolor sk├│ry? Oczywi┼Ťcie pod warunkiem, ┼╝e ta sk├│ra jest czarna. Nikomu nie przyjdzie przecie┼╝ do g┼éowy zwraca─ç uwagi na karnacj─Ö, kolor oczu, kszta┼ét szcz─Öki czy na jakiekolwiek inne cechy wygl─ůdu mog─ůce wskazywa─ç, ┼╝e ojciec, babka czy cioteczny pradziadek kt├│rego┼Ť z pi┼ékarzy by┼é Niemcem/Norwegiem/Holendrem/Czechem (mo┼╝na tu podstawi─ç dowolny europejski kraj).

Wszyscy jeste┼Ťmy migrantami

Migracje od zawsze by┼éy i nadal s─ů czynnikiem w ogromnym stopniu kszta┼étuj─ůcym pa┼ästwa, narody, spo┼éecze┼ästwa i kultury ÔÇô ┬ájakkolwiek p┼éynne by nie by┼éo ka┼╝de z tych poj─Ö─ç. K┼éopoty z definicjami to jeden z powod├│w, dla kt├│rych antropolodzy kultury ju┼╝ dawno zrezygnowali z u┼╝ywania takich kategorii jak ÔÇ×kultura ameryka┼äskaÔÇŁ (i, analogicznie, ka┼╝da inna ÔÇ×kultura narodowaÔÇŁ)┬áÔÇô┬áczym bowiem mia┼éaby ona by─ç? Dziedzictwem rdzennych mieszka┼äc├│w Ameryki P├│┼énocnej (abstrahuj─ůc ju┼╝ od tego, ┼╝e india┼äskie spo┼éeczno┼Ťci same w sobie s─ů ogromnie zr├│┼╝nicowane)? Bankier├│w z Wall Street? Czarnych mieszka┼äc├│w Baltimore? Latynos├│w? A mo┼╝e polskich imigrant├│w?

Obecnie mi─Ödzykontynentalna komunikacja jest ┼éatwa jak nigdy dot─ůd, problem migracji dotyczy za┼Ť w┼éa┼Ťciwie wszystkich warstw spo┼éecze┼ästwa (cho─ç rzecz jasna jej formy i motywy s─ů zupe┼énie r├│┼╝ne) ÔÇô od ÔÇ×white collarsÔÇŁ po ÔÇ×wykluczonychÔÇŁ. I jedni, i drudzy staraj─ů si─Ö czasem o obywatelstwo kraju, w kt├│rym rozpoczynaj─ů nowe ┼╝ycie. I jedni, i drudzy czasem to obywatelstwo dostaj─ů. Czy zatem w tych warunkach zrodzone w XIX wieku rozumienie narodu, definiuj─ůce to poj─Öcie w ÔÇ×zdroworozs─ůdkowychÔÇŁ kategoriach kulturowych, j─Özykowych i etnicznych, ma jeszcze racj─Ö bytu?

A jednak nie kibicuj─Ö dru┼╝ynie szwedzkiej ÔÇô cho─ç w wielu kwestiach system polityczny tego kraju podoba mi si─Ö bardziej ni┼╝ polski; nie kibicuj─Ö Senegalowi ÔÇô cho─ç ciesz─Ö si─Ö za ka┼╝dym razem, gdy kolonizowani zwyci─Ö┼╝aj─ů kolonizator├│w; nie kibicuj─Ö wreszcie reprezentacji Francji ÔÇô cho─ç idea┼éy Rewolucji s─ů mi bliskie. Kibicowa┼éam ÔÇô dop├│ki to by┼éo mo┼╝liwe ÔÇô polskiej reprezentacji.

Trudno zaprzeczy─ç, ┼╝e wi─Ökszo┼Ť─ç z nas, z bardzo r├│┼╝nych wzgl─Öd├│w i na wiele r├│┼╝nych sposob├│w, identyfikuje si─Ö ze swoim krajem pochodzenia. Nawet je┼Ťli zdefiniujemy ÔÇ×nar├│dÔÇŁ czy ÔÇ×kultur─ÖÔÇŁ jako ÔÇ×wsp├│lnot─Ö wyobra┼╝on─ůÔÇŁ, istniej─ů one w spo┼éecze┼ästwie jak najbardziej realnie, kszta┼étuj─ůc nasze wybory i postawy ÔÇô od tego, jakiej dru┼╝ynie kibicujemy, przez to, na jakie manifestacje chodzimy, do tego, gdzie decydujemy si─Ö zamieszka─ç. O ironi─Ö zakrawa fakt, ┼╝e rasistowskie memy dotycz─ů akurat dru┼╝yny francuskiej. We francuskim prawie, w imi─Ö r├│wno┼Ťciowych hase┼é Rewolucji, ÔÇ×nar├│dÔÇŁ jest wsp├│lnot─ů polityczn─ů, definiowan─ů przez obywatelstwo ÔÇô poj─Öcie narodowo┼Ťci jest bowiem to┼╝same z obywatelstwem. M├│wimy zatem o wsp├│lnocie politycznej, nie za┼Ť etnicznej, kulturowej czy religijnej.

Ludzie przemieszczali si─Ö od zawsze i przemieszczaj─ů si─Ö nadal. Zdziwienie i panika, kt├│re od pocz─ůtku tak zwanego ÔÇ×kryzysu migracyjnegoÔÇŁ trawi─ů Europejczyk├│w, wynikaj─ů zapewne mi─Ödzy innymi z faktu, ┼╝e zbyt ┼éatwo i szybko zapomnieli┼Ťmy, ┼╝e my te┼╝ kiedy┼Ť migrowali┼Ťmy ÔÇô w poszukiwaniu bezpiecze┼ästwa, lepszego ┼╝ycia, bogactwa. ┼╗yjemy w ÔÇ×najlepszej mo┼╝liwej rzeczywisto┼ŤciÔÇŁ, nic wi─Öc ju┼╝ nie powinno si─Ö zmienia─ç. Miliony uchod┼║c├│w i migrant├│w staraj─ůcych si─Ö o azyl w Europie dobitnie pokaza┼éy, ┼╝e nasz komfort nie jest norm─ů, a przywilejem.

ÔÇ×Kryzys migracyjnyÔÇŁ stanowi oczywi┼Ťcie ogromne wyzwanie, wymagaj─ůce nowatorskich rozwi─ůza┼ä spo┼éecznych i prawnych, debat, zaanga┼╝owania i dyskusji. P├│ki co jednak zamiast otwartej, opartej na faktach i analizach dyskusji ÔÇ×kryzysÔÇŁ wywo┼éa┼é w naszym ÔÇ×my┼Ťleniu potocznymÔÇŁ erupcj─Ö dawno zakopanych pok┼éad├│w stereotyp├│w, uproszcze┼ä i rasizmu, kt├│rych dobitnym i r├│wnie bolesnym, co irytuj─ůcym wyrazem s─ů przytoczone tu memy. Biali Europejczycy, kt├│rzy z wygodnej kanapy wyg┼éaszaj─ů s─ůdy, kto (nie) mo┼╝e nale┼╝e─ç do elitarnego klubu bia┼éych Europejczyk├│w, powinni wywo┼éywa─ç wy┼é─ůcznie u┼Ťmiech politowania. Ca┼éy problem polega jednak na tym, ┼╝e s─ů niezwykle mocnym g┼éosem w dyskusji. G┼éosem, kt├│ry dysponuje pot─Ö┼╝n─ů broni─ů: prze┼Ťwiadczeniem o naturalno┼Ťci, oczywisto┼Ťci i zdroworozs─ůdkowo┼Ťci stawianych tez.

Nie ma czego┼Ť takiego jak ÔÇ×wieczny etnosÔÇŁ w danym miejscu, nie istnieje nar├│d w stu procentach homogeniczny. To migracje r├│┼╝nych grup etnicznych, religijnych czy j─Özykowych kszta┼étowa┼éy i nadal kszta┼étuj─ů wsp├│lnoty, kt├│re nazywamy ÔÇ×narodamiÔÇŁ. Cho─ç jako antropolo┼╝ka zapewne nigdy nie pos┼éu┼╝─Ö si─Ö w pracy naukowej kategori─ů ÔÇ×kultury polskiejÔÇŁ, to ÔÇô jako Polka ÔÇô pos┼éuguj─Ö si─Ö ni─ů na co dzie┼ä, na przyk┼éad kibicuj─ůc polskiej reprezentacji. I to jest w┼éa┼Ťnie nieu┼Ťwiadomiony common sense. ┼╗yjemy we wsp├│lnocie wyobra┼╝onej, kt├│rej analityczny wyr├│┼╝nik jest trudny do znalezienia, a jednak czujemy j─ů i oddychamy ni─ů na co dzie┼ä. Dlatego tak wa┼╝ne jest, by spos├│b, w jaki pod┼Ťwiadomie definiujemy t─Ö nasz─ů wsp├│lnot─Ö, by┼é mo┼╝liwie inkluzywny ÔÇô bo przecie┼╝ wszyscy jeste┼Ťmy migrantami.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie - w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej Polityka prywatno┼Ťci zamknij ├Ś