Internetowy magazyn katolewicy spo艂ecznej. Piszemy o 艣wiecie, czerpi膮c inspiracje z nauki spo艂ecznej Ko艣cio艂a

Czerwona R贸偶a i polska pami臋膰

Dobrze mie膰 dost臋p do takiej opowie艣ci o R贸偶y Luksemburg, kt贸ra nie jest klasyczn膮, prozatorsk膮 biografi膮 ani tym bardziej hermetyczn膮 prac膮 naukow膮, ale wykorzystuje j臋zyk obraz贸w. Mam nadziej臋, 偶e nie b臋dzie to w Polsce ostatni tego rodzaju eksperyment.
Czerwona R贸偶a i polska pami臋膰

Prowadzenie lewicowej polityki historycznej nie jest w naszym kraju 艂atwe. Dlaczego? Po pierwsze, wiele istotnych dla niej wydarze艅 i postaci pami臋tamy dzi艣 g艂贸wnie przez pryzmat siermi臋偶nych, propagandowych wyobra偶e艅 stworzonych przez w艂adze PRL. Po drugie, w ostatnim trzydziestoleciu krajem rz膮dz膮 g艂贸wnie (a od 2005 roku 鈥 wy艂膮cznie) partie prawicowe i liberalno-konserwatywne. Po trzecie, nie mamy du偶ych lewicowych medi贸w. Po czwarte, wielu ludzi uto偶samiaj膮cych si臋 dzi艣 z lewic膮 (rzecz jasna nie wszyscy) wychowa艂o si臋 w atmosferze centrowej czy te偶 liberalnej, czytaj膮c 鈥濭azet臋 鈥濿yborcz膮鈥 i ogl膮daj膮c TVN. Historia 鈥 w tym wypadku zw艂aszcza historia demokratycznego socjalizmu spod znaku Lidii Cio艂kosz czy Karola Modzelewskiego 鈥 nie by艂a dla nich tak istotnym budulcem to偶samo艣ci, jak dla os贸b z formacji prawicowej. St膮d w naszej pami臋ci zbiorowej brakuje miejsca dla wielu postaci z dziej贸w lewicy.

Chyba najwa偶niejszym wy艂omem jest tu zainteresowanie ludow膮 histori膮 Polski, uwidaczniaj膮ce si臋 w艂a艣nie w ksi膮偶kach Micha艂a Rauszera, Adama Leszczy艅skiego i Kacpra Pob艂ockiego. Istniej膮 te偶 jednak inne inicjatywy, kt贸re mo偶na by zebra膰 pod szyldem lewicowej polityki historycznej. Nale偶y do nich na przyk艂ad 鈥濩zerwona R贸偶a鈥, czyli wydany niedawno przez Heterodox przek艂ad ilustrowanej biografii R贸偶y Luksemburg. To jedna z wielu postaci, kt贸rych 偶yciorys jest znacznie, znacznie ciekawszy, ni偶 wskazywa艂yby toporne metody upami臋tniania stosowane w czasach PRL.

呕ywot socjalistki

鈥濱lustrowana biografia鈥 przeprowadza nas przez kolejne etapy 偶ycia bohaterki, a zarazem jej wzrastania intelektualnego i politycznego. Jako m艂oda 呕yd贸wka w Warszawie R贸偶a do艣wiadcza antysemickiej dyskryminacji i obserwuje wsp贸艂istnienie przepychu i n臋dzy; jednocze艣nie pilnie si臋 kszta艂ci, przyst臋puje do ruchu socjalistycznego, a tak偶e czyta 鈥濳apita艂鈥 Marksa. Potem przekonuje rodzic贸w, aby wys艂ali j膮 na studia do Szwajcarii, gdzie wchodzi w sw贸j pierwszy, wieloletni zwi膮zek (z innym my艣licielem i dzia艂aczem socjalistycznym Leonem Jogichesem), maj膮cy r贸wnie偶 wa偶ny wymiar intelektualny. W Zurychu pisze rozpraw臋 鈥濺ozw贸j przemys艂u w Polsce鈥, broni doktoratu, zostaje przyw贸dczyni膮 Socjaldemokracji Kr贸lestwa Polskiego i aktywn膮 publicystk膮. W 1898 roku przybywa do Berlina, aby pracowa膰 s艂owem na rzecz 艣wiatowej rewolucji. Stamt膮d m贸wi Jogichesowi w li艣cie: 鈥濵am potrzeb臋 pisa膰 tak, aby dzia艂a膰 na ludzi jak piorun, aby ich porywa膰 za 艂eb [鈥 szeroko艣ci膮 pogl膮du, moc膮 przekonania i si艂膮 wyra偶enia鈥.

W Niemczech nazwisko R贸偶y Luksemburg zyskuje rozg艂os, mi臋dzy innymi dzi臋ki jej polemice z 艂agodniejszym reformist膮 Edwardem Bernsteinem. Autorka staje si臋 prominentn膮 dzia艂aczk膮 SPD, gdzie mierzy si臋 z seksistowskimi postawami (chocia偶by odrzucaj膮c propozycj臋 wp艂ywowego Karola Kautsky鈥檈go, aby anonimowo pomog艂a mu opracowa膰 p贸藕ny r臋kopis Marksa). W mi臋dzyczasie 鈥瀝obi to, co ka偶da rozs膮dna, bezdzietna, niezale偶na i sk艂onna do rozmy艣la艅 osoba zrobi膰 powinna. [鈥 Bierze kota鈥. Zaprzyja藕nia si臋 z feministk膮 Clar膮 Zetkin, sama jednak k艂adzie znacznie wi臋kszy nacisk na solidarno艣膰 klasow膮 ni偶 p艂ciow膮. Odsiaduje kilka tygodni za obraz臋 kaisera, w trakcie zrywu 1905 roku jedzie drukowa膰 nielegalne gazety w Warszawie i zaczyna tworzy膰 teori臋 rewolucji; wkr贸tce znowu trafia do wi臋zienia, tym razem carskiego. Po powrocie do Berlina wyk艂ada ekonomi臋 polityczn膮 w Szkole Partyjnej SPD, pisze te偶 kilka prac, kt贸rych r臋kopisy zostan膮 zniszczone po jej 艣mierci. W 鈥濧kumulacji kapita艂u鈥 ukazuje kapitalizm jako drapie偶ny system, kt贸ry po poch艂oni臋ciu wszystkich niekapitalistycznych teren贸w wyczerpie 藕r贸d艂a po偶ywienia i w贸wczas upadnie.

Rok po wydaniu ksi膮偶ki wybucha wojna 艣wiatowa, kt贸rej R贸偶a Luksemburg 偶arliwie si臋 przeciwstawia, widz膮c w niej w艂a艣nie skutek ekspansji kapitalizmu. Niebawem autork臋 spotyka wielki zaw贸d, gdy wszyscy pos艂owie SPD g艂osuj膮 za zatwierdzeniem plan贸w wojennych cesarza. W 1916 roku Czerwona R贸偶a kolejny raz zostaje zamkni臋ta w wi臋zieniu, w kt贸rym sp臋dza ponad dwa lata. Wychodzi w momencie wielkiego wrzenia i od razu podejmuje pr贸b臋 rozszerzenia rewolucji socjalistycznej na ca艂y kraj, organizuj膮c Komunistyczn膮 Parti臋 Niemiec, a r贸wnocze艣nie krytykuj膮c polityk臋 Lenina. Nie zgadza si臋 ze zniesieniem przeze艅 wolno艣ci prasy, stowarzysze艅 i zgromadze艅; ponadto stwierdza, 偶e 鈥瀢olno艣膰 jest zawsze wolno艣ci膮 dla my艣l膮cych inaczej鈥 i 偶e 鈥瀝ewolucja proletariacka nie wymaga dla swych cel贸w terroru; nienawidzi ona zabijania i pogardza nim鈥. Nied艂ugo sama pada ofiar膮 terroru. Nowy socjaldemokratyczny kanclerz, Friedrich Ebert, nasy艂a na rewolucjonist贸w oddzia艂y Freikorps 鈥 prawicowe paramilitarne boj贸wki z艂o偶one g艂贸wnie z weteran贸w wojennych. R贸偶a Luksemburg ginie z ich r膮k 15 stycznia 1919 roku.

Czerwona R贸偶a w czerni i bieli

Ksi膮偶ka Kate Evans ma niecodzienn膮 konstrukcj臋. Po 180 stronach komiksu otrzymujemy 30 stron przypis贸w, w kt贸rych znajdziemy dodatkowe informacje historyczne, wyliczenie rozbie偶no艣ci mi臋dzy fikcyjn膮 fabu艂膮 i rzeczywistym 偶yciorysem R贸偶y Luksemburg, wiadomo艣ci o wykorzystanych 藕r贸d艂ach, a tak偶e bardziej rozbudowane wersje u偶ytych cytat贸w. O tych przypisach Evans m贸wi ju偶 na pocz膮tku ksi膮偶ki, wyra藕nie sygnalizuj膮c jej charakter. 鈥濩zerwona R贸偶a鈥 jest w znacznym stopniu biografi膮 intelektualn膮, w kt贸rej pisma i my艣l bohaterki odgrywaj膮 nader istotn膮 rol臋.

Kiedy patrzymy z tej perspektywy, bardziej zrozumia艂a staje si臋 prostota graficzna. Komiks jest czarno-bia艂y, z艂o偶ony g艂贸wnie z niewielkich kadr贸w z pojedynczymi postaciami i przedmiotami, bez t艂a albo z t艂em ledwie naszkicowanym. Z rzadka pojawiaj膮 si臋 inne uj臋cia, takie jak otwieraj膮ca ca艂ostronicowa plansza o Komunie Paryskiej, kt贸ra rozpoczyna symboliczne zestawienie dw贸ch r贸wnoleg艂ych wydarze艅: rewolucyjnego zrywu mieszka艅c贸w i mieszkanek francuskiej stolicy oraz narodzin R贸偶y Luksemburg w polskim Zamo艣ciu. Albo takie jak ko艅cowy szereg du偶ych kadr贸w, na kt贸rych najpierw kluczowe postacie i momenty z biografii R贸偶y po jej zab贸jstwie uk艂adaj膮 si臋 w ciemny korow贸d, a nast臋pnie zamo艣cianka przedstawiona zostaje na jasnym tle jako wsp贸艂czesna kobieta: to ze smartfonem w r臋ku przy wysy艂aniu buntowniczych tweet贸w, to z tarcz膮 i psem naprzeciwko zbrojnego w pa艂k臋 policjanta.

Mimo wszystko troch臋 szkoda, 偶e Kate Evans nie pozwoli艂a sobie na wi臋cej. Tam, gdzie si臋ga po symbolik臋 i mniej typowe chwyty graficzne, komiks wyra藕nie zyskuje na atrakcyjno艣ci. Cho膰 trzeba te偶 przyzna膰, 偶e gdy przychodzi ju偶 czas na d艂u偶sze fragmenty my艣li R贸偶y Luksemburg 鈥 potencjalnie najbardziej nu偶膮ce 鈥 Evans znajduje do艣膰 ciekawe mo偶liwo艣ci ich przedstawienia. Na przyk艂ad rozr贸偶nienie na warto艣膰 u偶ytkow膮, wymienn膮 i dodatkow膮 zilustrowane zostaje za pomoc膮 sztu膰c贸w, a histori臋 pracy i wytw贸rczo艣ci dynamizuj膮 kadry z silnym kontrastem bia艂ego t艂a i czarnej tablicy, na kt贸rej dodatkowo bohaterka rysuje rozmaite rzeczy kred膮. Okazjonalnie zdarzaj膮 si臋 te偶 uj臋cia ironiczne. Kiedy R贸偶a Luksemburg pisze: 鈥濶ie ma bur偶uazji bez proletariatu tyraj膮cego w pocie czo艂a鈥, Kate Evans pokazuje nam s艂u偶膮c膮, kt贸ra pyta R贸偶臋: 鈥濩zy mog臋 zabra膰 Pani talerz?鈥. Odczytywa艂bym to jako sugesti臋, i偶 tak偶e wielka rewolucjonistka w pewnej mierze korzysta艂a z nier贸wno艣ci spo艂ecznych, niekoniecznie maj膮c tego 艣wiadomo艣膰 (co nie znaczy, 偶e trzeba automatycznie odrzuca膰 jej przes艂anie).

Bawi膮c, uczy

Cz臋艣膰 recenzji 鈥濩zerwonej R贸偶y鈥 krytycznie ocenia rozmaite aspekty jej struktury, od liternictwa po ilo艣膰 tekstu. Rzeczywi艣cie 鈥 w wielu miejscach komiks wydaje si臋 zbyt suchy i zbyt prosty pod wzgl臋dem formalnym.

Inny zarzut dotyczy konstrukcji postaci. R贸偶a Luksemburg, owszem, miewa tutaj w膮tpliwo艣ci, nie jest bohaterk膮 z czystego spi偶u, ale czy dokonuje czasem b艂臋dnych wybor贸w? Czy zdarza si臋 jej podejmowa膰 dzia艂ania sprzeczne z wyznawanymi warto艣ciami? Nie tak 艂atwo by by艂o poda膰 przyk艂ady. Narracja Kate Evans zbli偶a si臋 wi臋c do hagiografii. Z kolei Friedrich Ebert, najczarniejszy charakter tej opowie艣ci, jest przedstawiony w spos贸b wr臋cz karykaturalny. Komiks przekonuje nas chocia偶by, 偶e gdy ten dawny siodlarz zosta艂 prezydentem Niemiec, nie potrafi艂 nawet zapi膮膰 koszuli bez urywania guzika. Mo偶e potrafi艂, mo偶e nie potrafi艂, ale je艣li jest to nieledwie jedyna informacja o jego 偶yciu prywatnym przekazana w 鈥濩zerwonej R贸偶y鈥, to zbli偶amy si臋 niepokoj膮co do klasowych stereotyp贸w. Nie broni臋 Eberta jako wsp贸艂tw贸rcy niebezpiecznej legendy o ciosie w plecy, a tym bardziej jako cz艂owieka, kt贸ry ponosi istotn膮 cz臋艣膰 politycznej odpowiedzialno艣ci za morderstwa Freikorps贸w. Niemniej scena z guzikiem wydaje si臋 do艣膰 znamienna dla profilu tej narracji.

S艂abo艣ci te nie s膮 jednak bardzo powa偶ne, a dla lewicowej wizji dziej贸w w Polsce upami臋tnianie postaci takich jak R贸偶a Luksemburg ma du偶e znaczenie. Dobrze mie膰 dost臋p do opowie艣ci, kt贸ra nie jest klasyczn膮, prozatorsk膮 biografi膮 ani tym bardziej hermetyczn膮 prac膮 naukow膮, ale wykorzystuje j臋zyk obraz贸w. Jako odbiorca, kt贸ry sam dot膮d o Czerwonej R贸偶y wiedzia艂 niewiele, s膮dz臋, 偶e w swej podstawowej funkcji popularyzatorskiej ten komiks powinien si臋 sprawdzi膰. Dokumentacja 藕r贸d艂owa, kt贸ra mu towarzyszy, pozwala ufa膰 w jego rzetelno艣膰; polski przek艂ad, redakcja i korekta nie budz膮 zastrze偶e艅; strona graficzna nie ol艣niewa, lecz jest wystarczaj膮co ciekawa, abym m贸g艂 czyta膰 ca艂o艣膰 z przyjemno艣ci膮. Mam nadziej臋, 偶e w艣r贸d lewicowych publikacji wydawanych w Polsce nie b臋dzie to ostatni taki eksperyment.

*

Kate Evans, 鈥濩zerwona R贸偶a. Ilustrowana biografia R贸偶y Luksemburg鈥, red. i pos艂. Paul Buhle, t艂um. Krystian Szadkowski, Wydawnictwo Ekonomiczne Heterodox, Pozna艅 2020. (Wydanie oryginalne: 鈥濺ed Rosa. A graphic biography of Rosa Luxemburg鈥, Verso, 2015).

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste艣my magazynem i 艣rodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, biedzie, o wsp贸艂czesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo艂ecze艅stwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania 鈥 mo偶esz nam w tym pom贸c!
Wybieram sam/a
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij