fbpx Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Czarni imigranci i bia艂e uchod藕czynie. O polskiej hipokryzji

Polski dyskurs o uchod藕cach jest rasistowski. R贸偶nice rasowe nazywane s膮 r贸偶nicami kulturowymi i podparte zostaj膮 dawno obalonymi teoriami.
Czarni imigranci i bia艂e uchod藕czynie. O polskiej hipokryzji
ilustr.: Marta Pa艂ka

Jak wygl膮da uchod藕ca? W polskiej Wikipedii widzimy cztery zdj臋cia: czarno-bia艂膮 fotografi臋 dzieci ewakuowanych podczas wojny domowej w Hiszpanii 鈥 gdyby nie podpis, 艂atwo mo偶na by uzna膰, 偶e to zwyczajne zdj臋cie ch艂opc贸w z lat trzydziestych; fotografi臋 z 1942 roku przedstawiaj膮c膮 rosyjskich uchod藕c贸w w pobli偶u Stalingradu 鈥 cztery osoby ci膮gn膮 ci臋偶ki drewniany w贸z pe艂en ubra艅 i trudnych do zidentyfikowania tobo艂k贸w; zdj臋cie z 1951 roku pokazuj膮ce d艂ugi szereg grz臋zn膮cych w 艣niegu po艂udniowokorea艅skich uchod藕c贸w, kt贸rzy nios膮 tobo艂ki. I wreszcie najbardziej wsp贸艂czesna fotografia: wn臋trze wojskowego Boeinga C-17 wype艂nionego uchod藕cami ewakuowanymi z Kabulu w 2021 roku.

Co 艂膮czy te zdj臋cia? Jakie wnioski dotycz膮ce uchod藕c贸w mo偶na wyci膮gn膮膰 z ich analizy? Na pewno pokazuj膮 masowo艣膰 zjawiska uchod藕stwa 鈥 nikt nie ucieka sam, zawsze w mniejszej lub wi臋kszej grupie. Zdj臋cia pochodz膮 z r贸偶nych kontekst贸w historycznych i geograficznych 鈥 mo偶na zatem wywnioskowa膰, 偶e osoba tworz膮ca artyku艂 chcia艂a pokaza膰 uniwersalno艣膰 i ci膮g艂o艣膰 zjawiska uchod藕stwa. Mo偶na by za艂o偶y膰, 偶e takie przedstawienia s膮 w pe艂ni obiektywne i nie nios膮 za sob膮 偶adnych postulat贸w ani przes艂anek politycznych. A jednak ka偶de wizualne przedstawienie uchod藕c贸w ma miejsce w pewnym kontek艣cie spo艂eczno-politycznym i stoj膮 za nim konkretne wyobra偶enia i stereotypy.

W Polsce kontekst i ramy dyskusji o uchod藕cach nakre艣lone zosta艂y wraz z rozpocz臋ciem tak zwanego kryzysu migracyjnego na Morzu 艢r贸dziemnym. Za jego pocz膮tek przyjmuje si臋 2015 rok, kiedy, jak podaje Eurostat, pa艅stwa cz艂onkowskie Unii Europejskiej otrzyma艂y dwukrotnie wi臋cej wniosk贸w azylowych ni偶 w 2014 roku (1,2 miliona). W Polsce ten czas zgra艂 si臋 z kampani膮 przed wyborami do Parlamentu 25 pa藕dziernika. To przy okazji tej kampanii prawicowi politycy i polityczki, z pomoc膮 sprzyjaj膮cych im medi贸w, rozp臋tali genialn膮 z komunikacyjnego i haniebn膮 z etycznego punktu widzenia kampani臋 opart膮 na mechanizmie 鈥瀦arz膮dzania strachem鈥, kt贸r膮 kontynuowali r贸wnie偶 po zwyci臋skich wyborach. Jest to technika manipulacji polegaj膮ca na wywo艂ywaniu w odbiorcach emocji strachu, nakierowywaniu jej na konkretne 鈥瀦agro偶enie鈥, a nast臋pnie stawianiu siebie w roli 鈥瀘bro艅cy鈥 鈥 osoby b膮d藕 grupy zdolnej ocali膰 przed rzekomym niebezpiecze艅stwem. Co istotne, w zarz膮dzaniu strachem realne zagro偶enie jest dysproporcjonalnie niskie w por贸wnaniu do poziomu emocji, kt贸re wywo艂uje w spo艂ecze艅stwie.

Skuteczno艣膰 tej techniki opiera si臋 na sile, jak膮 ma emocja strachu, kt贸ra sprawia, 偶e przestajemy reagowa膰 na racjonalne argumenty i w panice szukamy obro艅cy. R贸wnocze艣nie zarz膮dzanie strachem dostarcza pos艂uguj膮cym si臋 nim osobom (鈥瀐andlarzom strachu鈥) bezcenne z punktu widzenia komunikacji politycznej narz臋dzie 鈥 prost膮, czyteln膮, wzbudzaj膮c膮 emocje opowie艣膰. Role w tej historii s膮 jasno rozpisane i oparte na tak zwanym tr贸jk膮cie dramatycznym 鈥 schemacie starym jak pierwsze organizuj膮ce 偶ycie spo艂eczne opowie艣ci. Na jego trzech rogach mamy wi臋c trzy 鈥瀘soby dramatu鈥: obro艅c臋, ofiar臋 i oprawc臋. W przypadku strategii zarz膮dzania strachem z 2015 roku w tych rolach obsadzono prawicowych polityk贸w, polskie spo艂ecze艅stwo i uchod藕c贸w.

Pierwotniaki, bakterie i terroryzm

Jeszcze w maju 2015 roku tylko 21 procent Polak贸w by艂o przeciwnych przyjmowaniu uchod藕c贸w z kraj贸w obj臋tych konfliktem zbrojnym (Polacy wobec problemu uchod藕stwa, CBOS 81/2015). W grudniu 2016 odsetek ten wynosi艂 ju偶 52 procent (Stosunek Polak贸w do przyjmowania uchod藕c贸w, CBOS 1/2017). Gdy to samo pytanie zadano Polakom w kwietniu 2017 roku, odnosz膮c je konkretnie do uchod藕c贸w z Afryki i Bliskiego Wschodu, a偶 74 procent respondent贸w wyrazi艂o niech臋膰 do ich przyjmowania (Stosunek do przyjmowania uchod藕c贸w, CBOS 44/2017). To 鈥 zar贸wno w sensie statystycznym, jak i mentalnym 鈥 skokowa zmiana.

Jako spo艂ecze艅stwo w ci膮gu dw贸ch lat zamienili艣my role w 鈥瀟r贸jk膮cie dramatycznym鈥. Przestali艣my w uchod藕cach widzie膰 鈥瀘fiary鈥, n臋kane przez takich czy innych 鈥瀘prawc贸w鈥, siebie za艣, czyli polskie, czy szerzej 鈥 europejskie spo艂ecze艅stwo 鈥 jako 鈥瀘bro艅c贸w鈥. Przestali艣my widzie膰 w uchod藕cach osoby pokrzywdzone przez histori臋 i miejsce urodzenia: kobiety, dzieci, m臋偶czyzn z tobo艂kami na plecach, kt贸rzy zmuszeni zostali do ucieczki i kt贸rym nale偶y si臋 pomoc. Kogo zobaczyli艣my?

鈥濻膮 ju偶 przecie偶 objawy pojawienia si臋 chor贸b bardzo niebezpiecznych i dawno niewidzianych w Europie: cholera na wyspach greckich, dyzenteria w Wiedniu, niekt贸rzy m贸wi膮 o jeszcze innych, jeszcze ci臋偶szych chorobach. No i s膮 pewne przecie偶 r贸偶nice zwi膮zane z geografi膮 鈥 r贸偶nego rodzaju paso偶yty, pierwotniaki, kt贸re nie s膮 gro藕ne w organizmach tych ludzi, mog膮 tutaj by膰 gro藕ne鈥. (Jaros艂aw Kaczy艅ski, prezes PiS-u, 14.10.2015)

鈥濶a uchod藕c臋-muzu艂manina nale偶y patrze膰 jak na potencjalnego terroryst臋鈥. (Premier Beata Szyd艂o, 23.03.2017)

鈥濿 Polsce nie ma zamach贸w terrorystycznych, bo wycofali艣my si臋 z decyzji, kt贸r膮 podj膮艂 rz膮d koalicji PO鈥揚SL 鈥 przyjmowania tysi臋cy emigrant贸w z Afryki P贸艂nocnej i Bliskiego Wschodu, zwanych uchod藕cami鈥. (Minister spraw wewn臋trznych i administracji Mariusz B艂aszczak, 13.04.2017)

鈥濿ystarcz膮 setki tysi臋cy niezasymilowanych muzu艂man贸w, 偶eby roznosi膰 po krajach Europy Zachodniej zaraz臋 terroryzmu. Jak przyjmiemy osoby wyznania muzu艂ma艅skiego, to ataki nast膮pi膮 te偶 w Polsce鈥. (Jaros艂aw Gowin, prezes Polski Razem, 14.07.2015)

鈥濵usz臋 pa艅stwu powiedzie膰, 偶e niemal wszyscy z tych kraj贸w, w kt贸rych do艣膰 licznie zago艣cili uchod藕cy, m贸wi膮 o gigantycznym problemie tamtejszych s艂u偶b porz膮dku prawnego, o tym, 偶e oni sobie kompletnie z tym nie radz膮, z narastaj膮c膮 agresj膮, islamizacj膮, zagro偶eniem terrorystycznym. S膮 tym wr臋cz przera偶eni, zazdroszcz膮 nam, Polakom, zazdroszcz膮 nam, Polsce鈥. (Minister sprawiedliwo艣ci Zbigniew Ziobro, 1.07.2017)

To tylko kilka przyk艂ad贸w wypowiedzi najwa偶niejszych polityk贸w i polityczek lat 2015鈥2017 na temat uchod藕c贸w. Gdyby wyda膰 je wszystkie w formie publikacji ksi膮偶kowej, mia艂aby ona 艂adne kilkaset stron.

Co istotne, dehumanizacja uchod藕c贸w i budowanie l臋ku przed nimi odbywa艂y si臋 nie tylko na poziomie wytwarzania b艂臋dnej asocjacji pomi臋dzy zjawiskiem uchod藕stwa a wzrostem zagro偶enia terroryzmem (czy zagro偶eniem biologicznym 鈥 sic!). Opowie艣膰 o uchod藕cach sta艂a si臋 opowie艣ci膮 o 鈥瀔atastrofie naturalnej鈥. Uchod藕cy nie 鈥瀙rzybywali鈥 do Europy, a j膮 鈥瀦alewali鈥 (zob. Gowin 2015, 2017); 鈥瀕awinowo鈥 do niej 鈥瀗ap艂ywali鈥 (zob. Duda 2015); byli 鈥瀎al膮鈥, kt贸ra si臋 鈥瀙odnosi艂a鈥, a nawet przez Europ臋 鈥瀙rzetacza艂a鈥 (zob. B艂aszczak 2016, 2017, Duda 2015, Gowin 2017, Ziobro 2015).

W tych wypowiedziach kryje si臋 odpowied藕 na pytanie, co takiego sta艂o si臋 z polskim spo艂ecze艅stwem, 偶e w ci膮gu dw贸ch lat tak radykalnie zmienili艣my zdanie w kwestii przyjmowania uchod藕c贸w. Zacz臋li艣my si臋 ich ba膰.

Nasz膮 masow膮 wyobra藕ni膮 zaw艂adn膮艂 strach.

Uchod藕ca-muzu艂manin-terrorysta

Nasz膮 masow膮 wyobra藕ni膮 zaw艂adn膮艂 strach. Idee, kt贸re stan臋艂y u jego podstaw, najpro艣ciej da si臋 stre艣ci膰 w trzech s艂owach, kt贸re 鈥 jak skutecznie przekonali nas politycy 鈥 s膮 ze sob膮 nieroz艂膮cznie zwi膮zane: 鈥瀠chod藕ca, muzu艂manin, terrorysta鈥. 呕eby jednak to wyobra偶enie skutecznie pracowa艂o w naszych g艂owach, potrzebny by艂 jeszcze jeden kluczowy element. 脫w uchod藕ca-muzu艂manin-terrorysta musia艂 mie膰 twarz. O to zadba艂y prawicowe media.

Na ok艂adce 鈥濿 Sieci鈥 z wrze艣nia 2015 widzimy trzech 艣niadych m臋偶czyzn o gro藕nych spojrzeniach. Jeden z nich ma zarost, czapk臋 wygl膮daj膮c膮 na kaukask膮 i kraciasty szalik. Butnie patrzy w obiektyw, opieraj膮c si臋 o szlaban graniczny. W 艣rodku widzimy m艂odego ch艂opaka o kruczoczarnych, przykrytych arafatk膮 w艂osach, kt贸ry patrzy na nas spode 艂ba, ciumkaj膮c w ustach skr臋conego papierosa. Ostatni z ok艂adkowych bohater贸w pokazany jest z profilu i trzyma polskie god艂o.

Ok艂adka 鈥濪o Rzeczy鈥 z wrze艣nia 2015 roku ca艂a pokryta jest jedn膮 fotografi膮 przedstawiaj膮c膮 t艂um 艣niadych m臋偶czyzn, najprawdopodobniej czekaj膮cych przy jednym z europejskich przej艣膰 granicznych. Opatrzona jest krzykliwym 偶贸艂tym tytu艂em: 鈥瀂iemkiewicz: To naje藕d藕cy, nie uchod藕cy鈥.

鈥濿 Sieci鈥 z lutego 2016 roku przedstawia z kolei konwencjonalnie atrakcyjn膮 blondynk臋, owini臋t膮 w seksownie opadaj膮c膮 z jednego ramienia flag臋 Unii Europejskiej. Kobieta wrzeszczy, co 鈥 jak nietrudno si臋 domy艣li膰 鈥 wynika z faktu, 偶e jest rozszarpywana i obmacywana przez 艣niade umi臋艣nione m臋skie r臋ce. 呕eby艣my nie mieli przypadkiem w膮tpliwo艣ci, 偶e owe r臋ce nale偶膮 do m臋偶czyzn o gustach estetycznych kojarzonych u nas z gangami lat 90., na jednej z nich widzimy du偶y z艂otawy 艂a艅cuch, a na innej 鈥 poka藕ny sikor. 呕eby nie pozostawi膰 cho膰 cienia w膮tpliwo艣ci nawet najmniej bystrym czytelnikom, wydawcy zadbali o odpowiedni podpis: 鈥濱slamski gwa艂t na Europie鈥.

Jak zatem nasza masowa spo艂eczna wyobra藕nia zacz臋艂a postrzega膰 uchod藕c贸w? 鈥濽chod藕ca鈥 to m臋偶czyzna 鈥 zawsze m臋偶czyzna! Pochodzi z szeroko poj臋tego Bliskiego Wschodu, ewentualnie Afryki P贸艂nocnej. Jest muzu艂maninem. Jako taki zagra偶a nam (Polakom, czy szerzej 鈥 Europejczykom) zar贸wno w sensie fizycznym, jak i kulturowym. W sensie fizycznym, bo rzekomo z du偶ym prawdopodobie艅stwem mo偶e by膰 terroryst膮. Jak sugeruje wspomniana ok艂adka 鈥濿 Sieci鈥, zagra偶a te偶 鈥瀗aszym鈥 bia艂ym kobietom. W sensie kulturowym, bo normy kulturowe, kt贸re przynosi do Europy s膮 鈥瀘bce鈥 i 鈥瀢rogie鈥 naszej 鈥瀦achodniej, chrze艣cija艅skiej cywilizacji鈥 (czymkolwiek owa rzekomo monolityczna cywilizacja mia艂aby by膰).

Na ile owe l臋ki by艂y uzasadnione? Z ca艂膮 pewno艣ci膮 pad艂y na podatny grunt, ze wzgl臋du na relatywnie wysok膮 liczb臋 g艂o艣nych zamach贸w terrorystycznych o pod艂o偶u islamistycznym dokonanych w Europie w latach 2015鈥2017 (mi臋dzy innymi zamachy w Pary偶u w listopadzie 2015 roku, w Brukseli w marcu 2016 roku czy w Nicei w lipcu 2016 roku). Wci膮偶 jednak, co charakterystyczne dla zarz膮dzania strachem, by艂y absolutnie dysproporcjonalne w por贸wnaniu do realnego zagro偶enia. Dowodzi艂 tego Pawe艂 Cywi艅ski w opublikowanym na naszych 艂amach w 2017 roku tek艣cie 鈥濶ajnowszy bestseller handlarzy strachu鈥. Jak pisa艂: 鈥濸olacy naprawd臋 boj膮 si臋, 偶e mog膮 zgin膮膰 w ataku terrorystycznym. Tymczasem ryzyko 艣mierci w takim zamachu dokonanym w jednym z europejskich pa艅stw jest ponad dziewi臋膰dziesi膮t tysi臋cy razy mniejsze ni偶 wylosowanie numerka 20 w ruletce鈥.

Szukaj膮c odpowiedzi na pytanie o zasadno艣膰 tych l臋k贸w, warto r贸wnie偶 przyjrze膰 si臋 temu, ile pozwole艅 na pobyt 鈥瀘bcym kulturowo鈥 obywatelom i obywatelkom pa艅stw pozaeuropejskich wyda艂 polski rz膮d. Jak podaje Eurostat, w 2021 roku Polska przyzna艂a jedn膮 trzeci膮 (ponad 967 tysi臋cy) wszystkich pozwole艅 na pobyt wydanych w tym roku przez pa艅stwa cz艂onkowskie Unii Europejskiej osobom spoza UE. W 2022 roku po raz kolejny nasz rz膮d przodowa艂 na tle innych pa艅stw europejskich w wydawaniu pozwole艅 鈥 otrzyma艂o je ponad siedemset tysi臋cy obywateli pa艅stw nienale偶膮cych do Unii. Nale偶y zaznaczy膰, 偶e du偶a cz臋艣膰 tych pozwole艅 przyznana zosta艂a obywatelom i obywatelkom Ukrainy i Bia艂orusi (odpowiednio 88 procent w roku 2021 i 78 procent w 2022), czyli, wedle prawicowej narracji, pa艅stw 鈥瀊liskich nam kulturowo鈥. Pozosta艂e wizy 鈥 a wci膮偶 m贸wimy o kilkuset tysi膮cach 鈥 pow臋drowa艂y za艣 mi臋dzy innymi do Indus贸w, Turk贸w, Pakista艅czyk贸w czy Bengalczyk贸w. Cokolwiek prawicowi politycy maj膮 na my艣li, m贸wi膮c o 鈥瀔r臋gu cywilizacji chrze艣cija艅skiej鈥, kt贸rego podobno musimy broni膰 przed 鈥瀗ap艂ywem imigrant贸w鈥, raczej nie odnosili si臋 do tych kraj贸w.

Co nam jednak m贸wi膮 te dane? Z jednej strony, trudno o bardziej dobitny dow贸d hipokryzji prawicowych w艂adz ewidentnie niewierz膮cych we w艂asne przekazy odnosz膮ce si臋 do cudzoziemc贸w i zagro偶enia cywilizacyjnego, kt贸re rzekomo ich nap艂yw mia艂by na nas sprowadza膰, traktuj膮cych je wy艂膮cznie jako instrument w walce politycznej. Z drugiej strony, polskie spo艂ecze艅stwo dosta艂o mimowolnie pr贸bk臋 tego, co oznacza przyjmowanie uchod藕c贸w czy imigrant贸w. Czy zauwa偶yli艣my wzrost przest臋pczo艣ci na ulicach polskich miast? Czy w Warszawie powsta艂y strefy szariatu? A mo偶e zacz臋li艣my nagle chorowa膰 na 鈥瀋horoby bardzo niebezpieczne i dawno niewidziane w Europie鈥? To pytania czysto retoryczne.

Jak to si臋 sta艂o, 偶e spo艂ecze艅stwo, kt贸re boi si臋 uchod藕c贸w, w ci膮gu miesi膮ca przyj臋艂o ich dwa miliony?

Dwie granice i dwie twarze

Do sierpnia 2021 roku polska dyskusja o uchod藕cach by艂a 鈥 cho膰 bardzo gor膮ca 鈥 to jednak teoretyczna. Tak zwany kryzys migracyjny na Morzu 艢r贸dziemnym wydarzy艂 si臋 przede wszystkim w naszych g艂owach, a nie w naszych miastach czy wsiach. Wynika to z dw贸ch kwestii. Po pierwsze, Polska nie le偶a艂a na szlaku migracyjnym do Unii Europejskiej (jak na przyk艂ad Grecja czy W艂ochy), a po drugie, nasze w艂adze odm贸wi艂y udzia艂u w unijnym mechanizmie relokacji, kt贸ry mia艂 kraje graniczne odci膮偶y膰.

Wszystko zmieni艂y jednak dwa wydarzenia. W lecie 2021 roku powsta艂 nowy szlak migracyjny prowadz膮cy ze Stambu艂u, przez Bia艂oru艣, do Polski (jako pierwszego kraju UE). Korzysta艂y i do dzi艣 korzystaj膮 z niego osoby mi臋dzy innymi z Iraku, Afganistanu, Jemenu czy Somalii. Ponadto 24 lutego 2022 roku, wraz z rosyjsk膮 agresj膮, w Ukrainie wybuch艂a pe艂noskalowa wojna, kt贸ra spowodowa艂a masowy nap艂yw uchod藕czy艅 i uchod藕c贸w do Polski.

Kryzys ukrai艅ski by艂 niespotykany w skali globalnej co najmniej z trzech powod贸w. Po pierwsze, ze wzgl臋du na skal臋 i tempo migracji 鈥 w ci膮gu niespe艂na dw贸ch miesi臋cy Polska sta艂a si臋 drugim po Turcji pa艅stwem goszcz膮cym najwi臋cej uchod藕c贸w i uchod藕czy艅 na 艣wiecie. Po drugie, ze wzgl臋du na skal臋 solidarno艣ci i oddolnej mobilizacji. Przy kompletnym nieprzygotowaniu struktur pa艅stwowych na tak masowy nap艂yw uchod藕c贸w obywatelki i obywatele zorganizowali si臋 w oddolne struktury, kt贸re w pierwszych miesi膮cach skutecznie pomaga艂y Ukrainkom i Ukrai艅com rozlokowa膰 si臋 w polskich miastach 鈥 cz臋sto w prywatnych mieszkaniach 鈥 i odnale藕膰 si臋 w nowej rzeczywisto艣ci. Po trzecie wreszcie, systemowa odpowied藕 pa艅stwa na tak masowy nap艂yw uchod藕czy艅 i uchod藕c贸w by艂a bodaj najbardziej liberaln膮 w skali 艣wiata. Polski rz膮d nie stworzy艂 osobnego r贸wnoleg艂ego systemu dla cudzoziemc贸w, a w艂膮czy艂 ich w system krajowy, nadaj膮c im pesele czy w艂膮czaj膮c w system 艣wiadcze艅 socjalnych.

Reakcja na kryzys na granicy polsko-bia艂oruskiej by艂a skrajnie odmienna. Push-backi, czyli wyw贸zki do Bia艂orusi, dokonywane przez Stra偶 Graniczn膮; udokumentowane przypadki przemocy fizycznej i psychicznej dokonywanej na uchod藕czyniach i uchod藕cach przez polskich pogranicznik贸w; systemowe kryminalizowanie pomocy humanitarnej i represjonowanie aktywist贸w i aktywistek; wreszcie 鈥 81 udokumentowanych 艣mierci uchod藕c贸w w polskich lasach (dane na 25 kwietnia 2024 roku za We Are Monitoring). 艢mierci z wycie艅czenia, z g艂odu, z zimna, z chor贸b, kt贸re 艂atwo wyleczy膰. 艢mierci, kt贸re nie musia艂y si臋 wydarzy膰.

Systemowa przemoc to jednak nie jedyna odpowied藕 na pojawienie si臋 szlaku migracyjnego prowadz膮cego przez Polsk臋. Powsta艂a Grupa Granica, w ramach kt贸rej cz艂onkowie organizacji prouchod藕czych oraz aktywi艣ci i wolontariusze z ca艂ej Polski pomagaj膮 i ratuj膮 偶ycie zagubionym w polskich lasach uchod藕com. Wielu mieszka艅c贸w Podlasia zaanga偶owa艂o si臋 w pomoc. Powsta艂 stworzony przez Klub Inteligencji Katolickiej w Warszawie Punkt Interwencji Kryzysowej. Prawnicy i prawniczki, cz臋sto pro bono, anga偶uj膮 si臋 w bronienie aktywist贸w. Powstaj膮 raporty dokumentuj膮ce przemoc na granicy.

O ile jednak spo艂eczne odruchy solidarno艣ci wobec ukrai艅skich uchod藕czy艅 by艂y przez pa艅stwo wspierane, a nast臋pnie zosta艂y zalegitymizowane i zinstytucjonalizowane, o tyle dzia艂alno艣膰 aktywist贸w i aktywistek na granicy polsko-bia艂oruskiej 鈥 cz臋sto bezpo艣rednio ratuj膮ca 偶ycie 鈥 by艂a przez to samo pa艅stwo kryminalizowana. O ile, przynajmniej na pocz膮tku pe艂noskalowej wojny w Ukrainie, media prawicowe i media lewicowe by艂y zgodne w dumie i pochwa艂ach kierowanych wobec polskiego spo艂ecze艅stwa solidarnie pomagaj膮cego uchod藕czyniom, o tyle dzia艂aj膮cy na Podlasiu aktywi艣ci i aktywistki mog膮 liczy膰 na pe艂ne poparcie medi贸w jednoznacznie lewicowych, rzadziej 鈥 centrowych czy liberalnych. Media prawicowe nie zostawiaj膮 na nich suchej nitki.

Jak to si臋 sta艂o, 偶e spo艂ecze艅stwo, kt贸re boi si臋 uchod藕c贸w, w ci膮gu miesi膮ca przyj臋艂o ich dwa miliony? Dlaczego uchod藕c贸w przekraczaj膮cych jedn膮 z naszych granic wita najbardziej paskudna twarz polskiego spo艂ecze艅stwa, a tych przechodz膮cych przez inn膮, po艂o偶on膮 nieco bardziej na po艂udnie granic臋 wita twarz empatyczna i solidarna? R贸偶nica jest w przybywaj膮cych czy mo偶e jednak w nas? Odpowied藕 na dwa ostatnie pytania kryje si臋 w odpowiedzi na pytanie pierwsze.

ilustr.: Mara Pa艂ka

Prawdziwe uchod藕czynie i nielegalni imigranci

Antyuchod藕czy dyskurs ma w Polsce, obok strategii zarz膮dzania strachem, jeszcze jeden wa偶ny w膮tek. Jest nim rozr贸偶nienie 鈥瀒migrant-uchod藕ca鈥. Prawicowym politykom uda艂o si臋 trwale zaszczepi膰 w naszym j臋zyku zlepek 鈥瀗ielegalny imigrant鈥, kt贸ry 鈥 w odr贸偶nieniu od 鈥瀙rawdziwego uchod藕cy鈥 鈥 przyje偶d偶a do Europy w 鈥瀗ajlepszym鈥 wypadku, 偶eby nie pracowa膰 i 偶y膰 z naszych 艣wiadcze艅 socjalnych, a w najgorszym 鈥 偶eby zniszczy膰 nasz膮 cywilizacj臋.

Tak si臋 dziwnie sk艂ada, 偶e w roli 鈥瀗ielegalnych imigrant贸w鈥 obsadzani s膮 zazwyczaj niebiali, najcz臋艣ciej muzu艂ma艅scy m臋偶czy藕ni, podczas gdy 鈥瀙rawdziwi uchod藕cy鈥 to zwykle chrze艣cija艅skie kobiety z dzie膰mi. Kiedy wi臋c Polska przyj臋艂a masowo uchod藕c贸w z Ukrainy, prawicowe media pospieszy艂y z wyja艣nieniem, kt贸re mia艂o rozwia膰 ewentualny dysonans poznawczy 鈥 skoro tak d艂ugo straszyli艣my uchod藕cami, dlaczego nagle nie mamy nic przeciwko ich przyjmowaniu? A skoro jednak nie mamy nic przeciwko ich przyjmowaniu, dlaczego na jednej granicy wyrzucamy ludzi za p艂ot i pozwalamy im umiera膰 w lesie, a kilkadziesi膮t kilometr贸w na po艂udnie innych ludzi przyjmujemy z otwartymi ramionami?

Emblematyczny w tym kontek艣cie jest kr贸tki, acz tre艣ciwy artyku艂 opublikowany na portalu tvp.info miesi膮c po wybuchu pe艂noskalowej wojny w Ukrainie (28.03.2022) pod tytu艂em 鈥6 r贸偶nic pomi臋dzy uchod藕cami z Ukrainy a imigrantami z Bia艂orusi鈥 autorstwa Patryka Osowskiego (tekst nie jest ju偶 dost臋pny na stronie tvp.info). Ju偶 sama ilustracja m贸wi wiele: dwie zestawione ze sob膮 fotografie, z kt贸rych jedna przedstawia dwie m艂ode kobiety z blond w艂osami, siedz膮ce w poci膮gu PKP z dzie膰mi na kolanach, a druga 鈥 drut kolczasty, a za nim kilkunastu 艣niadych m臋偶czyzn, z kt贸rych jeden dzier偶y 艂opat臋, kt贸r膮 zamierza zapewne drut sforsowa膰. Artyku艂 sk艂ada si臋 z sze艣ciu punkt贸w, kt贸re jak w pigu艂ce streszczaj膮 kluczowe antyuchod藕cze fake newsy i stereotypy. Ka偶dy z tych punkt贸w zosta艂 dok艂adnie opisany i zdementowany na 艂amach OKO.press przez Magdalen臋 Chrzczonowicz w artykule z 3 kwietnia 2022 roku 鈥 zainteresowanych odsy艂am do tego tekstu. Warto tu jednak wymieni膰 dwa podpunkty opisane przez Osowskiego na 艂amach tvp.info, s膮 to bowiem parasolowe argumenty, kt贸re organizuj膮 nasze spo艂eczne my艣lenie i wyobra偶enia o uchod藕cach:

  1. Na granicy polsko-bia艂oruskiej mamy m艂odych m臋偶czyzn, a z Ukrainy uciekaj膮 kobiety z dzie膰mi.
  2. Owi m臋偶czy藕ni to 鈥瀒migranci ekonomiczni鈥, a Ukrainki uciekaj膮 przed wojn膮 鈥 s膮 zatem 鈥瀙rawdziwymi uchod藕czyniami鈥.

鈥濽chod藕ca鈥 czy raczej 鈥瀠chod藕czyni鈥 to zatem bia艂a kobieta z dzieckiem, kt贸ra ucieka przed wojn膮. 鈥濱migrant ekonomiczny鈥 to m艂ody niebia艂y m臋偶czyzna, kt贸ry wyznaje warto艣ci wrogie warto艣ciom europejskim (nawiasem m贸wi膮c, to, jak prawicowi politycy i polityczki widz膮 鈥瀢arto艣ci europejskie鈥, diametralnie r贸偶ni si臋 od tego, jak owe warto艣ci postrzegane s膮 w dyskursie liberalnym 鈥 kt贸rej wizji europejsko艣ci uchod藕cy mieliby zatem zagra偶a膰?).

Jak zauwa偶a Dobros艂aw Kot w eseju 鈥濼ratwa Odysa鈥:

鈥濼a gra s艂owami bywa gr膮 o 偶ycie. Przekonywanie, 偶e uchod藕cy s膮 w gruncie rzeczy imigrantami, ma sw贸j wyra藕ny cel. Uchod藕ca to kto艣, kogo trzeba przyj膮膰, ale przecie偶 u bram stoj膮 imigranci udaj膮cy uchod藕c贸w. A skoro tak, to 偶adne moralne zobowi膮zanie nie nakazuje ich przyjmowania鈥 (s. 26).

Ukazanie jednej grupy os贸b migruj膮cych jako 鈥瀒migrant贸w ekonomicznych鈥, a nie 鈥瀠chod藕c贸w鈥, zdejmuje z nas jako spo艂ecze艅stwa prawne i moralne zobowi膮zanie pomagania im. Czy osoby na granicy polsko-bia艂oruskiej to faktycznie 鈥瀒migranci ekonomiczni鈥? Nie mamy poj臋cia, poniewa偶 zamiast wszczyna膰 wobec nich procedury, kt贸re maj膮 na celu sprawdzenie, czy przys艂uguje im ochrona mi臋dzynarodowa, nasze pa艅stwo wyrzuca ich za p艂ot na Bia艂oru艣. Liczy si臋 jednak spo艂eczna wyobra藕nia. A w jej ramach Polacy, jak zwykle moralni, solidarnie pomagaj膮 uchod藕com i twardo chroni膮 siebie i reszt臋 Europy przed wrogimi kulturowo 鈥瀒migrantami ekonomicznymi鈥.

Straszenie 鈥瀘bcymi kulturowo鈥 czy nazywanie ludzi 鈥瀗ielegalnymi鈥 nie jest ju偶 domen膮 faszyzuj膮cych prawicowc贸w. Sta艂o si臋 powszechnie akceptowanym j臋zykiem debaty o migracji.

Uchod藕ca, czyli kto?

Przyjmuj膮c, 偶e w ponowoczesnym 艣wiecie to prawo stanowi wyznacznik obiektywnej rzeczywisto艣ci, pytanie o to, kim jest 鈥瀙rawdziwy uchod藕ca鈥 rozstrzyga Konwencja Dotycz膮ca Statusu Uchod藕c贸w sporz膮dzona w Genewie w 1951 roku (tak zwana Konwencja Genewska), czyli najwa偶niejszy mi臋dzynarodowy dokument dotycz膮cy uchod藕c贸w, kt贸ry Polska ratyfikowa艂a w 1991 roku. Wed艂ug Konwencji uchod藕c膮 jest osoba, kt贸ra: 鈥瀗a skutek uzasadnionej obawy przed prze艣ladowaniem z powodu swojej rasy, religii, narodowo艣ci, przynale偶no艣ci do okre艣lonej grupy spo艂ecznej lub z powodu przekona艅 politycznych przebywa poza granicami pa艅stwa, kt贸rego jest obywatelem, i nie mo偶e lub nie chce z powodu tych obaw korzysta膰 z ochrony tego pa艅stwa鈥.

Warto zwr贸ci膰 uwag臋, 偶e w tej definicji nie pada s艂owo 鈥瀢ojna鈥. Uchod藕ca nie musi zatem ucieka膰 przed wojn膮 鈥 ucieka przed prze艣ladowaniem. Nie ma r贸wnie偶 mowy o tym, czy uchod藕ca jest biedny czy bogaty, jakiej jest p艂ci, jak膮 religi臋 wyznaje czy wreszcie 鈥 w jaki spos贸b przedosta艂 si臋 do kraju, w kt贸rym ubiega si臋 o azyl. Uchod藕c膮 jest zar贸wno trzydziestopi臋cioletni gej, kt贸ry znakomicie zarabia jako programista i ucieka z Iranu pierwsz膮 klas膮 linii Emirates, jak i przekraczaj膮ca ukrai艅sko-polsk膮 granic臋 na piechot臋, z tobo艂kiem na plecach sprz膮taczka ze Lwowa z tr贸jk膮 ma艂ych dzieci. Uchod藕cami jest r贸wnie偶 kilkana艣cie tysi臋cy Rom贸w pochodz膮cych z Czech i S艂owacji, kt贸rym w XXI wieku ochron臋 mi臋dzynarodow膮 przyzna艂a Kanada. I sze艣cioro Polak贸w, kt贸rym przyzna艂a status uchod藕cy w 2015 roku.

W臋druj膮ce okno pod艂o艣ci

Do opisu dyskursu politycznego cz臋sto u偶ywa si臋 figury 鈥瀘kna Overtona鈥. Obrazuje ona, jak przesuwaj膮 si臋 ramy dyskursu i w jaki spos贸b idee, kt贸re wcze艣niej by艂y przez spo艂ecze艅stwo uznawane za 鈥瀗ie do pomy艣lenia鈥 b膮d藕 鈥瀝adykalne鈥, stopniowo zaczynaj膮 wchodzi膰 w ramy 鈥瀘kna鈥 i stawa膰 si臋 鈥瀉kceptowalne鈥, 鈥瀝ozs膮dne鈥 czy wr臋cz 鈥瀙opularne鈥.

鈥濷gl膮damy wstrz膮艣ni臋ci sceny z brutalnych zamieszek we Francji i w艂a艣nie teraz Kaczy艅ski przygotowuje dokument, dzi臋ki kt贸remu do Polski przyjedzie jeszcze wi臋cej obywateli z pa艅stw takich jak 鈥 tu cytuj臋 鈥 Arabia Saudyjska, Indie, Islamska Republika Iranu, Katar, Emiraty Arabskie, Nigeria czy Islamska Republika Pakistanu. Kaczy艅ski ju偶 w zesz艂ym roku 艣ci膮gn膮艂 z TAKICH [podkre艣lenie HF] pa艅stw ponad 130 tysi臋cy obywateli. [鈥 Dlaczego Kaczy艅ski szczuje na obcych i na imigrant贸w, a jednocze艣nie chce ich wpu艣ci膰 setki tysi臋cy i to w艂a艣nie z takich pa艅stw?鈥. To fragment wypowiedzi Donalda Tuska z kr贸tkiego filmiku, kt贸ry umie艣ci艂 na portalu X 2 lipca 2023 roku, na pocz膮tku kampanii wyborczej. Cho膰 celem Tuska by艂o zapewne obna偶enie niew膮tpliwej hipokryzji PiS-u w tematach migracyjnych, mimowolnie pokaza艂 te偶 w艂asny cynizm w tej kwestii. Jeszcze w 2015 roku Tusk sta艂 solidarnie po stronie paneuropejskich rozwi膮za艅, takich jak relokacja, kt贸re pozwoli艂yby odci膮偶y膰 kraje graniczne i rozdzieli膰 przybywaj膮cych masowo przez Morze 艢r贸dziemne migrant贸w we wszystkich pa艅stwach Unii Europejskiej. W tym kontek艣cie deklarowa艂 nawet, 偶e: 鈥濻olidarno艣膰 bez po艣wi臋ce艅 jest hipokryzj膮, teraz nie potrzebujemy pustych deklaracji o solidarno艣ci, ale dzia艂a艅 i liczb鈥(25.06.2015). Na pocz膮tku stycznia tego roku, ju偶 jako premier, by艂 jednak innego zdania:

鈥濲e艣li chodzi o stanowisko polskiego rz膮du w Unii Europejskiej, nie b臋dzie naszej zgody, akceptacji dla 偶adnego przymusowego mechanizmu [relokacji migrant贸w] i chc臋 pa艅stwa zapewni膰, 偶e Polska nie przyjmie nielegalnych migrant贸w w ramach 偶adnego takiego mechanizmu. Nie przyjmiemy 偶adnego migranta鈥 鈥 deklarowa艂 dziennikarzom na konferencji prasowej.

Fakt, 偶e w opublikowanym na X filmie Tusk m贸wi o 鈥濱slamskiej Republice鈥 Iranu i Pakistanu, zamiast o 鈥濱ranie鈥 i 鈥濸akistanie鈥 jest oczywi艣cie nieprzypadkowy. Postanowi艂 za艂atwi膰 Kaczy艅skiego w艂asn膮 broni膮 i sam wszed艂 w sprawdzone tory zarz膮dzania strachem, podkre艣laj膮c, 偶e sprowadzeni przez PiS migranci s膮 wyznania muzu艂ma艅skiego. A muzu艂man贸w, jak nauczy艂o nas zarz膮dzanie strachem, nale偶y si臋 przecie偶 ba膰. W drugiej przytoczonej wypowiedzi Tusk pos艂uguje si臋 z kolei skutecznie wprowadzonym do j臋zyka debaty publicznej przez prawicowych polityk贸w dehumanizuj膮cym zlepkiem 鈥瀗ielegalny migrant鈥.

Co m贸wi膮 nam te wypowiedzi Tuska? Poza chyba do艣膰 oczywistym faktem, 偶e obecny premier nie jest najbardziej niez艂omnym politykiem, je艣li chodzi o stanie twardo na stra偶y wyznawanych idei, pokazuj膮 one przesuni臋cie 鈥瀘kna Overtona鈥. Straszenie 鈥瀘bcymi kulturowo鈥, muzu艂manami czy Arabami, czy nazywanie ludzi 鈥瀗ielegalnymi鈥 nie jest ju偶 domen膮 faszyzuj膮cych prawicowc贸w. Sta艂o si臋 powszechnie akceptowanym, og贸lnoobowi膮zuj膮cym j臋zykiem debaty o migracji. Jako radykalna postawa traktowany jest dzi艣 raczej postulat, by wpuszcza膰 ludzi staraj膮cych si臋 o azyl i poddawa膰 ich opisanym w prawie procedurom weryfikacji, czy przys艂uguje im jaka艣 forma ochrony mi臋dzynarodowej.

***

Polski dyskurs o uchod藕cach jest dyskursem 艣ci艣le rasistowskim. R贸偶nice rasowe nazywane s膮 r贸偶nicami kulturowymi i podparte zostaj膮 pseudonaukowymi, dawno obalonymi teoriami w rodzaju 鈥瀦derzenia cywilizacji鈥 Samuela Huntingtona. A jednak fakt pozostaje faktem: jako Polacy byli艣my w stanie w ci膮gu miesi膮ca przyj膮膰 dwa miliony uchod藕czy艅 i uchod藕c贸w z Ukrainy (i wspaniale!), a r贸wnocze艣nie toczy膰 za偶arte spory dotycz膮ce tego, czy Polska powinna przyj膮膰 kilka鈥搆ilkana艣cie tysi臋cy uchod藕c贸w w ramach mechanizmu relokacji. Spory, kt贸re by艂y jednym z czynnik贸w daj膮cych PiS-owi bezwzgl臋dne zwyci臋stwo w wyborach parlamentarnych i prezydenckich w 2015 roku. Byli艣my w stanie w ci膮gu miesi膮ca przyj膮膰 dwa miliony uchod藕czy艅 i uchod藕c贸w z Ukrainy (i, raz jeszcze, wspaniale!), a r贸wnocze艣nie godzimy si臋 na to, 偶e w naszych lasach, wzd艂u偶 naszej granicy ludzie gin膮 i s膮 wywo偶eni i wyrzucani do autorytarnej Bia艂orusi, bo mieli czelno艣膰 szuka膰 lepszego 偶ycia. I, co nale偶y podkre艣li膰, gin膮 i s膮 wywo偶eni nadal, pomimo zmiany w艂adzy.

W marcu 2022 roku, nied艂ugo po wybuchu pe艂noskalowej wojny w Ukrainie, na 贸wczesnym Twitterze pojawi艂 si臋 wpis osoby o nicku @ayosogunro (t艂umaczenie w艂asne):

鈥濶ie mog臋 si臋 nadziwi膰, 偶e Europa lamentowa艂a nad 芦kryzysem migracyjnym禄 w 2015, kiedy oko艂o 1,4 miliona uchod藕c贸w ucieka艂o przed wojn膮 w Syrii, a mimo to w ci膮gu kilku dni szybko wch艂on臋艂a 2 miliony Ukrai艅c贸w, w towarzystwie flag i przy akompaniamencie muzyki fortepianowej. Europa nigdy nie mia艂a kryzysu migracyjnego. Ma kryzys rasistowski鈥.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Od ponad 15 lat tworzymy jedyny w Polsce magazyn lewicy katolickiej i budujemy 艣rodowisko zaanga偶owane w walk臋 z podzia艂ami religijnymi, politycznymi i ideologicznymi. Robimy to tylko dzi臋ki Waszemu wsparciu!
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij