Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

Co to znaczy ÔÇ×by─ç PolakiemÔÇŁ w XXI wieku? ÔÇô Podr─Öcznikowa odpowied┼║

Walka zbrojna nie stanowi tematu zbyt trudnego dla siedmio- czy dziewi─Öciolatk├│w. Jest wr─Öcz gloryfikowana w przedstawianej wizji historii, w znacznej mierze zmilitaryzowanej i zmaskulinizowanej.
Co to znaczy ÔÇ×by─ç PolakiemÔÇŁ w XXI wieku? ÔÇô Podr─Öcznikowa odpowied┼║
ilustr.: Zuzanna Wicha

Histori─Ö pisz─ů zwyci─Özcy ÔÇô ewidentnie PiS wzi─Ö┼éo sobie to powiedzenie do serca. Do sieci trafi┼éo zdj─Öcie podr─Öcznika do historii dla uczni├│w IV klasy szko┼éy podstawowej, w kt├│rym w podsumowaniu jednego z rozdzia┼é├│w podane s─ů trzy najwa┼╝niejsze daty w dziejach Polski: ┼Üwi─Öto Konstytucji 3 Maja, ┼Üwi─Öto Niepodleg┼éo┼Ťci (11 listopada) i Dzie┼ä ┼╗o┼énierzy Wykl─Ötych (1 marca). Inny przyk┼éad to fragment z podr─Öcznika do geografii dla klasy VII ÔÇ×Planeta NowaÔÇŁ wydawnictwa Nowa Era. Mo┼╝na w nim przeczyta─ç, ┼╝e nap┼éyw cudzoziemc├│w do Polski wywo┼éuje zar├│wno pozytywne, jak i negatywne skutki. ÔÇ×Na przyk┼éad imigranci z Ukrainy wype┼éniaj─ů luki na rynku pracy. Z drugiej jednak strony osiedlanie si─Ö w Polsce ludno┼Ťci o innej religii i kulturze mo┼╝e w przysz┼éo┼Ťci doprowadzi─ç do napi─Ö─ç obserwowanych obecnie w wielu krajach EuropyÔÇŁ. W┼Ťr├│d krytycznych g┼éos├│w na temat reformy edukacji pojawi┼éy si─Ö zarzuty dostosowywania podr─Öcznik├│w szkolnych do polityki historycznej promowanej przez parti─Ö rz─ůdz─ůc─ů. ┼Üledzono, w du┼╝ym uproszczeniu, jak PiS zmienia w nich wizj─Ö ┼Ťwiata. Ale czy na pewno ostatnie zmiany s─ů a┼╝ tak du┼╝e?

A gdyby spojrze─ç nieco szerzej? Nie na kilka, lecz kilkana┼Ťcie ostatnich lat, na przyk┼éad na okres od pocz─ůtku nowego tysi─ůclecia? Co podr─Öczniki XXI wieku m├│wi─ů o polsko┼Ťci? Jaki obraz wsp├│lnoty si─Ö z nich wy┼éania, jak─ů zawarto w nich wizj─Ö pa┼ästwa i narodu, wreszcie ÔÇô gdzie sytuuje si─Ö w tym kontek┼Ťcie religia? Przeanalizowa┼éam kilkana┼Ťcie podr─Öcznik├│w wczesnoszkolnych (klasy IÔÇôIII, kilka serii: Weso┼éa szko┼éa, Tropiciele, Nowi Tropiciele, Elementarz XXI Wieku, Elementarz Odkrywc├│w, Szko┼éa Marze┼ä, Nowe Ju┼╝ w szkole) z okresu mi─Ödzy 2001 a 2018 rokiem, by zobaczy─ç, jakiego obywatela pr├│buj─ů wychowa─ç ich tw├│rcy. Oczywi┼Ťcie ich wysi┼éki nie musz─ů wywrze─ç powa┼╝nego wp┼éywu na p├│┼║niejszy ┼Ťwiatopogl─ůd, niemniej s┼éuszne wydaj─ů mi si─Ö s┼éowa Alicji Landau-Czajki z ksi─ů┼╝ki Co ÔÇ×Alicja odkrywa po w┼éasnej stronie lustra. ┼╗ycie codzienne, spo┼éecze┼ästwo, w┼éadza w podr─Öcznikach dla dzieci najm┼éodszych 1785ÔÇô2000ÔÇŁ: ÔÇ×podr─Öcznikowy obraz ┼Ťwiata, chocia┼╝ zmodyfikowany przez dom rodzinny i inne lektury, musi w pewnym stopniu, przynajmniej w okresie wczesnego dzieci┼ästwa, wp┼éywa─ç na postrzeganie rzeczywisto┼ŤciÔÇŁ.

Pa┼ästwo nie dla dzieci

Sferze pa┼ästwowej najcz─Ö┼Ťciej nie po┼Ťwi─Öca si─Ö du┼╝o uwagi. To dopiero pocz─ůtek edukacji, wi─Öc w tekstach dominuj─ů przestrzenie bli┼╝sze codziennym do┼Ťwiadczeniom dzieci: dom, szko┼éa, miejsca wycieczek czy wyjazd├│w na wakacje. Niemniej ju┼╝ wtedy zaczyna si─Ö uczy─ç tre┼Ťci, kt├│re potem rozwijane b─Öd─ů na lekcjach geografii czy wiedzy o spo┼éecze┼ästwie. Na tym etapie informowanie o istnieniu w┼éadz pa┼ästwowych przewa┼╝nie ogranicza si─Ö do ich wyliczenia. Opis dzia┼éania organ├│w pa┼ästwa zawieraj─ů nieliczne podr─Öczniki (autorzy tylko jednego z nich ucz─ů przy tej okazji o prawach obywatelskich: jedn─ů z odpowiedzi na tytu┼éowe pytanie ÔÇ×Kto rz─ůdzi w Polsce?ÔÇŁ jest ÔÇ×wszyscy obywatele: Wszyscy doro┼Ťli obywatele Polski. Tak, tak, oni te┼╝ maja wp┼éyw na rz─ůdy ÔÇô┬áprzecie┼╝ to oni wybieraj─ů prezydenta, pos┼é├│w i senator├│wÔÇŁ, a w┼Ťr├│d pyta┼ä do tekstu znajdziemy: ÔÇ×Czy ty masz wp┼éyw na to, kto rz─ůdzi w Polsce? Kiedy i w jaki spos├│b b─Ödziesz mie─ç na to wp┼éyw?ÔÇŁ). Uczy si─Ö o 11 listopada, przy okazji 3 maja omawia si─Ö hymn pa┼ästwowy, s─ů obrazki z polskim wojskiem, god┼éem i flag─ů.

Uwag─Ö zwraca nie tre┼Ť─ç, lecz ton. Tylko w jednym z podr─Öcznik├│w om├│wiono obowi─ůzkowy temat symboli pa┼ästwowych w pogodny, humorystyczny spos├│b. W czytance, kt├│ra stanowi fragment jednej z polskich powie┼Ťci dla dzieci, rodzina kibicuje ojcu bior─ůcemu udzia┼é w maratonie: ÔÇ×Tata przybieg┼é na met─Ö godzin─Ö po zwyci─Özcy [ÔÇŽ]. U┼Ťmiecha┼é si─Ö od ucha do ucha; bia┼ée z─Öby i rumiane policzki. Mama zachichota┼éa, m├│wi─ůc, ┼╝e wygl─ůda teraz jak ┼╝ywa reklama Dnia FlagiÔÇŁ. Ojciec o swoim wyniku:┬áÔÇ×Niepotrzebnie jad┼éem wczoraj tyle potraw z grilla. Bo maj├│wka trwa ju┼╝ drugi dzie┼ä ÔÇô a ┼Üwi─Öto Pracy sta┼éo si─Ö w ostatnich latach ┼Ťwi─Ötem grillaÔÇŁ. O jednym z uczestnik├│w dodaje: ÔÇ×Za mn─ů jest jeszcze jaki┼Ť historyk, kt├│ry si─Ö zasapa┼é, bo ca┼éy czas gada┼é o ┬źKonstytucji 3 maja┬╗ÔÇŁ. W ten spos├│b podr─Öcznik omawia temat ┼Üwi─Öta Pracy, Dnia Flagi i ┼Üwi─Öta Konstytucji 3 Maja, pokazuj─ůc je r├│wnie┼╝ od strony rodzinnego ┼Ťwi─Ötowania i czasu wolnego, d┼éugiego weekendu.

Czytanka z kolejnych stron rozwija ten motyw. Dziewczynka by┼éa z mam─ů w kinie┬ái na spacerze w lesie dzi─Öki temu, ┼╝e trwa┼é d┼éugi weekend. Mama wyt┼éumaczy┼éa, ┼╝e to z powodu ┼Ťwi─ůt: ÔÇ×I na przyk┼éad 1 maja to ┼Üwi─Öto Pracy, kt├│re ma przypomina─ç ludziom na ca┼éym ┼Ťwiecie, ┼╝e praca jest bardzo wa┼╝na. A 3 maja to nasze polskie ┼Ťwi─Öto ÔÇô rocznica uchwalenia konstytucji. I jest po to, ┼╝eby┼Ťmy pami─Ötali, ┼╝e byli┼Ťmy pierwszym pa┼ästwem w Europie, kt├│re mia┼éo w┼éasn─ů konstytucj─Ö. Nie bardzo rozumia┼éam, o co chodzi z t─ů konstytucj─ů, chocia┼╝ mama pr├│bowa┼éa mi t┼éumaczy─ç. Ale spodoba┼éo mi si─Ö bardzo, ┼╝e mo┼╝e by─ç tyle r├│┼╝nych ┼Ťwi─ůtÔÇŁ. ÔÇ×Bo okaza┼éo si─Ö, ┼╝e jest te┼╝ Mi─Ödzynarodowe ┼Üwi─Öto Przytulania, ┼Üwi─Öto Ta┼äca, ┼Üwi─Öto Ca┼éowania i nawet ┼Üwi─Öto Pluszowego Misia!ÔÇŁ. Pod koniec czytanki dziewczynka planuje stworzy─ç w┼éasne ┼Ťwi─Öto na cz─Ö┼Ť─ç przyja┼║ni z jednym z koleg├│w.

I to koniec rado┼Ťci, luzu, perspektywy jednostki. Pozosta┼ée teksty pojawiaj─ůce si─Ö w podr─Öcznikach w okolicach ┼Ťwi─ůt pa┼ästwowych maj─ů budzi─ç ┼╝arliwy patriotyzm, s─ů ckliwe i patetyczne a┼╝ do b├│lu. Zamieszczony jest na przyk┼éad ÔÇ×Katechizm polskiego dzieckaÔÇŁ (ale urywa si─Ö przed fragmentem o powinno┼Ťci oddania ┼╝ycia za Polsk─Ö), czy wiersz Tadeusza Kubiaka┬áÔÇ×Gr├│b Nieznanego ┼╗o┼énierzaÔÇŁ, w kt├│rym jest i ┼éza kr─Öc─ůca si─Ö w oku, i dumna pami─Ö─ç, i ┼Ťlady po rozszarpuj─ůcych pociskach, i ┼╝o┼énierze strzeg─ůcy tego ÔÇ×┼Ťwi─Ötego miejscaÔÇŁ, i proch tysi─ůca ch┼éopc├│w, kt├│rych imion nikt nie zna, ale o kt├│rych pami─Öta ojczyzna. Zbiorowy podmiot jednego z wierszy wyznaje mi┼éo┼Ť─ç:

To mowa, kt├│r─ů od dziecka znamy,
to ludzie, kt├│rych nikt nie pokona,
Gor─ůcym sercem Ciebie kochamy,
Polsko, Ojczyzno, ziemio rodzona.

Polska jest tam, gdzie s─ů Polacy

A co z ┼╝yciem poza ojczyzn─ů lub mo┼╝liwo┼Ťci─ů posiadania dw├│ch ojczyzn? W jednym z podr─Öcznik├│w zamieszczono wiersz, w kt├│rym kontrastem dla ludzi maj─ůcych jedn─ů ojczyzn─Ö s─ů bociany odlatuj─ůce na zim─Ö do ciep┼éych kraj├│w. Podmiot liryczny deklaruje, ┼╝e posiadanie jednej ojczyzny w zupe┼éno┼Ťci wystarczy, bociany wcale nie s─ů w lepszym po┼éo┼╝eniu.

Silny emocjonalny zwi─ůzek z ojczyzn─ů przejawiaj─ů te┼╝ polscy emigranci z jednej z czytanek. Trwa grill w Londynie. Go┼Ťcie obrazuj─ů r├│┼╝ne losy migracyjne: to informatyk Rafa┼é (ÔÇ×Polscy informatycy s─ů bardzo cenieni na ┼Ťwiecie. Dlatego pan Rafa┼é pracuje w wielkiej firmie w LondynieÔÇŁ),┬áEwa, kt├│ra wysz┼éa za poznanego na studiach w Krakowie Anglika i z kt├│rym po d┼éu┼╝szym wsp├│lnym namy┼Ťle osiad┼éa w Londynie (oczywi┼Ťcie nie ma mowy o ich dzieciach, konsekwencji mo┼╝liwych wybor├│w to┼╝samo┼Ťciowych potomstwa ze zwi─ůzk├│w mieszanych podr─Öczniki pewnie by nie unios┼éyÔÇŽ), starszy pan Edward, kt├│rego ojciec walczy┼é w Anglii podczas┬ádrugiej wojny ┼Ťwiatowej i nie m├│g┼é wr├│ci─ç do kraju, ┼Ül─ůzak Jarek (ÔÇ×w rodzinnych Katowicach nie m├│g┼é znale┼║─ç pracy. Teraz pracuje na budowieÔÇŁ) i w ko┼äcu Ania, kt├│ra przyjecha┼éa do Londynu na wakacje. Kluczowe dla wymowy tej czytanki jest jej zako┼äczenie: ÔÇ×┬źNie ┼╝al wam, ┼╝e wyjechali┼Ťcie z Polski?┬╗ ÔÇô pyta w my┼Ťlach pozosta┼éych rodak├│w. My nie wyjechali┼Ťmy z Polski ÔÇô odpowiedzieliby pewnie. ÔÇô Przywie┼║li┼Ťmy kawa┼éek Polski do Anglii. To prawda ÔÇô w polskim sklepiku za rogiem kupuj─ů polskie pieczywo i tylko czasem, kiedy nikt nie s┼éyszy, wzdychaj─ů sobie po polskuÔÇŁ.

To jedyna czytanka o migracji, z jak─ů si─Ö spotka┼éam; w innych podr─Öcznikach uwagi o migrantach s─ů zupe┼énie marginalne. W kt├│rym┼Ť tek┼Ťcie kto┼Ť m├│wi, ┼╝e odprowadza┼é na lotnisko swoj─ů cioci─Ö mieszkaj─ůc─ů w Kanadzie. W innym ÔÇô kiedy dzieci ogl─ůdaj─ů globus, dziewczynka rzuca, ┼╝e jej brat mieszka w Grecji. Tylko tyle. W tym samym czasie, gdy publicystyka puch┼éa od doniesie┼ä o tak zwanych eurosierotach, gdy po wej┼Ťciu do Unii z Polski wyemigrowa┼éy setki tysi─Öcy ludzi, w ┼Ťwiecie podr─Öcznik├│w rodziny by┼éy pe┼éne, a rodzice nigdy nie wyje┼╝d┼╝ali do pracy za granic─ů.

Polak├│w w innych krajach prawie┬ánie ma. Prawie nie ma te┼╝ obcokrajowc├│w czy przedstawicieli mniejszo┼Ťci narodowych w Polsce. Nigdzie w podr─Öcznikach nie pada s┼éowo ÔÇ×┼╗ydÔÇŁ; posta─ç Roma (czy w j─Özyku podr─Öcznik├│w: Cygana) jest r├│wnie┼╝ bardzo rzadka. Stosunkowo najwi─Öcej obcokrajowc├│w jako cz─Ö┼Ť─ç polskiego spo┼éecze┼ästwa funkcjonuje niedyskursywnie: czasem na zdj─Öciach przedstawiaj─ůcych szkolne klasy mo┼╝na wypatrze─ç ciemniejsz─ů sk├│r─Ö czy azjatyckie rysy twarzy (podejrzewam, ┼╝e to m├│g┼é nie by─ç celowy zabieg; by─ç mo┼╝e takie fotografie graficy przygotowuj─ůcy publikacj─Ö mogli pobra─ç z internetu za darmo).

Spo┼Ťr├│d dw├│ch czytanek po┼Ťwi─Öconych spotkaniu dziecka polskiego i cudzoziemca akcja jednej rozgrywa si─Ö w nieokre┼Ťlonej, odrealnionej przestrzeni: ÔÇ×Z ogrodu dobiega┼éy pokrzykiwania dw├│ch ch┼éopc├│w. Jeden! Dwa! Trzy! ┼üachet! Tnien! Tlate! To Marcin uczy┼é Adnana liczy─ç po polsku, a Adnan Marcina po arabsku. Siedzieli na hu┼Ťtawce pod palm─ů daktylow─ů i machali nogami. [ÔÇŽ] Nagle Adnan poderwa┼é si─Ö z hu┼Ťtawki, wdrapa┼é si─Ö zwinnie na palm─Ö po jej schodkowatym pniu i zerwa┼é ki┼Ť─ç dojrza┼éych daktyli. Teraz nauka sz┼éa im ┼éatwiej. Liczyli daktyle, kt├│re zjedliÔÇŁ (dobrze, ┼╝e nie ÔÇ×wdrapa┼é si─Ö zwinnie jak ma┼épaÔÇŁÔÇŽ). Druga czytanka to podw├│rkowe spotkanie ch┼éopca z Hiszpank─ů, kt├│ra przyjecha┼éa do kogo┼Ť w odwiedziny. Najpierw bohater poznaje psa (o znacz─ůcym imieniu ÔÇ×NegroÔÇŁ, nawi─ůzanie do czerni nie jest przypadkowe), potem jego w┼éa┼Ťcicielk─Ö: ÔÇ×Wygl─ůda┼éa ca┼ékiem jak ten pies ÔÇô czarna i kud┼éataÔÇŁ. Bohaterka wpisuje si─Ö w stereotyp kobiety z Europy Po┼éudniowej, a ch┼éopiec nie pozostaje oboj─Ötny na jej wdzi─Öki, lecz na miar─Ö swojego wieku sprowadza j─ů do roli obiektu seksualnego: ÔÇ×Consuela ci─ůgle mruga┼éa tymi swoimi firankami i wtedy w┼éa┼Ťnie pomy┼Ťla┼éem, ┼╝e Consuela to bardzo ┼éadne imi─ÖÔÇŁ.

Katolicka Polska w katolickim ┼Ťwiecie

A co z usytuowaniem Polski w ┼Ťwiecie? Nasze pa┼ästwo ukazywane jest oczywi┼Ťcie jako cz─Ö┼Ť─ç Europy. Co ciekawe, w┼éa┼Ťciwie na r├│wni traktuje si─Ö odniesienia do Europy Zachodniej i Wschodniej. Cz─Östo pokazuje si─Ö Polsk─Ö jako jeden z kraj├│w s┼éowia┼äskich, cho─ç znika to na p├│┼║niejszych etapach edukacji (w 2015 roku Monika Popow pokazywa┼éa w ksi─ů┼╝ce ÔÇ×Kategoria narodu w dyskursie edukacyjnymÔÇŁ, ┼╝e w zbadanych podr─Öcznikach gimnazjalnych Polska jednoznacznie wchodzi┼éa w sk┼éad ┼Ťwiata zachodniego. Punktem odniesienia dla jej osi─ůgni─Ö─ç i dziej├│w by┼é jedynie Zach├│d, a Wsch├│d stanowi┼é byt obcy i zagro┼╝enie). Autorzy kilku podr─Öcznik├│w ukazali te┼╝ Polsk─Ö jako cz─Ö┼Ť─ç Unii Europejskiej, ale im p├│┼║niej po dacie akcesji, tym bardziej malej─ů szanse znalezienia wzmianki na ten temat.

R├│┼╝norodno┼Ť─ç religijna tak┼╝e nie zostaje we wsp├│┼éczesnych podr─Öcznikach odzwierciedlona. Wiara jest obecna, cho─ç trzeba przyzna─ç, ┼╝e w podr─Öcznikach nie ma scen modlitw, wsp├│lnego chodzenia klas na nabo┼╝e┼ästwa czy innych rozbudowanych odwo┼éa┼ä do sfery sacrum. Najcz─Ö┼Ťciej spotka─ç mo┼╝na tylko zewn─Ötrzne oznaki przynale┼╝no┼Ťci do religii, takie jak robienie szopek, spotkanie przy wigilijnym stole czy malowanie jajek. Dzieci zach─Öca si─Ö do wypowiedzi na temat w┼éasnych do┼Ťwiadcze┼ä. W jednym z podr─Öcznik├│w uczniowie maj─ů powiedzie─ç, jak co roku sp─Ödzaj─ů dzie┼ä Wszystkich ┼Üwi─Ötych, w innych ÔÇô po pytaniu, co zwykle je si─Ö na Bo┼╝e Narodzenie ÔÇô maj─ů opowiedzie─ç, jakie dania pojawiaj─ů si─Ö na wieczerzy wigilijnej w ich domach. Wigilijne spotkanie czy robienie pisanek to elementy krajobrazu kulturowego obecne te┼╝ w praktykach os├│b niewierz─ůcych, ale mo┼╝e si─Ö przecie┼╝ zdarzy─ç tak, ┼╝e u jakiego┼Ť ucznia ich nie ma, a podr─Öczniki zdaj─ů si─Ö nie przewidywa─ç takiej sytuacji. Pojawia si─Ö za to taki fragment: ÔÇ×Wszyscy wysy┼éamy karty. Wszyscy ubieramy choinki. [ÔÇŽ] Zachwycaj─ů nas pi─Ökne szopki. W domu czujemy zapach postnych potraw i makowc├│w. ┼ü─ůczy nas op┼éatek i wigilijna kolacja. [ÔÇŽ] I tak post─Öpujemy co roku, bo to jest nasza tradycja. I my zabierzemy j─ů w przysz┼ée lataÔÇŁ. Albo taki: ÔÇ×A wiesz ty, ┼╝e ┼Ťwiat b─Ödzie istnia┼é tak d┼éugo, jak d┼éugo ludzie b─Öd─ů ┼Ťpiewa─ç kol─Ödy i pisa─ç pisanki? Tak, tak, to bardzo wa┼╝neÔÇŽÔÇŁ.

Nie tylko ateizm znajduje si─Ö zreszt─ů poza horyzontem wyobra┼╝e┼ä z tych ksi─ů┼╝ek. Religia istnieje wy┼é─ůcznie w wydaniu katolickim. Buduje si─Ö nawet fa┼észywe wyobra┼╝enie skali powszechno┼Ťci katolicyzmu: Europa w kontek┼Ťcie religijnym pojawia si─Ö tylko pod has┼éem ÔÇ×Bo┼╝e Narodzenie w EuropieÔÇŁ, a ┼Ťwiat szerzej prezentowany jest tylko na stronach o ÔÇ×Szopkach na ┼ŤwiecieÔÇŁ. Nie ma protestantyzmu, nie ma prawos┼éawia, nie ma wyzna┼ä niechrze┼Ťcija┼äskich poza islamem. Ten ostatni za┼Ť obecny jest wy┼é─ůcznie w kontek┼Ťcie wiktorii wiede┼äskiej i Jana III Sobieskiego, kt├│ry wyst─Öpuje w podr─Öcznikach cz─Ö┼Ťciej ni┼╝ jakikolwiek inny kr├│l.

Rzeczpospolita m─Ö┼╝czyzn

Dob├│r wydarze┼ä i postaci historycznych przedstawianych na kartach podr─Öcznik├│w w og├│le jest do┼Ť─ç ciekawy. Z wydarze┼ä najcz─Ö┼Ťciej powraca druga wojna ┼Ťwiatowa, na przyk┼éad w dwustronicowym patetycznym opowiadaniu o kl─Ösce wrze┼Ťnia 1939 roku, z ilustracj─ů przedstawiaj─ůc─ů Zamek Kr├│lewski w p┼éomieniach. Z kolei w wydaniu pewnego podr─Öcznika z roku 2011 o pradziadku dzieci─Öcych bohater├│w, kt├│ry walczy┼é w Anglii w czasie drugiej wojny ┼Ťwiatowej, mo┼╝na przeczyta─ç: ÔÇ×wr├│ci┼é, ale to nie by┼éa ta sama Polska, kt├│rej broni┼é we wrze┼Ťniu [ÔÇŽ]. Wojna zmieni┼éa ludzi, ca┼ée narody i pa┼ästwa. To trudne sprawy, o kt├│rych na pewno b─Ödziecie si─Ö uczy─ç. My┼Ťl─Ö, ┼╝e wasz pradziadek powiedzia┼éby, ┼╝e to dopiero wasi rodzice i wy do ko┼äca zwyci─Ö┼╝yli┼Ťcie w tej wojnie, kt├│ra zacz─Ö┼éa si─Ö tamtego wrze┼ŤniaÔÇŁ [podkre┼Ťlenie moje ÔÇô M.E.P.]. Uwa┼╝am, ┼╝e takie stwierdzenia, nie do odszyfrowania przez dziecko, ale jednak aluzyjnie ukazuj─ůce rok 1989 jako ÔÇ×zwyci─Ö┼╝enie do ko┼äca II wojnyÔÇŁ (czyli jak rozumiem, ÔÇ×prawdziwe odzyskanie niepodleg┼éo┼ŤciÔÇŁ), mog─ů by─ç dobrym gruntem do wprowadzania w p├│┼║niejszych etapach edukacyjnych narracji o PRL jako nie-Polsce.

Z kolei je┼Ťli chodzi o postaci historyczne, wi─Öcej ni┼╝ raz zetkn─Ö┼éam si─Ö pr├│cz Sobieskiego tylko z Janem Matejk─ů, J├│zefem Pi┼ésudskim i Janem Paw┼éem II. To sylwetk─Ö tego ostatniego najcz─Ö┼Ťciej prezentuj─ů podr─Öczniki: jego dzieci┼ästwo, ulubione miejsca (na dw├│ch stronach) czy wreszcie wp┼éyw na upadek komunizmu. Warto doda─ç, ┼╝e papie┼╝ Polak sprawia tam wra┼╝enie jedynego motoru transformacji ustrojowej. Nie m├│wi si─Ö nic ani o Wa┼é─Ösie ani o ÔÇ×Solidarno┼ŤciÔÇŁ. W jednym z podr─Öcznik├│w opisuje si─Ö wy┼é─ůcznie nadziej─Ö, jaka wst─ůpi┼éa w Polak├│w po wyborze Karola Wojty┼éy na papie┼╝a i jak─ů on sam im dawa┼é podczas pielgrzymek do Polski.

R├│wnie znamienne s─ů obecno┼Ť─ç i dob├│r legend. Lech, Piast czy Wanda wzmacniaj─ů mi┼éo┼Ť─ç do wsp├│lnoty definiowanej przez przynale┼╝no┼Ť─ç etniczn─ů i religijn─ů, a nie przez obywatelstwo. Polakiem jest ten, kto kocha Polsk─Ö, polsk─ů mow─Ö i histori─Ö i kto ma polskich przodk├│w. Oto dwa cytaty o takiej wymowie: ÔÇ×Nasz─ů ojczyzn─ů jest Polska [ÔÇŽ]. Polska ma swoje god┼éo, flag─Ö i hymn. Wszystkich Polak├│w ┼é─ůczy j─Özyk i wsp├│lna historiaÔÇŁ; ÔÇ×Tu zostaniemy! ÔÇô powiedzia┼é Lech do swych towarzyszy. ÔÇô To najpi─Ökniejsze miejsce na ┼Ťwiecie. Zbudujemy tutaj osad─Ö. A bia┼éy orze┼é b─Ödzie naszym znakiem. I w ┼Ťrodku puszczy zbudowa┼é Lech obronny gr├│d. Nazwano go Gnieznem, by nazwa przypomina┼éa orle gniazdo. Znak Bia┼éego Or┼éa jest bliski sercu ka┼╝dego Polaka. Ju┼╝ ponad tysi─ůc lat towarzyszy dzieciom, wnukom i prawnukom Lecha. Znak ten zna ka┼╝de polskie dzieckoÔÇŁ. No i jak sygnalizowa┼éam wcze┼Ťniej, Polak jest te┼╝ katolikiem.

Najbardziej esencjonalnie wizj─Ö i elementy sk┼éadowe polsko┼Ťci oddaje wiersz ÔÇ×Z dziej├│w PolskiÔÇŁ. To opowie┼Ť─ç o historii naszego kraju od chrztu Mieszka, przez polskie bohaterstwo (naturalnie z Grunwaldem i drug─ů┬áwojn─ů ┼Ťwiatow─ů), do wyboru Polaka na papie┼╝a ÔÇô to jedyne wymienione wydarzenie w cz─Ö┼Ťci dotycz─ůcej historii powojennej (warto doda─ç, ┼╝e wiersz to te┼╝ historia napisana przez m─Ö┼╝czyzn─Ö i skupiona wy┼é─ůcznie wok├│┼é m─Ö┼╝czyzn ÔÇô oraz ┼╝e z dziej├│w Polski znika ca┼éy XIX wiek).

Mieszko I Polan po┼é─ůczy┼é plemiona
i sprawi┼é, ┼╝e Polska zosta┼éa ochrzczona.
Boles┼éaw Chrobry, pierwszy kr├│l w koronie,
w katedrze gnie┼║nie┼äskiej przyj─ů┼é j─ů na skronie.
Kr├│l Kazimierz z Piast├│w (Wielkim go nazwano)
zasta┼é Polsk─Ö drewnian─ů, zostawi┼é murowan─ů!
W┼éadys┼éaw Jagie┼é┼éo z Polsk─ů z┼é─ůczy┼é Litw─Ö,
pod Grunwaldem wygra┼é z Krzy┼╝akami bitw─Ö.
Mikołaj Kopernik, uczony znad Wisły,
ruch planet opisał dla pokoleń przyszłych.
Jan Sobieski, gdy Turcy Wiede┼ä oblegali,
muzułmanów pokonał, Europę ocalił.
Wiwatami rozbrzmiewa trzeci dzień majowy,
oto Konstytucja, nadzieja odnowy!
Ojczyzn─Ö star┼éy z mapy zaborc├│w trzech wojska,
ÔÇ×Marsz, marsz, D─ůbrowskiÔÇŁ, z Tob─ů wr├│ci Polska!
Marsza┼éek Pi┼ésudski, ÔÇ×DziadekÔÇŁ ukochany
zniewolonej Polsce rozkuwał kajdany.
D┼éugie drugiej wojny cierpienia miesi─ůce.
Na murach kto┼Ť kre┼Ťli┼é znak ÔÇ×Polski Walcz─ůcejÔÇŁ.
Obudzi┼éa si─Ö Polska w nadziei i wierze,
Jan Pawe┼é II w Rzymie, Wojty┼éa ÔÇô papie┼╝em.

Egzemplarz podr─Öcznika, w kt├│rym znalaz┼éam ten wiersz, pochodzi┼é z 2001 roku. R├│┼╝ne inne tre┼Ťci o podobnym wyd┼║wi─Öku ukazywa┼éy si─Ö przez ca┼éy czas a┼╝ do roku 2018. Czytankom, kt├│re nie podchodzi┼éy czo┼éobitnie do kwestii ojczyzny, towarzyszy przewa┼╝aj─ůca liczba tekst├│w wpajaj─ůcych tradycyjnie pojmowany patriotyzm. Jak si─Ö okazuje, walka zbrojna nie stanowi tematu zbyt trudnego dla siedmio- czy dziewi─Öciolatk├│w. Jest wr─Öcz gloryfikowana w przedstawianej wizji historii, w znacznej mierze zmilitaryzowanej i zmaskulinizowanej. Co innego prawa obywatelskie ÔÇô na takie tematy miejsca niemal brak. My┼Ťl─Ö, ┼╝e jeszcze d┼éugo na pytanie ÔÇ×Kto ty jeste┼Ť?ÔÇŁ podr─Öczniki b─Öd─ů odpowiada┼éy s┼éowami W┼éadys┼éawa Be┼ézy, a nie Micha┼éa Rusinka z wydanej w zesz┼éym roku ksi─ů┼╝ki ÔÇ×Jaki znak tw├│j? Wierszyki na dalsze 100 lat niepodleg┼éo┼ŤciÔÇŁ.

A jakiekolwiek liberalne w─ůtki? Czy by┼éo na nie miejsce? W┼éa┼Ťciwie nie. W niekt├│rych podr─Öcznikach poruszano temat tolerancji w kontek┼Ťcie r├│┼╝nych kolor├│w sk├│ry. Tylko tyle.

Pod wzgl─Ödem konstruowania wizji pa┼ästwa i narodu publikacje te nie zmieni┼éy si─Ö znacz─ůco od pocz─ůtku XXI wieku. Z lektury ksi─ů┼╝ki Landau-Czajki mo┼╝na te┼╝ wywnioskowa─ç, ┼╝e ostatnia du┼╝a zmiana ich wymowy to lata 90. (ze wzgl─Ödu na przemiany 1989 roku), tote┼╝ w szerszej perspektywie zmiany wprowadzane za rz─ůd├│w PiS nie s─ů tak sensacyjne, jak wynika┼éoby z prasowych nag┼é├│wk├│w. Nie odbiegaj─ů od trend├│w obowi─ůzuj─ůcych przez ostatnie trzydzie┼Ťci lat.

Podr─Öczniki najcz─Ö┼Ťciej nie pokazuj─ů ┼Ťwiata takim, jaki by┼é w momencie ich publikacji. W du┼╝ym stopniu ma to zwi─ůzek z tym, ┼╝e┬áautorzy┬ácz─Östo decyduj─ů si─Ö na zamieszczanie tekst├│w bardzo starych, uznawanych za klasyk─Ö ju┼╝ w czasie ich dzieci┼ästwa i b─Öd─ůcych przez to no┼Ťnikami wizji spo┼éecze┼ästw z dawniejszych epok. Nie o wszystkim wi─Öc decyduje polityka, nie wszystko jest efektem ┼Ťwiadomych decyzji ┼Ťwiatopogl─ůdowych. Z pewno┼Ťci─ů jednak┬áje┼Ťli nie tw├│rcy podr─Öcznik├│w, to autorzy podstaw programowych po cz─Ö┼Ťci odmalowuj─ů przed oczami dziecka ┼Ťwiat taki, jakim chcieliby go widzie─ç. A jest to ┼Ťwiat skostnia┼éy i anachroniczny. ┼Üwiat prawicowej utopii.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś