Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

Co może opowiedzieć nam płyta Syreny

Na wystawie ÔÇ×Szafa graj─ůca!ÔÇŁ w Muzeum POLIN p┼éyty prezentowane s─ů jako no┼Ťniki znacze┼ä ÔÇô ka┼╝da ma swoj─ů ma┼é─ů histori─Ö, kt├│ra reprezentuje wi─Öksz─ů opowie┼Ť─ç ÔÇô o polskim i ┼Ťwiatowym przemy┼Ťle fonograficznym, tych, kt├│rzy go tworzyli, i tych, kt├│rzy z niego korzystali.

ilustr.: Dominika Hoyle

ilustr.: Dominika Hoyle


Na ┼Üwiatowej Wystawie w Pary┼╝u w 1889 roku fonograf zosta┼é okrzykni─Öty Cudem Wieku XX, a nie XIX ÔÇô widocznie przewidywano, jak du┼╝─ů odegra rol─Ö w przysz┼éo┼Ťci. To wiek XX pozostawi┼é po sobie pierwsz─ů d┼║wi─Ökow─ů kronik─Ö. Do 29 maja w Muzeum POLIN mo┼╝na zobaczy─ç wystaw─Ö ÔÇ×Szafa graj─ůca! ┼╗ydowskie stulecie na szelaku i winylu. Polskie historieÔÇŁ, kt├│ra pokazuje ┼╝ydowski wk┼éad w histori─Ö fonografii i tym samym prowokuje do refleksji na temat wk┼éadu polskich ┼╗yd├│w w konstruowanie tego nowego obszaru polskiej kultury.
Z dzisiejszej perspektywy trudno u┼Ťwiadomi─ç sobie donios┼éo┼Ť─ç pojawienia si─Ö nowych mo┼╝liwo┼Ťci rejestracji i odtwarzania d┼║wi─Öku. Do┼Ťwiadczenie s┼éyszenia g┼éos├│w pochodz─ůcych z r├│┼╝nych czas├│w i miejsc nie jest dla nas niczym nadzwyczajnym. Tymczasem ponad sto lat temu zakwestionowa┼éo ono dotychczasowe granice odczuwania czasu i przestrzeni, a tak┼╝e granice pomi─Ödzy uczestnictwem w ┼╝yciu wsp├│lnoty a indywidualno┼Ťci─ů ÔÇô szelakowe i winylowe p┼éyty mog┼éy by─ç s┼éuchane przez wielu ludzi w r├│┼╝nych miejscach i kontekstach, samotnie i┬ádo ta┼äca. P┼éyty s─ů prezentowane na wystawie jako no┼Ťniki znacze┼ä ÔÇô ka┼╝da ma swoj─ů ma┼é─ů histori─Ö, kt├│ra mo┼╝e reprezentowa─ç wi─Öksz─ů opowie┼Ť─ç ÔÇô o polskim i ┼Ťwiatowym przemy┼Ťle fonograficznym, tych, kt├│rzy go tworzyli, i tych, kt├│rzy z niego korzystali. Co mo┼╝e opowiedzie─ç nam p┼éyta z etykiet─ů Syrena Record?
Nagrywanie d┼║wi─Öku zaczyna si─Ö od fonografu wynalezionego w 1877 roku przez Thomasa Edisona. Pocz─ůtkowo wydawa┼éo mu si─Ö, ┼╝e skonstruowa┼é co┼Ť w rodzaju dzisiejszego dyktafonu. Niespecjalnie interesowa┼é si─Ö muzyk─ů, wi─Öc nie od razu przysz┼éo mu do g┼éowy, ┼╝e jego genialny wynalazek tak ┼Ťci┼Ťle mo┼╝e by─ç z ni─ů zwi─ůzany. Prze┼éom fonograficzny nast─ůpi┼é dziesi─Ö─ç lat p├│┼║niej, gdy niemiecki emigrant ┼╝ydowskiego pochodzenia, Emil Berliner, wymy┼Ťli┼é w Stanach Zjednoczonych gramofon i p┼éyt─Ö gramofonow─ů (produkowan─ů wtedy na szelaku), kt├│r─ů mo┼╝na by┼éo powiela─ç.
Zdaniem Hanno Loewyego, dyrektora Judisches Museum Hohenems i kuratora wystawy ÔÇ×Szafa graj─ůca! ┼╗ydowskie stulecie na szelaku i winyluÔÇŁ, najwi─Ökszy wk┼éad w rozw├│j medium gramofonowego mieli wynalazcy ┼╝ydowskiego pochodzenia. To w┼éa┼Ťnie, mi─Ödzy innymi, pokazuje wielow─ůtkowa wystawa, kt├│rej warszawska ods┼éona, przygotowana przez Tamar─Ö Sztym─Ö, nosi podtytu┼é ÔÇ×Historie z PolskiÔÇŁ. Potwierdza to przyk┼éad pierwszej polskiej wytw├│rni p┼éyt gramofonowych znanej jako ÔÇ×Syrena RecordÔÇŁ. Jej tw├│rc─ů by┼é Juliusz Feigenbaum, kt├│ry w 1904 roku w Warszawie podj─ů┼é si─Ö zbudowania praktycznie z niczego zupe┼énie nowej ga┼é─Özi przemys┼éu, a nast─Öpnie z powodzeniem j─ů rozwija┼é. Wytw├│rnia w swojej nazwie odwo┼éywa┼éa si─Ö do warszawskiej symboliki, jej fabryka mie┼Ťci┼éa si─Ö w samym centrum miasta.
Juliusz Feigenbaum, urodzony w 1872 roku w Warszawie, syn handlowca Borucha, pos┼éugiwa┼é si─Ö trzema imionami. Pierwotnie u┼╝ywa┼é hebrajskiego Jehoszija, p├│┼║niej wyst─Öpowa┼é jako Juliusz, w Rosji nazywano go za┼Ť Jurijem Wasiliewiczem, co wskazuje na r├│┼╝ne konteksty jego to┼╝samo┼Ťci. Syrena Record musia┼éa zmaga─ç si─Ö z dzia┼éaniem w rozdartym zaborami krajem, ograniczeniami gospodarczymi i politycznymi.
W tym czasie na terenie naszego kraju dzia┼éa┼éo kilka przedstawicielstw zagranicznych firm fonograficznych (na przyk┼éad Gramophone, Zonophone, Stella). Ich program wydawniczy opiera┼é si─Ö si┼é─ů rzeczy na ich rodzimym repertuarze, Syrena za┼Ť wydawa┼éa utwory polskie, w tym polskie ta┼äce narodowe, pie┼Ťni patriotyczne i ludowe, dzi─Öki czemu odnios┼éa sukces. Mia┼éo to polityczne znaczenie ÔÇô w obawie przed cenzur─ů ÔÇ×Mazurek D─ůbrowskiegoÔÇŁ zosta┼é opatrzony podpisem ÔÇ×utw├│r ludowyÔÇŁ.
W monografii po┼Ťwi─Öconej Syrenie Record Tomasz Lerski, analizuj─ůc ├│wczesne materia┼éy prasowe, zwraca uwag─Ö na marketingowe umiej─Ötno┼Ťci Feigenbauma ÔÇô ukazywa┼éy si─Ö liczne reporta┼╝e o Syrenie Record, kt├│rych autorzy, pisz─ůc, ┼╝e Feigenbaum stworzy┼é zupe┼énie now─ů dziedzin─Ö przemys┼éu bez maszyn, urz─ůdze┼ä i wykszta┼éconej kadry, poczytywali to jako zas┼éug─Ö obywatelsk─ů. Doceniali popularyzowanie polskiej muzyki i polskiego s┼éowa m├│wionego. Prasa podkre┼Ťla┼éa te┼╝ lepsz─ů jako┼Ť─ç nagra┼ä Syreny ni┼╝ nagra┼ä niemieckich.
Pomimo trudnych lat funkcjonowania pod zaborem rosyjskim, a nast─Öpnie rabunk├│w i konfiskat w czasie pierwszej wojny ┼Ťwiatowej, przez kt├│re kondycja Syreny znacznie si─Ö pogorszy┼éa, wraz z nastaniem niepodleg┼éo┼Ťci wytw├│rnia przyst─ůpi┼éa do odbudowy, aby przywr├│ci─ç dawn─ů ┼Ťwietno┼Ť─ç. Nawi─ůza┼éa wsp├│┼éprac─Ö z wybitnymi ┼Ťpiewakami i muzykami znanymi z warszawskich scen teatralnych i kabaretowych, zacz─Ö┼éa promowa─ç tak┼╝e muzyk─Ö jazzow─ů i taneczn─ů. Program wytw├│rni by┼é bardzo r├│┼╝norodny i bogaty: od muzyki rozrywkowej, przez religijn─ů (w tym nagrania kantor├│w i ┼Ťpiew├│w prawos┼éawnych), operow─ů, powa┼╝n─ů, a┼╝ do muzyki ludowej.
Muzyka ludowa, kt├│ra mog┼éa znale┼║─ç si─Ö na p┼éycie, w ├│wczesnym rozumieniu by┼éa g┼é├│wnie folklorem aran┼╝owanym (cho─ç zdarza┼éy si─Ö te┼╝ nagrania autentycznych wykonawc├│w, na przyk┼éad z Podhala). W wi─Ökszo┼Ťci przypadk├│w na p┼éyty trafia┼éy utwory nawi─ůzuj─ůce do tradycji, wykonywane przez profesjonalnych muzyk├│w Orkiestry Syreny Record, cz─Östo z towarzyszeniem ch├│ru ÔÇô nie mia┼éy one wiele wsp├│lnego z muzyk─ů gran─ů na wsi przez muzykant├│w. By┼éy to dwa ┼Ťwiaty o r├│┼╝nych normach estetycznych. Dzi─Öki p┼éycie gramofonowej historia przesta┼éa by─ç niema, ale oczywi┼Ťcie tylko cz─Ö┼Ťciowo. Nie wszystkim nale┼╝a┼é si─Ö g┼éos.
Konstruowanie folkloru mia┼éo tak┼╝e znaczenie dla polskich ┼╗yd├│w, kt├│rzy od pocz─ůtku XX wieku intensywnie zbierali i zapisywali ┼╝ydowskie pie┼Ťni i tradycje ÔÇô zgodnie z postulatem Icchoka Lejbusza Pereca (przypomnianym przez Tamar─Ö Sztym─Ö w katalogu wystawy), by tworzy─ç nowoczesn─ů kultur─Ö ┼╝ydowsk─ů w oparciu o skarbiec tradycji. By─ç mo┼╝e s─ů po┼Ťr├│d tego materia┼éu pojedyncze ┼╝ydowskie mazurki i oberki grane przez ┼╝ydowskich muzykant├│w ze wsi i sztetli, transowe i dzikie, o surowym brzmieniu, zupe┼énie inne ni┼╝ muzyka klezmerska czy sztucznie stworzony izraelski folk. Nie przebi┼éy si─Ö jednak do powszechnej ┼Ťwiadomo┼Ťci. Tak jak polska niestylizowana wiejska muzyka zachowa┼éy si─Ö g┼é├│wnie w pami─Öci polskich muzykant├│w i s┼éuchaczy, o czym przypomina┼é organizowany jesieni─ů 2016 roku w Muzeum POLIN koncert ÔÇ×Kolberg po ┼╝ydowskuÔÇŁ. Mo┼╝na by┼éo na nim wys┼éucha─ç tego, co, nie przystaj─ůc do nowoczesno┼Ťci i pogoni za post─Öpem epoki, bez pomocy p┼éyty gramofonowej, przetrwa┼éo Holokaust. Do niedawna by┼éa to bia┼éa plama w refleksji o muzyce polskich ┼╗yd├│w, kt├│ra powoli zape┼énia si─Ö projektami muzycznymi reprezentowanymi na wystawie przez jeden utw├│r Kapeli Brod├│w. Muzycy, kt├│rzy je┼╝d┼╝─ů na wie┼Ť, aby uczy─ç si─Ö dawnych melodii od┬áwiejskich wykonawc├│w, od lat trafiali w terenie na ÔÇ×ta┼äce ┼╝ydowskieÔÇŁ czy ÔÇ×polki ┼╝yd├│wkiÔÇŁ, kt├│re cz─Östo funkcjonuj─ů w repertuarze muzykant├│w jako utwory jak ka┼╝de inne.
Przyk┼éadem wzajemnych wp┼éyw├│w ┼╝ydowskoÔÇôpolskich w materii muzyki jest tango ÔÇ×RebekaÔÇŁ Andrzeja W┼éasta i Zygmunta Bia┼éostockiego. Opowiada histori─Ö nieszcz─Ö┼Ťliwej mi┼éo┼Ťci ubogiej ┼╝ydowskiej sklepikarki z ma┼éego miasteczka do przybysza z wielkiego miasta, pokazuj─ůc w ten spos├│b dystans pomi─Ödzy ┼╗ydami i gojami, kultur─ů sztetli i miast. Tango to, wielokrotnie reinterpretowane, sta┼éo si─Ö prawdziwym szlagierem polskiej kultury, mog┼éoby by─ç, jak wytw├│rnia Syrena Record, symbolem wsp├│┼étworzenia polsko┼Ťci przez polskich ┼╗yd├│w.
Drug─ů wojn─Ö ┼Ťwiatow─ů przetrwa┼éo oko┼éo 60 procent nagra┼ä dokonanych w wytw├│rni Syrena Record. Wojenne losy Syreny opisuje raport sporz─ůdzony przez szefa dystryktu warszawskiego Generalnego Gubernatorstwa, Ludwiga Fischera, kt├│ry przed┼éo┼╝ono 30 wrze┼Ťnia 1941 roku generalnemu gubernatorowi w Krakowie: ÔÇ×Zabroniono wykonywania utwor├│w kompozytor├│w ┼╝ydowskich i kompozytor├│w wrogich pa┼ästw, jak r├│wnie┼╝ polskich marsz├│w, piosenek ludowych i narodowych oraz wszelkiej muzyki mog─ůcej podtrzymywa─ç lub budzi─ç tradycje narodowe. Aby uniemo┼╝liwi─ç antyniemieckim rozg┼éo┼Ťniom radiowym wywieranie wp┼éywu na ludno┼Ť─ç polsk─ů, zaraz po zaj─Öciu miasta skonfiskowano wszystkie radia i oddano je do magazyn├│w. Zlikwidowano dwie spo┼Ťr├│d trzech istniej─ůcych w W-wie fabryk gramofonowych. Trzecia z tych fabryk nale┼╝y do zagranicznej grupy interes├│wÔÇŁ. Syrena przesta┼éa istnie─ç.
Nast─Öpca Feigenbauma, Hilary Tempel, kt├│ry kierowa┼é firm─ů w latach 30., zosta┼é rozstrzelany w Palmirach w nocy z 20 na 21 czerwca 1940 roku.
Te wszystkie opowie┼Ťci mog─ů by─ç przywo┼éane przez dowoln─ů p┼éyt─Ö Syreny. Wystawa ÔÇ×Szafa graj─ůca!ÔÇŁ, a wraz z ni─ů ÔÇ×do┼Ťwiadczenie ┼╝ydowskieÔÇŁ w muzyce na tym si─Ö nie ko┼äczy. Prezentuje interesuj─ůce zmiany zachodz─ůce w muzyce na przestrzeni kolejnych kilkudziesi─Öciu lat, na tle spo┼éecznych i politycznych przemian oraz migracji, a┼╝ do dzi┼Ť. Mo┼╝emy wys┼éucha─ç na niej niezliczonej liczby utwor├│w i towarzysz─ůcych im opowie┼Ťci.
***
Muzeum Historii ┼╗yd├│w Polskich POLIN,┬áÔÇ×Szafa graj─ůca! ┼╗ydowskie stulecie na szelaku i winylu. Polskie historieÔÇŁ, 3 lutegoÔÇô29 maja 2017, kuratorzy:┬áHanno Loewy, Tamara Sztyma.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś