Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Cie┼ä Marca, mit Maja ÔÇô 50 lat p├│┼║niej

Rocznica Marca i Maja ukaza┼éa spo┼éeczn─ů aktualno┼Ť─ç problem├│w, kt├│re le┼╝a┼éy u ┼║r├│de┼é zdarze┼ä sprzed pi─Ö─çdziesi─Öciu lat.
Cie┼ä Marca, mit Maja ÔÇô 50 lat p├│┼║niej
ilustr.: Urszula Zabłocka

Oficjalne obchody 50. rocznic Marca oraz Maja 1968 roku mia┼éy by─ç skromne. Chocia┼╝ zar├│wno we francuskiej, jak i polskiej wyobra┼║ni narodowej wydarzenia sprzed pi─Ö─çdziesi─Öciu lat odgrywaj─ů wa┼╝n─ů rol─Ö, w┼éadze tych pa┼ästw z r├│┼╝nych powod├│w nie by┼éy zainteresowane g┼éo┼Ťnym upami─Ötnieniem minionego p├│┼éwiecza. Niemniej to w┼éa┼Ťnie przez rz─ůdowe dzia┼éania ÔÇô kt├│re w ┼╝aden spos├│b nie mia┼éy by─ç zwi─ůzane z Marcem czy Majem ÔÇô wspomnienia tych miesi─Öcy wywo┼éa┼éy poruszenie w┼Ťr├│d Polek i Francuzek.

Rz─ůd w sk┼éadzie porcelany

Obchody Marca zosta┼éy poprzedzone nowelizacj─ů ustawy o Instytucie Pami─Öci Narodowej, kt├│ra wprowadzi┼éa art. 55a, penalizuj─ůcy przypisywanie, u┼╝ywaj─ůc s┼é├│w ustawodawcy, ÔÇ×Narodowi Polskiemu lub Pa┼ästwu PolskiemuÔÇŁ odpowiedzialno┼Ťci lub wsp├│┼éodpowiedzialno┼Ťci za zbrodnie pope┼énione przez III Rzesz─Ö Niemieck─ů albo za inne zbrodnie przeciwko pokojowi, ludzko┼Ťci b─ůd┼║ zbrodnie wojenne czy te┼╝ za ra┼╝─ůce pomniejszanie odpowiedzialno┼Ťci rzeczywistych sprawc├│w tych zbrodni. W dyskursie publicznym powy┼╝szy przepis zosta┼é sprowadzony przede wszystkim do kwestii oboz├│w koncentracyjnych, a precyzuj─ůc: do ÔÇ×polskich oboz├│w ┼ŤmierciÔÇŁ. Ta zmiana legislacyjna doprowadzi┼éa z jednej strony do ostrej krytyki rz─ůdu polskiego przez mi─Ödzy innymi Izrael czy Stany Zjednoczone, z drugiej do nasilenia si─Ö antysemickich wypowiedzi. O ile tweety prezentowane w trakcie programu ÔÇ×Studio PolskaÔÇŁ 27 stycznia 2018 roku, w rocznic─Ö wyzwolenia obozu Auschwitz-Birkenau, spotka┼éy si─Ö ze sprzeciwem prowadz─ůcych i prezesa TVP, o tyle ┼╝arty Rafa┼éa Ziemkiewicza i Marcina Wolskiego z ÔÇ×┼╝ydowskich oboz├│w ┼ŤmierciÔÇŁ nie zosta┼éy skrytykowane przez w┼éadze telewizji. Co wi─Öcej, pierwszy z tej dw├│jki zas┼éyn─ů┼é tak┼╝e pisaniem o ÔÇ×g┼éupich wzgl. chciwych parchachÔÇŁ.

Atmosfera ta wp┼éyn─Ö┼éa na dyskusj─Ö wok├│┼é pi─Ö─çdziesi─Öciolecia Marca, w kt├│rej podkre┼Ťlano przede wszystkim antysemicki wymiar tamtego okresu. Pozwoli┼éo to na prze┼éamanie obrazu Marca ÔÇÖ68 jako protestu student├│w, kt├│rzy z niewiadomych powod├│w i w niewiadomym celu zdecydowali si─Ö na organizacj─Ö manifestacji politycznych. S┼éowa premiera Morawieckiego, jakoby wydarzenia sprzed pi─Ö─çdziesi─Öciu lat powinny by─ç dla Polak├│w powodem do dumy, a nie wstydu, wzmocni┼éy g┼éosy w dyskusji podkre┼Ťlaj─ůce cierpienia os├│b wygnanych z Polski. To napi─Öcie w dyskursie publicznym zbieg┼éo si─Ö z wydarzeniami kulturalnymi oraz spo┼éecznymi, kt├│re tak┼╝e podejmowa┼éy przede wszystkim temat relacji polsko-┼╝ydowskich. Premier─Ö mia┼éy spektakle ÔÇ×Kilka obcych s┼é├│w po polskuÔÇŁ Anny Smolar, ÔÇ×Zapiski z wygnaniaÔÇŁ Magdy Umer oraz ÔÇ×Sprawiedliwo┼Ť─çÔÇŁ Micha┼éa Zadary. W ksi─Ögarniach pojawi┼éy si─Ö ÔÇ×Ksi─Öga wyj┼ŤciaÔÇŁ Miko┼éaja Grynberga oraz ÔÇ×Ani tu, ani tamÔÇŁ Krystyny Naszkowskiej, a tak┼╝e wznowienie ÔÇ×┼╗ycia przeci─ÖtegoÔÇŁ Joanny Wiszniewicz. Sama dyskusja mia┼éa miejsce nie na pa┼ästwowych obchodach, lecz podczas wydarze┼ä organizowanych przez Muzeum POLIN czy Uniwersytet Warszawski.

Trwały antysemityzm, przepracowana Zagłada

Pozostaje jednak pytanie o to, czy mo┼╝na m├│wi─ç o skutkach lub konsekwencjach tegorocznych obchod├│w Marca ÔÇÖ68. Nieustannie aktualny pozostaje argument o warszawocentryczno┼Ťci (albo elitarno┼Ťci) wspominanych wydarze┼ä. Mo┼╝na z nim jednak polemizowa─ç, wskazuj─ůc, ┼╝e ┼╝aden z innych ÔÇ×polskich miesi─ÖcyÔÇŁ nie doczeka┼é si─Ö szeroko obchodzonych rocznic (a przecie┼╝ Sierpie┼ä ÔÇÖ80 czy Grudzie┼ä ÔÇÖ70 w powszechnej ┼Ťwiadomo┼Ťci, budowanej takimi tekstami kultury jak ÔÇ×Czarny czwartekÔÇŁ Antoniego Krauzego, by┼éy o wiele bardziej egalitarnymi protestami). Co wi─Öcej, sama ÔÇ×warszawkaÔÇŁ, skupiaj─ůc si─Ö w swoich debatach przede wszystkim na antysemickim wymiarze Marca, da┼éa g┼éos tym, kt├│rzy dotychczas znajdowali si─Ö na marginesie dyskursu o tych wydarzeniach (a przynajmniej tak ich postrzegano). Za przyk┼éad mo┼╝e s┼éu┼╝y─ç wspomniany wcze┼Ťniej spektakl Zadary, stworzony na podstawie akt IPN-u z ┼üodzi i Katowic, czy wznowienie ksi─ů┼╝ki Wiszniewicz. Mo┼╝na uzna─ç to za kolejny akt podkre┼Ťlania og├│lnopolskiego do┼Ťwiadczenia Marca.

Wraz z ko┼äcem tegorocznych obchod├│w burza wok├│┼é nowelizacji ustawy o IPN ostatecznie umilk┼éa, chocia┼╝ nie by┼éo to oczywiste. W okolicach marca bie┼╝─ůcego roku wydano dwie ksi─ů┼╝ki, o kt├│rych jeszcze nie wspomnia┼éem. Chodzi o ÔÇ×Pod kl─ůtw─ůÔÇŁ Joanny Tokarskiej-Bakir oraz ÔÇ×Dalej jest nocÔÇŁ pod redakcj─ů Barbary Engelking i Jana Grabowskiego. Obydwie ÔÇô skrajnie upraszczaj─ůc wyw├│d autor├│w ÔÇô wskazuj─ů na aktywn─ů rol─Ö Polak├│w w mordowaniu ┼╗yd├│w. I o ile publikacje te spotka┼éy si─Ö z krytyk─ů w┼Ťr├│d prawicowych medi├│w, o tyle w przeciwie┼ästwie do ÔÇ×S─ůsiad├│wÔÇŁ Jana Tomasza Grossa nie wywo┼éa┼éy szerokiego spo┼éecznego oburzenia. Oczywi┼Ťcie, ten brak reakcji mo┼╝na t┼éumaczy─ç na wiele sposob├│w, niemniej uwa┼╝am, ┼╝e z analizy tegorocznych obchod├│w Marca ÔÇÖ68 mo┼╝na wyprowadzi─ç dwa powi─ůzane ze sob─ů wnioski. Mianowicie demon antysemityzmu nieustannie istnieje, schowany w polskiej kulturze, niemniej po osiemnastu latach od premiery ksi─ů┼╝ki Grossa stwierdzenie, ┼╝e Polacy dopuszczali si─Ö zbrodni na ┼╗ydach, nie wywo┼éuje powszechnej paniki i nie jest negowane przez wi─Ökszo┼Ť─ç stron o pogl─ůdach konserwatywnych.

Wspomnienia i puste barykady

Obchody Maja ÔÇÖ68 tak┼╝e by┼éy zdominowane przez dzia┼éania pozarz─ůdowe. Instytucje naukowe oraz kulturalne stworzy┼éy portal soixantehuit.fr, gdzie znajduj─ů si─Ö informacje o wszystkich akcjach zwi─ůzanych z pi─Ö─çdziesi─Öcioleciem wydarze┼ä majowych. Jednym ze wsp├│┼éorganizator├│w tej akcji jest Centre Pompidou, kt├│re przygotowa┼éo wystaw─Ö ÔÇ×Maj ÔÇÖ68 ÔÇô Zgromadzenie Og├│lneÔÇŁ (Mai 68 ÔÇô Assembl├ęe G├ęn├ęrale), a tak┼╝e seri─Ö seminari├│w ÔÇ×Maj ÔÇÖ68 w teoriiÔÇŁ (Mai 68 en th├ęorie). R├│wnie┼╝ w mediach temat Maja pojawia┼é si─Ö stosunkowo cz─Östo. W debatach zwykle zastanawiano si─Ö nad dziedzictwem tych wydarze┼ä oraz ich wsp├│┼éczesnym znaczeniem. Dziennik ÔÇ×Lib├ęrationÔÇŁ przez ca┼éy miesi─ůc codziennie publikowa┼é przemy┼Ťlenia kolejnych pisarek lub pisarzy na temat Maja, co wpisuje si─Ö w inteligencki spos├│b obchodzenia tego p├│┼éwiecza.

Brak uczestnictwa pa┼ästwa w organizacji obchod├│w wydaje si─Ö nieprzypadkowy. Legenda i mit majowych wydarze┼ä silnie wp┼éyn─Ö┼éy na spo┼éecze┼ästwo francuskie. Wiele os├│b, kt├│re bra┼éo udzia┼é w manifestacjach, nadal jest aktywnych politycznie, spo┼éecznie czy zawodowo. Innymi s┼éowy, nastroje z tamtego miesi─ůca pozostaj─ů czym┼Ť wr─Öcz namacalnym, ┼éatwym do ponownego rozpalenia.

I to w┼éa┼Ťnie w takich warunkach Emanuel Macron przeprowadza swoje liberalne reformy (mi─Ödzy innymi francuskiego pa┼ästwowego przewo┼║nika kolejowego SNCF czy szkolnictwa wy┼╝szego, tak zwane┬áloi Vidal), kt├│re bynajmniej nie spotykaj─ů si─Ö z powszechnym poparciem spo┼éecznym, a s─ů raczej potencjalnym katalizatorem protest├│w antyrz─ůdowych. Francji uda┼éo si─Ö jednak unikn─ů─ç polskiego scenariusza i nie doprowadzi─ç do eskalacji konfliktu, kt├│ry znacz─ůco uderzy┼éby we w┼éadze. Nie by┼éo to oczywiste, gdy┼╝ w kwietniu kolejarze zacz─Öli protestowa─ç przeciwko rz─ůdowym reformom, a na prze┼éomie maja rozpocz─ů┼é si─Ö protest okupacyjny na Uniwersytecie Nanterre, kt├│ry pi─Ö─çdziesi─ůt lat temu by┼é kolebk─ů manifestacji studenckich. W mediach popularno┼Ť─ç zacz─Ö┼éo zdobywa─ç has┼éo ÔÇ×Maj ÔÇÖ68 ÔÇô oni upami─Ötniaj─ů, my rozpoczynamy na nowoÔÇŁ (Mai 68, ils comm├ęmorent, on recommence), niemniej tym razem nie dosz┼éo do zawi─ůzania si─Ö tak powszechnego i znacz─ůcego ruchu protestacyjnego jak p├│┼é wieku wcze┼Ťniej.

Nie oznacza to jednak, ┼╝e manifestacje i strajki zako┼äczy┼éy si─Ö samoistnie z ko┼äcem miesi─ůca. 26 maja bie┼╝─ůcego roku w Pary┼╝u odby┼é si─Ö marsz ÔÇ×masy ludowejÔÇŁ (mar├ęe populaire) przeciwko reformom Macrona; po┼é─ůczy┼é on oko┼éo sze┼Ť─çdziesi─Öciu organizacji, w tym mi─Ödzy innymi zwi─ůzek zawodowy CGT (Powszechna Konfederacja Pracy, Conf├ęd├ęration generale du travail) oraz parti─Ö Niepokorna Francja (La France Insoumise) Jeana-Luca M├ęlenchona. Do tej pory liderzy tych organizacji nie wyst─Öpowali razem. Niemniej przy takiej mnogo┼Ťci organizator├│w frekwencja okaza┼éa si─Ö rozczarowuj─ůca. W Pary┼╝u by┼éo to 31 700 os├│b (wed┼éug instytutu Occurence, z kt├│rego korzystaj─ů mi─Ödzy innymi ÔÇ×Le FigaroÔÇŁ, ÔÇ×Le MondeÔÇŁ, ÔÇ×Lib├ęrationÔÇŁ, ÔÇ×France InterÔÇŁ czy RTL), 21 000 (wed┼éug policji) lub 80 000 (wed┼éug CGT). W ca┼éym kraju (zgodnie z obliczeniami Occurence) manifestowa┼éo 93 315 os├│b. Z drugiej strony: wszystko wskazuje dzi┼Ť na to, ┼╝e protesty b─Öd─ů trwa─ç.

Ka┼╝de pokolenie odejdzie w cie┼ä

Pi─Ö─çdziesi─Öciolecie Marca oraz Maja to przede wszystkim dow├│d na s┼éabo┼Ť─ç w┼éadz Polski oraz Francji, je┼Ťli chodzi o w┼éasn─ů polityk─Ö historyczn─ů zwi─ůzan─ů ze stosunkowo bliskimi czasowo wydarzeniami. ┼╗adne z tych pa┼ästw nie ma pomys┼éu na spos├│b upami─Ötniania 1968 roku, dlatego te┼╝ oba pr├│buj─ů funkcjonowa─ç w cieniu obchod├│w organizowanych przez instytucje naukowe oraz kulturalne. Co wi─Öcej, chocia┼╝ marzec i maj 2018 roku by┼éy momentem pr├│by dla w┼éadz, to wygl─ůda na to, ┼╝e uda┼éo im si─Ö unikn─ů─ç spektakularnej pora┼╝ki (cho─ç rz─ůd Polski spotka┼é si─Ö ze zdecydowanie ostrzejsz─ů krytyk─ů i konsekwencjami).

Jednak┼╝e to nie aspekt polityczny jest tutaj kluczowy. Te dwa miesi─ůce wskaza┼éy przede wszystkim na spo┼éeczn─ů aktualno┼Ť─ç problem├│w, kt├│re le┼╝a┼éy u ┼║r├│de┼é zdarze┼ä sprzed pi─Ö─çdziesi─Öciu lat. Przypadek polski i francuski nale┼╝y jednak analizowa─ç odr─Öbnie.

Obchody Marca ÔÇÖ68 by┼éy pr├│b─ů zerwania z przedstawianiem tych wydarze┼ä jako przede wszystkim protest├│w studenckich. To odczarowanie pozwoli┼éo podkre┼Ťli─ç kwesti─Ö antysemityzmu, a tak┼╝e niezdolno┼Ť─ç spo┼éecze┼ästwa polskiego do poradzenia sobie z tym problemem. Dotychczasowa odpowied┼║, kt├│r─ů by┼éo zwykle wyparcie oraz milczenie, okaza┼éa si─Ö niewystarczaj─ůca. Warto zauwa┼╝y─ç, ┼╝e spektakle Smolar oraz Zadary ┼é─ůczy frustracja wywo┼éana dotychczasowym sposobem traktowania Marca ÔÇÖ68. Pierwszy z nich domaga si─Ö dyskusji na temat to┼╝samo┼Ťci os├│b dotkni─Ötych nagonk─ů, drugi ┼╝─ůda wymierzenia sprawiedliwo┼Ťci wobec os├│b (a tak┼╝e narodu), kt├│re s─ů odpowiedzialne ÔÇô u┼╝yjmy pierwotnego tytu┼éu spektaklu ÔÇô za wyp─Ödzenie ┼╗yd├│w z Polski w 1968 roku.

Natomiast przyk┼éad Francji wskazuje na wypalenie si─Ö mitu Maja ÔÇÖ68. Tegoroczne protesty na pierwszy rzut oka wydaj─ů si─Ö niezwykle niebezpieczne dla francuskich w┼éadz ÔÇô Nanterre to symbol zdarze┼ä sprzed pi─Ö─çdziesi─Öciu lat, a zwi─ůzki zawodowe s─ů ci─ůgle powa┼╝nymi graczami politycznymi. W tej sytuacji reformy Macrona powinny okaza─ç si─Ö iskr─ů rzucon─ů na beczk─Ö prochu. A tak jednak ÔÇô bior─ůc pod uwag─Ö chocia┼╝by frekwencj─Ö na marszu ÔÇ×masy ludowejÔÇŁ ÔÇô si─Ö nie sta┼éo. Zmiany legislacyjne wesz┼éy w ┼╝ycie i nic nie wskazuje na to, ┼╝eby mia┼éy zosta─ç w jakikolwiek spos├│b zablokowane. Najwyra┼║niej Maj ÔÇÖ68 sta┼é si─Ö g┼é├│wnie tematem debat akademickich czy dziennikarskich, nie jest ju┼╝ natomiast inspiracj─ů dla rzeczywistych zmian. A r├│wnocze┼Ťnie Francja, podobnie jak p├│┼é wieku temu, popad┼éa w stan pewnego rodzaju anomii. Wprawdzie pytanie, czy plany Macrona oka┼╝─ů si─Ö skuteczn─ů odpowiedzi─ů na t─Ö sytuacj─Ö, pozostaje otwarte, ale mo┼╝na uzna─ç, ┼╝e obecnie to jego wizja sta┼éa si─Ö we Francji dominuj─ůca.

Chocia┼╝ jest jeszcze zbyt wcze┼Ťnie na nazwanie obchod├│w pi─Ö─çdziesi─Öciolecia Marca i Maja 1968 roku prze┼éomowymi, to z pewno┼Ťci─ů nie powinno si─Ö ich bagatelizowa─ç. Zar├│wno w Polsce, jak i Francji dotychczasowy dyskurs na temat tych wydarze┼ä zosta┼é ÔÇô z r├│┼╝nych powod├│w i r├│┼╝nymi sposobami ÔÇô prze┼éamany. A co wi─Öcej, w jego miejsce pojawi┼é si─Ö nowy, dotycz─ůcy niemal tych samych problem├│w, kt├│re p├│┼é wieku wcze┼Ťniej doprowadzi┼éy do protest├│w. By─ç mo┼╝e dzi─Öki temu Marzec i Maj 1968 roku w ko┼äcu zostan─ů uznane za wydarzenia historyczne, z kt├│rych wyrasta┬áÔÇô cho─ç ju┼╝ nie bezpo┼Ťrednio ÔÇô wsp├│┼éczesne spo┼éecze┼ästwo polskie oraz┬áfrancuskie.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś