Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

Ciemne strony merytokracji

Merytokracja postrzegana jest jako idea┼é, do kt├│rego powinni┼Ťmy d─ů┼╝y─ç. Ale co, je┼Ťli ju┼╝ jej za┼éo┼╝enia s─ů problemem? Jak pisze w ÔÇ×Tyranii merytokracjiÔÇŁ Michael Sandel, my┼Ťlenie merytokratyczne nie pozwala nam wyobrazi─ç sobie lepszego spo┼éecze┼ästwa Ôłĺ i czyni nas nieszcz─Ö┼Ťliwymi.
Ciemne strony merytokracji
ilustr.: Artur Blusiewicz

7 kwietnia 2020 roku o godzinie 13 tysi─ůce Polak├│w wysz┼éo na balkony, aby w formie oklask├│w podzi─Ökowa─ç walcz─ůcym z pandemi─ů pracownikom s┼éu┼╝by zdrowia. Inicjatywa ta by┼éa kulminacj─ů mi─Ödzynarodowego fenomenu oddolnych manifestacji uznania dla pracy medyk├│w. Do akcji przy┼é─ůczy┼é si─Ö minister zdrowia ┼üukasz Szumowski, przed gmachem ministerstwa oklaskuj─ůc heroiczny wysi┼éek pracownik├│w opieki zdrowotnej.

W pocz─ůtkowej fazie pandemii spo┼éeczne uznanie wykracza┼éo jednak poza zatrudnionych w ochronie zdrowia, obejmuj─ůc przedstawicieli szeroko rozumianych ÔÇ×zawod├│w kluczowychÔÇŁ. Bardzo wyra┼║ny sta┼é si─Ö dysonans mi─Ödzy niskimi zarobkami kurierek, kasjer├│w czy te┼╝ piel─Ögniarek a ich fundamentalnym wk┼éadem w przetrwanie struktury spo┼éecznej. To rodzi pytanie: czemu nie wynagradzamy wk┼éadu spo┼éecznego, kt├│ry uznajemy za warto┼Ťciowy?

Zdaniem ameryka┼äskiego filozofa polityki Michaela Sandela niedowarto┼Ťciowanie ÔÇ×pracownik├│w kluczowychÔÇŁ to efekt toksycznego wp┼éywu j─Özyka merytokratycznego na debat─Ö publiczn─ů. W swojej najnowszej ksi─ů┼╝ce ÔÇ×Tyrania merytokracjiÔÇŁ Sandel argumentuje, ┼╝e tytu┼éowe my┼Ťlenie stanowi fundamentaln─ů przeszkod─Ö na drodze ku osi─ůgni─Öciu dobra wsp├│lnego. Tym samym podejmuje si─Ö ambitnego przedsi─Öwzi─Öcia. Usi┼éuje jednocze┼Ťnie podwa┼╝y─ç zar├│wno zniekszta┼écony obraz merytokracji w jego obecnej formie, jak te┼╝ sam idea┼é merytokracji, rozumiany jako projekt rozdzielania presti┼╝u i d├│br materialnych pod┼éug kryterium wrodzonych predyspozycji i zas┼éug. Podstawowym problemem dla Sandela jest nie tylko niezdolno┼Ť─ç do zapewnienia wszystkim r├│wnych wyj┼Ťciowych szans, ale ju┼╝ samo uzale┼╝nienie perspektyw na godne ┼╝ycie od naszych zas┼éug.

Jest w tym co┼Ť g┼é─Öboko nieintuicyjnego. Jak przyznaje sam autor, my┼Ťlenie merytokratyczne tak mocno zwi─ůza┼éo si─Ö z naszym wyobra┼╝eniem o w┼éasnej sprawczo┼Ťci, ┼╝e nie┼éatwo poza nie wyj┼Ť─ç. Nawet je┼Ťli deklaratywnie uznamy rol─Ö czynnika losowego oraz wk┼éadu innych os├│b w nasz sukces, dyskurs merytokratyczny ka┼╝e nam postrzega─ç siebie samych jako wszechsprawcze jednostki, ponosz─ůce pe┼én─ů odpowiedzialno┼Ť─ç za swoje wzloty i upadki. Odwodzi to nas od zadawania pyta┼ä o niesprawiedliwo┼Ťci wbudowane w system, na czym zyskuj─ů ich beneficjenci.

Popularno┼Ť─ç dyskursu merytokratycznego wynika nie tylko z roli, jak─ů pe┼éni w legitymizacji obecnych rozwi─ůza┼ä systemowych, ale i z jego powabu psychologicznego. Poszerzenie pola swojej sprawczo┼Ťci pozwala traktowa─ç osobiste osi─ůgni─Öcia jako widoczne publicznie dowody na w┼éasn─ů warto┼Ť─ç. Pokrzepiaj─ůca obietnica skrywa r├│wnie┼╝ jednak ciemn─ů stron─Ö. Niedostatek, niepowodzenia czy brak sukces├│w obci─ů┼╝aj─ů jednostk─Ö, ukazuj─ůc j─ů jako ÔÇ×sam─ů sobie winn─ůÔÇŁ.

Brzemię człowieka wyemancypowanego

Oskar┼╝ycielska strona merytokracji zagra┼╝a nam wszystkim. Z┼éa sytuacja ekonomiczna, brak satysfakcjonuj─ůcego przyrostu t─Ö┼╝yzny fizycznej czy te┼╝ niezdolno┼Ť─ç do duchowych uniesie┼ä przemienia si─Ö w gryz─ůcy wyrzut sumienia. Ka┼╝de zboczenie z prostej drogi do sukcesu staje si─Ö ┼Ťwiadectwem s┼éabo┼Ťci charakteru.

Sandel utrzymuje, ┼╝e ta fiksacja na punkcie jednostkowej sprawczo┼Ťci nie tylko nas unieszcz─Ö┼Ťliwia, ale i ma destrukcyjny wp┼éyw na ┼╝ycie spo┼éeczne. Niew─ůtpliwie trudniej sympatyzowa─ç z kim┼Ť, kto ÔÇô jak s─ůdzimy ÔÇô znalaz┼é si─Ö w ci─Ö┼╝kiej sytuacji z w┼éasnej winy. Cz─Östo przywo┼éywane s─ů tu inspiruj─ůce historie postaci, kt├│re pomimo skrajnie niesprzyjaj─ůcych warunk├│w, dzi─Öki swojemu po┼Ťwi─Öceniu i wysi┼ékowi, odnios┼éy spektakularny sukces. Z pewno┼Ťci─ů nale┼╝y si─Ö im uznanie za ci─Ö┼╝k─ů prac─Ö, ale liczba takich historii w mediach stwarza fa┼észywe wra┼╝enie, jakoby stanowi┼éy regu┼é─Ö, a nie wyj─ůtek. Przyjemne uczucie po lekturze artyku┼éu o ubogim niegdy┼Ť pi┼ékarzu odci─ůga od pytania, dlaczego przystajemy na istnienie wykluczonych spo┼éeczno┼Ťci, z kt├│rych mog─ů si─Ö wyrwa─ç tylko nieliczni ÔÇô i tylko takimi sposobami, jak zostanie s┼éynnym sportowcem.

Pudrowanie nier├│wno┼Ťci

Umiej─Ötno┼Ť─ç odwracania uwagi od trudnych pyta┼ä o nier├│wno┼Ťci stanowi, zdaniem Sandela, g┼é├│wny pow├│d rozkwitu ideologii merytokratycznej w ostatnich czterdziestu latach. Nieprzypadkowo ÔÇ×z┼éoty wiek merytokracjiÔÇŁ┬á idzie r─Öka w r─Ök─Ö z procesem globalizacji i deregulacji ┼Ťwiatowych rynk├│w, zapewniaj─ůc ideologiczne uzasadnienie dla rosn─ůcych nier├│wno┼Ťci. Narracja merytokratyczna obchodzi ten problem, k┼éad─ůc nacisk na mobilno┼Ť─ç spo┼éeczn─ů. Zgodnie z tym uj─Öciem nie samo istnienie nier├│wno┼Ťci stanowi problem, lecz sytuacja, w kt├│rej ludzie pn─ů si─Ö na szczyt drabiny spo┼éecznej ze wzgl─Ödu na czynniki od nich niezale┼╝ne, nie za┼Ť wymierne efekty w┼éasnych dzia┼éa┼ä. Merytokracja nie jest wi─Öc zainteresowana egalitaryzmem, a raczej uczciw─ů dystrybucj─ů nier├│wno┼Ťci.

Co wi─Öcej, merytokracja ma uzasadnia─ç nie tylko niesprawiedliw─ů dystrybucj─Ö d├│br materialnych, ale r├│wnie┼╝ podmywaj─ůcy dobro wsp├│lne podzia┼é na ÔÇ×zwyci─Özc├│wÔÇŁ i ÔÇ×przegranychÔÇŁ. W┼Ťr├│d beneficjent├│w systemu stwarza on przekonanie, ┼╝e ich uprzywilejowana pozycja jest wy┼é─ůcznie pochodn─ů ich zas┼éug. W efekcie elity polityczne s─ů coraz bardziej niezdolne do zrozumienia problem├│w os├│b stygmatyzowanych przez merytokracj─Ö, co skwapliwie wykorzystuj─ů ruchy populistyczne ze swoj─ů godno┼Ťciow─ů retoryk─ů, obiecuj─ůc─ů ÔÇ×powstanie z kolanÔÇŁ czy te┼╝ przywr├│cenie ┼Ťwietno┼Ťci Ameryki.

Najlepszy z mo┼╝liwych ┼Ťwiat├│w?

Uznanie negatywnych cech systemu merytokratycznego nie musi jeszcze oznacza─ç ch─Öci jego odrzucenia. By─ç mo┼╝e merytokracja stanowi najgorszy mo┼╝liwy system dystrybucji d├│br, ale z wyj─ůtkiem wszystkich innych propozycji? Jest to argument cz─Östo podnoszony przez obro┼äc├│w merytokracji, ostrzegaj─ůcych, ┼╝e zniesienie obiektywnych kryteri├│w dystrybucji otworzy drog─Ö ku starym jak ┼Ťwiat problemom, kt├│rym merytokracja mia┼éa zaradzi─ç, takim jak dyskryminacja czy nepotyzm. Nawet bowiem w dotychczasowej, niepe┼énej i niekiedy czysto retorycznej wersji ÔÇô dalekiej od realnej r├│wno┼Ťci szans ÔÇô merytokracja przyczyni┼éa si─Ö do formalnego zniesienia wielu niesprawiedliwych barier spo┼éecznych. Powstaje wi─Öc w─ůtpliwo┼Ť─ç, czy ca┼éo┼Ťciowe odrzucenie merytokracji to dobry pomys┼é.

I mo┼╝e co┼Ť w tych obiekcjach jest. Nawet sceptycznie nastawiony Sandel przyznaje, ┼╝e kryteria merytokratyczne powinny by─ç zachowane, aczkolwiek w szcz─ůtkowej formie. Wyb├│r osoby najodpowiedniejszej do danego zadania na podstawie por├│wnania kwalifikacji kandydat├│w wydaje si─Ö i efektywnym, jak i sprawiedliwym sposobem dokonywania selekcji. Tak w─ůsko rozumiana merytokracja nie ma jeszcze negatywnych cech przedstawionych przez Sandela. Problem rozpoczyna si─Ö w momencie, w kt├│rym ocena zdolno┼Ťci do wykonania pewnego zadania przeistacza si─Ö w ca┼éo┼Ťciow─ů ocen─Ö warto┼Ťci cz┼éowieka.

Mo┼╝na si─Ö spiera─ç, czy idee i praktyki merytokracji same w sobie podwa┼╝aj─ů solidarno┼Ť─ç spo┼éeczn─ů. Niemniej ich przygodny (?) element, kt├│ry polega na ocenianiu warto┼Ťci jednostki na podstawie zas┼éug, ma jednoznacznie destruktywny charakter. Gdy osi─ůgni─Öcie w─ůsko rozumianego sukcesu staje si─Ö warunkiem bycia pe┼énoprawnym cz┼éonkiem wsp├│lnoty politycznej, a g┼éos ÔÇ×przegranychÔÇŁ jest traktowany jako mniej warto┼Ťciowy,┬ád─ů┼╝enie do dobra wsp├│lnego przestaje by─ç mo┼╝liwe. Ten spos├│b my┼Ťlenia, w skrajnej formie, wyrazi┼é kierownik biura zarz─ůdu firmy kosmetycznej Ziaja. Pr├│by w┼é─ůczenia jej pracownik├│w do ÔÇ×grupy 0ÔÇŁ uzasadnia┼é argumentem, ┼╝e ÔÇ×nawet sprz─ůtaczka w szpitalu mo┼╝e si─Ö zaszczepi─çÔÇŁ.

Dowarto┼Ťciowa─ç prac─Ö

Lekarstwem na merytokratyczn─ů pych─Ö jest, zdaniem Sandela, dowarto┼Ťciowanie niedocenianych obecnie zawod├│w. Emblematycznym przyk┼éadem braku uznania dla wielu z nich jest niezwykle niski poziom dofinansowania szk├│┼é i uczelni zawodowych. Zwi─Ökszenie nak┼éad├│w na edukacj─Ö praktyczn─ů, na wz├│r modelu niemieckiego, stanowi┼éoby wymierny krok w kierunku docenienia tego typu zaj─Ö─ç. Innym rozwi─ůzaniem zaproponowanym przez filozofa jest wprowadzenie dop┼éat do pensji dla ÔÇ×pracownik├│w kluczowychÔÇŁ, kt├│rych praca nie jest obecnie wynagradzana proporcjonalnie do ich wk┼éadu spo┼éecznego. Czy jednak podporz─ůdkowanie dystrybucji d├│br wzgl─Ödom moralnym jest uprawomocnione?

Wed┼éug Sandela ka┼╝dy system ekonomiczny stanowi odwzorowanie panuj─ůcego systemu warto┼Ťci. Czy tego chcemy, czy nie, podejmujemy decyzje o rozdzielaniu d├│br nieustannie, nawet je┼Ťli si─Ö nad tym nie zastanawiamy i po prostu umacniamy status quo. Decyzja o braku dop┼éaty do pensji piel─Ögniarek jest upolityczniona w r├│wnym stopniu, co jej wprowadzenie. Podtrzymywanie wizji, jakoby sfera ekonomiczna by┼éa samoreguluj─ůcym si─Ö autonomicznym tworem, istniej─ůcym niezale┼╝nie od woli politycznej, samo w sobie stanowi projekt polityczny. Oznacza bowiem zgod─Ö na uk┼éad si┼é, kt├│rego beneficjentami s─ů podmioty zdolne wykorzysta─ç nieobecno┼Ť─ç pa┼ästwa do poszerzenia swojej sfery wp┼éyw├│w. Chocia┼╝ rekompensata finansowa nie gwarantuje zwi─Ökszenia presti┼╝u spo┼éecznego dla niedocenianych zawod├│w, to stanowi dobry punkt wyj┼Ťcia do przemiany mentalnej w spo┼éecze┼ästwie, w kt├│rym warto┼Ťciowanie jednostki jest ┼Ťci┼Ťle powi─ůzane z jej zamo┼╝no┼Ťci─ů.

Powszechna norma oceniania jednostki przez pryzmat jej wk┼éadu ekonomicznego jest trudna do obrony nawet na gruncie filozofii libertaria┼äskiej. Ojciec libertarianizmu, Friedrich Hayek, stanowczo odrzuca┼é twierdzenie, jakoby mechanizmy wolnego rynku by┼éy w dowolnym sensie umoralnione. Osi─ůgni─Öcie bogactwa jest wy┼é─ůcznie wyznacznikiem zdolno┼Ťci sprawnego zapewniania poda┼╝y dla rosn─ůcego popytu. Wyprowadzanie z tego faktu wniosk├│w etycznych jest, zdaniem Hayeka, bezpodstawne. Jego motywacj─ů do wspierania rozwi─ůza┼ä rynkowych by┼é strach przed interwencj─ů opresyjnego pa┼ästwa, maj─ůcego prowadzi─ç jednostk─Ö na ÔÇ×drog─Ö do zniewoleniaÔÇŁ, a nie przekonanie o moralno┼Ťci mechanizm├│w rynkowych. Sandel u┼╝ywa tutaj barwnego przyk┼éadu postaci Waltera WhiteÔÇÖa z popularnego serialu ÔÇ×Breaking BadÔÇŁ. Podejmuj─ůc decyzj─Ö o porzuceniu s┼éabo p┼éatnego zawodu nauczyciela chemii, aby podj─ů─ç karier─Ö producenta metamfetaminy, White odpowiedzia┼é sprawniej na sygna┼éy rynkowe, niemniej trudno by┼éoby pozytywnie oceni─ç t─Ö decyzj─Ö od strony etycznej.

Sprowadzanie oceny warto┼Ťci moralnej jednostki do jej dokona┼ä ekonomicznych jest jednak cz─Öst─ů praktyk─ů w ┼╝yciu spo┼éecznym. Niski status materialny jest stygmatyzowany, czy to w postaci oskar┼╝e┼ä o lenistwo, czy te┼╝ o brak kontroli nad emocjonalnymi impulsami. Sam Sandel przyznaje, ┼╝e droga ku dowarto┼Ťciowaniu nie mo┼╝e ogranicza─ç si─Ö do p┼éaszczyzny retorycznej. Dlatego w┼éa┼Ťnie wi─Ökszo┼Ť─ç propozycji zwalczania negatywnych cech merytokracji, kt├│re przedstawia, sprowadza si─Ö do rugowania nier├│wno┼Ťci (za spraw─ů takich ┼Ťrodk├│w jak wy┼╝szy podatek od kapita┼éu, czy te┼╝ wy┼╝ej wspomniane dop┼éaty do pensji). A je┼Ťli droga ku naprawieniu merytokracji wiedzie przez zmniejszanie r├│┼╝nic maj─ůtkowych, to by─ç mo┼╝e przypisywane jej patologie stanowi─ů tak naprawd─Ö pochodn─ů drastycznych nier├│wno┼Ťci?

Nie tylko nier├│wno┼Ťci

Na zadane przed chwil─ů pytanie trudno odpowiedzie─ç jednoznacznie, gdy┼╝ oba zjawiska wsp├│┼éwyst─Öpuj─ů ze sob─ů. Bez w─ůtpienia merytokracja jest cz─Ö┼Ťciowym przynajmniej ideologicznym uzasadnieniem rosn─ůcych nier├│wno┼Ťci, ale i te zarazem pot─Öguj─ů negatywne cechy merytokracji. W┼éa┼Ťnie dlatego niwelowaniu nier├│wno┼Ťci powinna towarzyszy─ç debat─ů na temat preferowanego systemu dystrybucji uznania spo┼éecznego. Podwy┼╝szenie pensji w ÔÇ×zawodach kluczowychÔÇŁ nie wp┼éynie znacz─ůco na ich dowarto┼Ťciowanie, je┼Ťli zostanie wprowadzone w kontrze do dominuj─ůcego rozumienia sprawiedliwo┼Ťci. Taka sytuacja mo┼╝e doprowadzi─ç do podzia┼éu na mniej presti┼╝owe ÔÇ×zawody dop┼éacaneÔÇŁ oraz te ÔÇ×normalneÔÇŁ, czyli niewymagaj─ůce wsparcia pa┼ästwa.

Aby zniwelowa─ç to ryzyko, Sandel proponuje bardzo konkretne interwencje, maj─ůce na celu nakierowanie uwagi opinii publicznej na fundamentaln─ů rol─Ö losowych okoliczno┼Ťci we wzlotach i upadkach jednostki. Jego g┼é├│wn─ů propozycj─ů jest projekt ÔÇ×loterii kompetentnychÔÇŁ, kt├│ry zak┼éada wyb├│r niewielkiej grupy kandydat├│w uznanych za wystarczaj─ůco wykwalifikowanych do obj─Öcia danego stanowiska i przeprowadzanie losowania w ich gronie. Zdaniem autora uniwersytety, ale te┼╝ inne presti┼╝owe instytucje, w praktyce ju┼╝ tak operuj─ů, jako ┼╝e nie spos├│b zidentyfikowa─ç najzdolniejszych kandydat├│w na podstawie kilkunastominutowej rozmowy oraz CV. Nawet je┼Ťli uznamy, ┼╝e takie rozwi─ůzanie uderza w nasze poczucie sprawiedliwo┼Ťci, to ma ono niew─ůtpliwy walor: prowokuje do refleksji nad rol─ů przypadku w ┼╝yciu cz┼éowieka.

Projekt ÔÇ×loterii kompetentnychÔÇŁ nie podwa┼╝a jednak samego idea┼éu merytokracji, a raczej jego zbyt konsekwentne zastosowanie. To symptomatyczne dla ca┼éej linii argumentacyjnej Sandela, kt├│ra wprawdzie aspiruje do obalenia samej idei merytokracji, ale w praktyce sprowadza si─Ö do pi─Ötnowania jej eksces├│w, sk┼éadaj─ůcych si─Ö na tytu┼éow─ů ÔÇ×tyrani─ÖÔÇŁ. Zarazem niezale┼╝nie od tego, czy zgadzamy si─Ö z takim uj─Öciem, trudno zaprzeczy─ç, ┼╝e autor bardzo sprawnie identyfikuje patologie obecne w powszechnym rozumieniu merytokracji. Szczeg├│lnie istotne jest tu przekonanie o indywidualnej wszechsprawczo┼Ťci, z kt├│rego ┼éatwo wyprowadzi─ç wizj─Ö spo┼éecze┼ästwa z┼éo┼╝onego z jednostek w pe┼éni odpowiedzialnych za sw├│j los. Je┼Ťli jako wsp├│lnota polityczna zostajemy zwolnieni z odpowiedzialno┼Ťci za kszta┼ét naszych wsp├│lnych spraw i nie czujemy potrzeby dbania o los innych, sama idea d─ů┼╝enia do sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej ulega rozmyciu.

G┼é├│wna si┼éa ksi─ů┼╝ki Sandela le┼╝y w┼éa┼Ťnie w umiej─Ötnym dekonstruowaniu tej autonomicznej wizji jednostki, a tak┼╝e demonstrowaniu jej niszcz─ůcego wp┼éywu na ┼╝ycie publiczne. Warto┼Ťciowanie jednostek na podstawie ich rynkowo mierzalnych zas┼éug nieuchronnie podwa┼╝a ide─Ö obywatelskiej r├│wno┼Ťci, bez kt├│rej trudno o demokratyczny sp├│r.

Bez wzgl─Ödu na to, czy ten spos├│b my┼Ťlenia jest, czy nie jest konstytutywnym elementem wszelkiej merytokracji ÔÇô przedstawiona diagnoza dysfunkcji ┼╝ycia publicznego sk┼éania do namys┼éu nad zasadno┼Ťci─ů tak rozumianego indywidualizmu. Przesuni─Öcie debaty w tym kierunku, tak potrzebne w kontek┼Ťcie ameryka┼äskim, by┼éoby r├│wnie┼╝ korzystne dla polskiego ┼╝ycia publicznego.

Michael Sandel, ÔÇ×Tyrania merytokracjiÔÇŁ, t┼éum. Bartosz Sa┼ébut, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2020.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś