Internetowy magazyn katolewicy spo艂ecznej. Piszemy o 艣wiecie, czerpi膮c inspiracje z nauki spo艂ecznej Ko艣cio艂a

Chrystus wspinaj膮cy si臋 po antenach radia

W 1919 roku sta艂 si臋 bohaterem g艂o艣nego skandalu, w wyniku kt贸rego zosta艂 skazany na rok wi臋zienia. W kolejnym roku na 艂amach warszawskich gazet ukaza艂 si臋 list protestacyjny przeciwko tej decyzji podpisany mi臋dzy innymi przez 呕eromskiego, Staffa, skamandryt贸w i Berenta. To by艂y dopiero pocz膮tki jego drogi tw贸rczej, kt贸ra wiod艂a przez futuryzm, poezj臋 proletariack膮 a偶 po zwrot religijny. 鈥瀂jawisko poetyckie 鈥 jak okre艣li艂 go Julian Rogozi艅ski 鈥 kt贸remu na imi臋 Anatol Stern鈥.

ilustr.: Zuzanna Wicha

ilustr.: Zuzanna Wicha


Zjawiskowy w og贸le by艂 ruch awangardowy, kt贸ry zacz膮艂 w Polsce kie艂kowa膰 r贸wno sto lat temu. A rocznica ta sta艂a si臋 powodem ustanowienia roku 2017 rokiem awangardy, kt贸ry ma by膰 pretekstem do og贸lnopolskich obchod贸w 鈥 wystaw, debat, spektakli. O zmarnowanym potencjale wystawy 鈥濸ot臋ga awangardy鈥 w Muzeum Narodowym w Krakowie, kt贸ra mia艂a by膰 punktem g艂贸wnym obchod贸w, pisa艂 ju偶 mi臋dzy innymi Karol Sienkiewicz na 艂amach internetowego Dwutygodnika. Czy wsp贸艂czesne recepcje awangardy oka偶膮 si臋 ca艂o艣ciow膮 klap膮, czas poka偶e. Mo偶na przypuszcza膰 jednak, 偶e debata publiczna dotyczy膰 b臋dzie raczej dzie艂 plastycznych i wizualnych聽ze wzgl臋du na ich uniwersalno艣膰 i 艂atwo艣膰 w odbiorze.聽Utwory literackie i teoretyczne,聽cz臋sto robi膮ce wra偶enie dziwacznych relikt贸w nowoczesno艣ci zamkni臋tej w okresie dwudziestolecia mi臋dzywojennego, mog膮 zej艣膰 na drugi plan.
Jedn膮 z takich zakurzonych, podr臋cznikowych idei jest niew膮tpliwie futuryzm, przeszczepiony na polski grunt w du偶ej mierze z W艂och i Rosji. Od przynale偶no艣ci do tej grupy zacz臋艂a si臋 kariera poet贸w takich jak Bruno Jasie艅ski, Aleksander Wat, Stanis艂aw M艂odo偶eniec czy Anatol Stern. O pocz膮tkach tej formacji Stern pisze: 鈥濻艂usznie stwierdzono, 偶e u kolebki futuryzmu sta艂 przede wszystkim protest wobec zastanej literatury i jej sentymentalnej koncepcji cz艂owieka. Ale przede wszystkim oczywi艣cie, pragnienie stworzenia nowoczesnej koncepcji 偶ycia i sztuki鈥. Futuryzm mia艂 by膰 odpowiedzi膮 z jednej strony na sztuk臋 i literatur臋 m艂odopolsk膮, z drugiej na konflikt polityczny mi臋dzy 鈥瀗ie tyle zachowawcz膮, co wsteczn膮 narodow膮 demokracj膮鈥 a 鈥瀌awnymi libera艂ami i ex-socjalistami鈥. Jednak to nie idee spo艂eczne, zarysowane niedok艂adnie i z du偶膮 naiwno艣ci膮, sta艂y si臋 wizyt贸wk膮 futuryst贸w. Znacznie wa偶niejsza by艂a atmosfera ekstrawagancji i skandalu, jaka towarzyszy艂a wyst膮pieniom futuryst贸w, w tym s艂ynnemu odczytowi wiersza 鈥濽艣miech primavery鈥 Sterna, kt贸rego fragment zosta艂 uznany za blu藕nierstwo:
Kiwnie mi g艂ow膮 u艣miechni臋ta
Wystrojona Panna 艢wi臋ta,
Na Jej twarzy drgaj膮 fio艂ki 鈥
A na tacy z艂ocistej
Z uk艂onem Bo偶ek, jak lokaj,
Aromatyczny, soczysty
W kieliszku poda mi tokaj.
Wykorzystanie motyw贸w religijnych przez autora wi臋cej mia艂o wsp贸lnego z dystansowaniem si臋 wobec tradycji ni偶 z realn膮 krytyk膮 religii. Dla futuryst贸w kluczowe by艂o odci臋cie si臋 od spu艣cizny romantycznej i m艂odopolskiej, w czym bliscy byli futurystom rosyjskim, kt贸rzy w swoim manife艣cie pisali: 鈥濻tr膮ci膰 Puszkina, Dostojewskiego, To艂stoja itd. itp. z parowca wsp贸艂czesno艣ci鈥.
Innym wa偶nym punktem odniesienia by艂a oczywi艣cie estetyka mieszcza艅ska i mieszcza艅ski styl 偶ycia. Niemiecki teoretyk sztuki, Peter Burger, wskazuje, 偶e to w艂a艣nie zakwestionowanie 聽lub wr臋cz wy艣mianie mieszcza艅sko艣ci jest czym艣 wsp贸lnym dla wszystkich w艂a艣ciwie nurt贸w awangardowych. W relacji Iwaszkiewicza te antymieszcza艅skie manifestacje Wata i Sterna odbywaj膮ce si臋 w Warszawie wygl膮da艂y na przyk艂ad tak: 鈥濿 pogodny dzie艅 niedzielny np. przewi贸z艂 Stern Wata taczkami na przestrzeni od Belwederu do placu Zamkowego, na odczycie poezyj Stern wyst膮pi艂 nago, tylko w listku figowym, kt贸ry miano spali膰 na zako艅czenie programu, itd.鈥.
Poezja na lewo
Formu艂a futurystycznych prowokacji dosy膰 szybko si臋 wyczerpa艂a, jak wiele podobnych awangardowych wyst膮pie艅. Ju偶 w 1921 roku futury艣ci, 艣wiadomi sprzeczno艣ci zawartych w swoich programach, jako byli futury艣ci zaczynali w艂膮cza膰 si臋 w inne inicjatywy podejmowane w 艣rodowiskach awangardowych. Nast膮pi艂 kr贸tki etap wsp贸艂pracy Sterna z Iwaszkiewiczem przy wydawaniu czasopisma 鈥濶owa Sztuka鈥, jednak prawdziwie autorskim i oryginalnym projektem by艂 wsp贸lny tomik Jasie艅skiego i Sterna 鈥瀂iemia na lewo鈥, wydany w 1924 roku. We wst臋pie autorzy pisz膮:
鈥濻ami historycy mieszcza艅skiej kultury g艂osz膮 jej schy艂ek. Jeste艣my czuli. I pragniemy mi艂osiernie przyspieszy膰 jej 艣mier膰, aby na zupe艂nie oczyszczonem miejscu wznosi膰 fundamenta nowej. Nienawidzimy bur偶uja, nie tylko tego, kt贸ry zas艂ania nam dzisiaj 艣wiat wytartym banknotem swej g臋by 鈥 lecz bur偶uja jako abstrakcj臋, jego widzenie 艣wiata i ka偶d膮 rzecz, kt贸ra jego jest. Pragniemy nowej Polski 鈥 nie nowego sklepiku鈥.
Ostry tom komunistycznego manifestu stanowi艂 zn贸w wyraz nastroj贸w panuj膮cych w szerszych gronach artyst贸w, ale z pewno艣ci膮 by艂 pierwszym g艂osem tak radykalnym. Poprzedza艂 wydany rok p贸藕niej g艂o艣niejszy tom poezji proletariackiej 鈥濼rzy salwy鈥, w kt贸rym znalaz艂y si臋 utwory mi臋dzy innymi Broniewskiego czy Standego.
Po raz kolejny wa偶nym odniesieniem dla poet贸w w tomie 鈥瀂iemia na lewo鈥 jest religijno艣膰, nie tylko jako cz臋艣膰 krytykowanego 艣wiatopogl膮du tradycyjnego, lecz tak偶e jako 艣wietna metafora rewolucyjna i pole do odwracania przyj臋tych znacze艅 symboli religijnych. Stern w wierszu 鈥瀝eligia鈥 pisze:
to tylko 艣wi臋te co艣cie poznali zmys艂ami
co kaza艂o krzycze膰 waszemu cia艂u z g艂odu!
jedyny b贸g w tr贸jcy jest ju偶 za nami
艣piewajmy dzi艣 chwa艂臋 milionom bog贸w!
Jego pogl膮dy wsp贸艂graj膮 oczywi艣cie z tymi prezentowanymi przez Jasie艅skiego, u kt贸rego 鈥瀊ezpartyjny b贸g [鈥 pier艣 nasz膮 do krwi do ran dar艂 (艣piew maszynist贸w)鈥.
Artystyczny flirt Jasie艅skiego i Sterna z komunizmem oczywi艣cie nie by艂 niczym szczeg贸lnym na tle 鈥瀙okolenia oczarowanych i rozczarowanych marksizmem鈥, jak nazywa awangardowych poet贸w i pisarzy dwudziestolecia historyczka Marci Shore. Niczym zaskakuj膮cym nie s膮 te偶 postawy antyreligijne w tych 艣rodowiskach artystycznych. Jednak p贸藕niejsze losy Sterna i jego wybory tw贸rcze znacznie r贸偶ni膮 si臋 od tych prze偶ywanych i podejmowanych przez Jasie艅skiego, Wata czy Broniewskiego.
Zbawiciel w艣r贸d stu tysi臋cy 偶ar贸wek Philips
W 1927 roku Anatol Stern publikuje po ponad trzyletnim milczeniu tomik 鈥濨ieg do bieguna鈥. W mi臋dzyczasie tworzy wiersze symboliczne, kt贸rych ostatecznie decyduje si臋 nie wyda膰 z powodu przemiany, jak膮 prze偶ywa. Z jednej strony jest to naoczne zetkni臋cie si臋 z fal膮 bezrobocia, n臋dz膮 ludzi i poczuciem bezu偶yteczno艣ci poet贸w w tej sytuacji, z drugiej do艣wiadczenie religijne. We wst臋pie do tomiku, zatytu艂owanym 鈥濻powied藕鈥, pisze:
鈥濧 mi臋dzy t艂umami, wstrz膮sanymi nowymi objawieniami, w orkanie polifonii miasta st膮pa艂 On, Zbawiciel, syn cie艣li, kt贸remu odmawiano chleba i zbawienia, jak odmawiaj膮 go dzi艣 jego braciom 鈥 syn cie艣li i najniebezpieczniejszy rewolucjonista 艣wiata, taki, jakim by艂 zanim go oddano ha艅bi膮cej 艣mierci. Od tego czasu nie opuszcza mnie prze艣wiadczenie, 偶e nauka Marksa nie sprzecza si臋 z uczuciem religijnym i 偶e s膮 one wzajemnym dope艂nieniem, bez kt贸rego walka o szcz臋艣cie ludzko艣ci nie mia艂aby podstaw鈥.
Wyznanie wiary zadeklarowanego marksisty na gruncie polskim chyba nadal zaskakuje, cho膰 nie jest oczywi艣cie przypadkiem zupe艂nie odosobnionym. Sam tomik 鈥濨ieg do bieguna鈥, pomimo wst臋pu, nie jest radykalnym odwrotem od wcze艣niejszej poetyki wykorzystywanej przez Sterna. Co wi臋cej, wida膰 nawet pewn膮 ci膮g艂o艣膰, zar贸wno w tendencjach futurystycznych, jak i w niekonwencjonalnym wykorzystaniu figur religijnych. Gwa艂towny duch rewolucyjny jest ju偶 tylko nieco s艂abszy 鈥 dominuj膮ce staje si臋 uczucie religijne. Jak zaskakuj膮ce jest to po艂膮czenie: futuryzmu, socjalizmu i specyficznie rozumianej mistyki najlepiej pokazuje tytu艂owy wiersz tomiku 鈥 鈥濨ieg do bieguna鈥:
Chrystusie ponadklasowej sprawiedliwo艣ci,
Zbawicielu, kt贸rego nie widz膮, a kt贸ry艣 jest wsz臋dzie.聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽
W艣r贸d ch艂odnych ogni 100 tysi臋cy 偶ar贸wek Philips Argenta, 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽
zostaje Teresa z Lisieux kanonizowana i powt贸rnie wniebowzi臋ta.
Oto ogie艅 laski niegasn膮cy, najtrwalszy spo艣r贸d wszystkich twor贸w 鈥 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽
Chrystus kr贸luje tak偶e 艣r贸d lamp wiruj膮cych i rozp臋dzonych motor贸w, 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽
po antenach radia si臋 wspina i od wszelkiej my艣li pr臋dszy 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽 聽
rozsy艂a swe cia艂o po 艣wiecie i do wszystkich trafia wn臋trzy
I gdyby nie deklaracje ze wst臋pu i inne, nieco powa偶niejsze fragmenty wiersza, mo偶na by pomy艣le膰, 偶e jest to w dalszym ci膮gu rodzaj prowokacji wpisanej w dzia艂ania futuryst贸w. Ekscentryczno艣ci膮, r贸wnie偶 ocieraj膮c膮 si臋 o prowokacj臋, cechuje si臋 tak偶e inny utw贸r zawarty w tomiku 鈥 s艂ynny poemat 鈥濫uropa鈥. W nim jednak uderza odwaga formalna i patetyczny katastrofizm. Cechy te wykorzystali najprawdopodobniej Stefan i Franciszka Themersonowie 鈥 tw贸rcy skandalizuj膮cego filmu zainspirowanego poematem Sterna (wszystkie kopie filmu zagin臋艂y).
Stuletnia nowoczesno艣膰
Odtworzenie filmu 鈥濫uropa鈥澛爖 pomoc膮 autor贸w w latach 70.聽nie wzbudzi艂o ju偶 oczywi艣cie takich emocji jak pokazy pierwotnej wersji w latach 30. To, co szokowa艂o 贸wcze艣nie, sta艂o si臋 jedn膮 z mo偶liwych form wyrazu. Dlatego trudno si臋 dziwi膰, 偶e jeden z g艂贸wnych wyr贸偶nik贸w awangardowych tw贸rc贸w 鈥 ich ekstrawagancja i odwaga w zrywaniu z dotychczasowymi formami 鈥 nie elektryzuje ju偶 wsp贸艂cze艣nie. Jednak dorobek awangardowy jest niedoceniany nie tylko w znaczeniu pomijania czy zapomnienia.
W poezji Anatola Sterna wsp贸艂istniej膮 ze sob膮 tendencje, kt贸rych po艂膮czenie mo偶liwe by艂o wy艂膮cznie dzi臋ki awangardzie. Nie jest przypadkiem, 偶e w艂a艣nie te sto lat temu m贸g艂 si臋 dokona膰 proces ewolucji od futuryzmu, przez poezj臋 rewolucyjn膮, po 艂膮czenie wcze艣niejszych z do艣wiadczeniem religijnym. Pytanie, czy poza awangard膮 mo偶liwe jest jeszcze pisanie, przynajmniej odrobin臋 na serio, o Chrystusie w艣r贸d rozp臋dzonych motor贸w.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste艣my magazynem i 艣rodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, biedzie, o wsp贸艂czesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo艂ecze艅stwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania 鈥 mo偶esz nam w tym pom贸c!
Wybieram sam/a
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij