Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Chocholi taniec poj臋膰

Powinni艣my martwi膰 si臋 zbytnim skoncentrowaniem naszej sceny politycznej wok贸艂 kwestii drugorz臋dnych, bez pr贸by zrozumienia i wyt艂umaczenia racji swoich i politycznego oponenta. Wymagaj膮cy przeciwnik ideowy wytr膮ca z samozadowolenia, pobudza do my艣lenia, ka偶e rozszerzy膰 horyzonty.

Ilustr.: Kuba Mazurkiewicz

Czy poj臋cia lewicy i prawicy, powsta艂e w ko艅cu XVIII wieku, jeszcze cokolwiek dzi艣 znacz膮? I co w og贸le znacz膮? Andrzej Szahaj w swojej ksi膮偶ce 鈥濲ednostka czy Wsp贸lnota? Sp贸r libera艂贸w z komunitarystami a 禄sprawa polska芦鈥 po艣wi臋ca rozdzia艂, by opisa膰 cechy 鈥瀒dealnej鈥 prawicy i lewicy. Jakkolwiek w jego pracy ma to na celu okre艣lenie miejsca proponowanej przez Johna Rawlsa wersji liberalizmu na przestrzeni spektrum politycznego, zawarty w niej opis to dobry punkt odniesienia.

Wed艂ug Szahaja, lewica ceni przede wszystkim indywidualn膮 wolno艣膰, jednocze艣nie wierz膮c, 偶e ludzie s膮 z natury dobrzy. Mimo to, dostrzega niebagatelny wp艂yw procesu wychowania i otoczenia spo艂ecznego na przysz艂e zachowanie jednostki.

 

Lewica wierzy w post臋p i mo偶liwo艣膰 ci膮g艂ego poprawiania 艣wiata. Podstawowymi, wyznawanymi przez ni膮 warto艣ciami s膮: wolno艣膰 i tolerancja. W tym 艣wiatopogl膮dzie sprawiedliwo艣膰 nier贸wno艣ci jest rozumiana jako sprawiedliwo艣膰 wyr贸wnawcza, koryguj膮ca owe nier贸wno艣ci, b臋d膮ce efektem dzia艂ania si艂 rynkowych. Jednocze艣nie lewicowcy staraj膮 si臋 zachowa膰 dystans wobec instytucji pa艅stwa czy narodu, zwracaj膮c si臋 raczej ku mniejszym wsp贸lnotom i postawie obywatelskiej. Co do tej ostatniej, nadziej臋 pok艂adaj膮 raczej w instytucjach samorz膮dowych, kt贸re mog膮 u艂atwi膰 funkcjonowanie zrzeszeniom obywateli.

W prawicowej wizji 艣wiata, ludzie s膮 z natury zawistni, cyniczni i egoistyczni. Egoizm niekoniecznie musi by膰 z艂y dla gospodarki, gdy偶 na nim opiera si臋 system kapitalistyczny. Prawica preferuje raczej utarte 艣cie偶ki 偶ycia, id膮c 艣ladami tradycji i historii, ani偶eli poszukiwanie nowinek i innowacji. Szczeg贸lny nacisk k艂adzie na rol臋 rodziny, tak偶e w aspekcie symbolicznym, wobec kt贸rego lewica jest sceptyczna (cho膰 nie kwestionuje warto艣ci socjalizacyjnej i wychowawczej rodziny); ma tak偶e sk艂onno艣膰 do organicznej wizji pa艅stwa, w kt贸rej ka偶da warstwa spo艂eczna ma swoj膮 rol臋, jak r贸wnie偶 do wizji narodu 鈥 rodziny.

 

Szahaj pisze: 鈥濸rawica stara si臋 ograniczy膰 sw贸j udzia艂 w organizowaniu 偶ycia spo艂ecznego do zapewnienia warunk贸w brzegowych jego sprawnego dzia艂ania, reszt臋 pozostawiaj膮c inwencji samych jednostek. Lewica z kolei postrzega swoj膮 rol臋 jako znacznie bardziej aktywn膮. Nie wystarczy uwolnienie jednostek od ogranicze艅 i barier rozwojowych, zapewnienie swob贸d obywatelskich; trzeba ludziom da膰 r贸wnie偶 szans臋 organizowania si臋, wykorzysta膰 ich naturaln膮 sk艂onno艣膰 do stowarzyszania si臋, altruizmu i wsp贸艂pracy鈥.

Prawica wykazuje te偶 tendencj臋 do przypisywania jednostce wy艂膮cznej odpowiedzialno艣ci za jej sukcesy i niepowodzenia Wynika st膮d szacunek do 鈥瀞elf-made-men贸w鈥, os贸b, kt贸re wszystko zawdzi臋czaj膮 sobie, podczas gdy lewica uwa偶a, 偶e cz艂owiek zawsze 偶yje w jakim艣 kontek艣cie spo艂ecznym, a sukces osi膮ga poprzez wsp贸艂prac臋 z innymi w ten czy inny spos贸b.

 

Inne spojrzenie, cho膰 zbli偶one do obserwacji Andrzeja Szahaja, proponuje ameryka艅ski lingwista i kognitywista, George Lakoff. W swoich pracach 鈥濵oralPolitics鈥 i 鈥濪on鈥檛Think of an Elephant! Know Your Values and Frame the Debate鈥 (t臋 ostatni膮 prze艂o偶ono na polski jako 鈥濶ie my艣l o s艂oniu!鈥) definiuje bieguny politycznego spektrum jako liberalizm i konserwatyzm. Podzia艂 ten zakorzeniony jest jednak w nomenklaturze ameryka艅skiej: na polski mo偶na by艂oby prze艂o偶y膰 go zgrubnie jako prawic臋 i lewic臋 w艂a艣nie.

Lakoff stawia ciekaw膮 tez臋, 偶e 鈥 jak na ironi臋 鈥 prawicowe por贸wnanie spo艂ecze艅stwa do rodziny jest bardzo trafne. Jak pisze w 鈥濵oral Politics鈥, podstaw膮 rozumienia politycznych r贸偶nic jest moralno艣膰, co nie powinno dziwi膰. Ciekawie robi si臋 jednak, kiedy t艂umaczy on 藕r贸d艂a tej moralno艣ci, czyli wzorce rodziny, kt贸re s膮 diametralnie r贸偶ne.

 

Byty takie, jak nar贸d, spo艂ecze艅stwo czy pa艅stwo s膮 zbyt abstrakcyjne, by rozumie膰 je same w sobie, tote偶 dokonujemy pewnego uproszczenia i odwo艂ujemy si臋 do rzeczy bliskich i konkretnych, w tym wypadku rodziny. Lewica i prawica maj膮 tu zdecydowanie r贸偶n膮 wizj臋, zrozumienie kt贸rej jest kluczowe dla rozumienia podzia艂贸w politycznych i ich konsekwencji.

Konserwaty艣ci odwo艂uj膮 si臋 do modelu surowego ojca. W modelu tym 艣wiat jest miejscem gro藕nym i pe艂nym niebezpiecze艅stw, przed kt贸rymi trzeba chroni膰 dzieci. Cz艂owiek ma naturaln膮 sk艂onno艣膰 do z艂a. Z艂o i dobro s膮 w tym uj臋ciu warto艣ciami absolutnymi, a zadaniem ojca w rodzinie jest nauczy膰 dzieci je odr贸偶nia膰. Najlepszym po temu 艣rodkiem jest karanie ich za przewinienia i nagradzanie za dobre post臋powanie. Lakoff nazywa to 鈥瀕udowym behawioryzmem鈥.

 

W ko艅cu procesu wychowawczego, dzi臋ki odpowiedniemu wychowaniu, dzieciom wpojona zostaje dyscyplina, kt贸ra pozwala im osi膮gn膮膰 niezale偶no艣膰. Tak偶e od rodzic贸w. Ojciec, jakkolwiek surowy, nie wtr膮ca si臋 ju偶 w 偶ycie doros艂ego dziecka.

W modelu liberalnym dominuje wzorzec opiekuna. Lakoff specjalnie nie pisze o ojcu i matce, poniewa偶 w tym modelu p艂e膰 opiekuna nie jest istotna. Podstaw膮 wychowania jest za艣 empatia. Dziecko wychowywane w takim modelu ma by膰 empatyczne i samowychowuj膮ce. Rozr贸偶nia si臋 jednak empati臋 warunkow膮 i bezwarunkow膮, przy czym dominuj膮ca powinna by膰 ta druga, czyli model 鈥瀢iem, co czujesz, niezale偶nie od tego, czy zgadzam si臋 z twoj膮 postaw膮, czy nie鈥.

 

Te modele maj膮 swoje powa偶ne konsekwencje, poniewa偶 warunkuj膮 rozumienie 艣wiata. Przyk艂adowo, wed艂ug modelu surowego ojca wyp艂acanie zasi艂k贸w dla bezrobotnych to dawanie pieni臋dzy ludziom, kt贸rzy na to nie zapracowali. A nie zapracowali, poniewa偶 nie wyrobili w sobie samodyscypliny. Dawanie im pieni臋dzy jest promowaniem zale偶no艣ci od innych. Dlatego te偶 wyp艂acanie zasi艂k贸w nie jest nieefektywne, nie jest wadliwe ekonomicznie. Jest niemoralne. Jest z艂em.

Konsekwencje s膮 nawet dalsze, poniewa偶 model surowego ojca charakteryzuje si臋 jeszcze dwiema cechami. Metafor膮 dewiacji jako choroby i replikacj膮 jako podstaw膮 dzia艂ania modelu. Dewiacja jest zara藕liwa. Dewianci mog膮 zaka偶a膰 swoj膮 dewiacj膮 osoby 鈥瀦drowe鈥. Dlatego z dewiacj膮 nale偶y walczy膰 jak z zaraz膮, kt贸r膮 zreszt膮 w tym modelu jest.

 

Replikacja oznacza, 偶e dla tego modelu jednym z najwa偶niejszych cel贸w jest przekazywanie go dalej. St膮d te偶 na ameryka艅skiej scenie politycznej du偶a aktywno艣膰 konserwatyst贸w w mediach, na uczelniach, think tankach, a tak偶e szczodre dotacje ze strony biznesu, z kt贸rym ameryka艅scy konserwaty艣ci doskonale 偶yj膮. W ko艅cu ludzie bogaci s膮 bogaci dzi臋ki dyscyplinie, kt贸ra pozwala im ci臋偶ko pracowa膰. S膮 wi臋c dobrymi lud藕mi, w przeciwie艅stwie do leni i nieudacznik贸w, kt贸rzy s膮 biedni, poniewa偶 nie chce im si臋 pracowa膰.

Model opiekuna zak艂ada, 偶e nale偶y pomaga膰 ludziom, kt贸rzy tego potrzebuj膮, poniewa偶 dzia艂anie takie podpowiada empatia. By dziecko by艂o empatyczne i zdolne do samowychowywania, musi by膰 szcz臋艣liwe. Cz艂owiek nieszcz臋艣liwy nie przejmuje si臋 problemami innych, poniewa偶 jest zaabsorbowany w艂asnymi. St膮d te偶 w USA, o kt贸rych pisze Lakoff, organizacje lewicowe zajmuj膮 si臋 g艂贸wnie pomaganiem innym, a nie kuciem kadr i formowaniem dyskursu publicznego.

 

Wida膰 to tak偶e w Polsce, gdzie w艂a艣nie osoby o nastawieniu konserwatywnym znacznie cz臋艣ciej wypowiadaj膮 si臋 na temat warto艣ci, podczas gdy lewica w og贸le nie porusza tego tematu, oddaj膮c pole idei konserwatystom.

Ka偶dy z nas ma w g艂owie oba modele. W przeciwnym wypadku osoby o wzorcu opiekuna nie rozumia艂yby westernu z Johnem Waynem, a wyznaj膮cy moralno艣膰 surowego ojca nie rozumieliby 鈥濩osby Show鈥. Dodatkowo, poszczeg贸lne wzorce mog膮 zale偶e膰 od sytuacji. Ka偶dy zna chyba przypadek osoby, kt贸ra zachowuje si臋 jak opiekun w stosunku do swoich dzieci, a jak surowy ojciec traktuje podw艂adnych. Dlatego poszczeg贸lne stronnictwa pr贸buj膮 uaktywni膰 鈥瀞w贸j鈥 wzorzec u wyborc贸w, aby uzyska膰 poparcie. Robi si臋 to za pomoc膮 zabieg贸w, kt贸re w 鈥濶ie my艣l o s艂oniu!鈥 opisano jako ramowanie (flaming). Nie jest to jednak tematem tego artyku艂u.

 

Jak jednak to wszystko przek艂ada si臋 na polsk膮 rzeczywisto艣膰? Wystarczy rzut oka na 鈥濪iagnoz臋 Spo艂eczn膮 2011鈥, aby zobaczy膰, 偶e w Polsce (ani chyba tak naprawd臋 nigdzie na 艣wiecie) nie wyst臋puj膮 partie 鈥瀋zysto鈥 prawicowe i lewicowe 鈥 w艣r贸d zwolennik贸w poszczeg贸lnych partii politycznych wida膰 sporo cech przypisywanych ich ideowym przeciwnikom. O czym mo偶e to 艣wiadczy膰?

Koncepcja Lakoffa wyja艣nia tu wiele. Pomijaj膮c kwestie ramowania, mo偶na zaryzykowa膰 偶e PiS i SLD popieraj膮 osoby wyznaj膮ce model surowego ojca. Wyja艣nia to, czemu PiS powo艂a艂 swoj膮 s艂u偶b臋 specjaln膮 (bo chcia艂 walczy膰 ze z艂em) i czemu walka o prawa mniejszo艣ci nieszczeg贸lnie interesuje elektorat SLD (bo jest niech臋tny promowaniu 鈥瀌ewiacji鈥).

 

Nale偶y pami臋ta膰, 偶e cechy szczeg贸lne lewicy i prawicy opisywane przez Szahaja i modele z prac Lakoffa to przejaw normalnego funkcjonowania sceny politycznej. 艢cieranie si臋 pogl膮d贸w jest tak stare, jak polityka, i r贸偶ne widzenie tych samych spraw by艂o, jest i b臋dzie w niej obecne. Nale偶y by膰 jednak 艣wiadomym wynikaj膮cych z tego zagro偶e艅.

Wed艂ug mnie, jednym z najwi臋kszych zagro偶e艅 dla polskiego spo艂ecze艅stwa jest autorytaryzm. Poj臋cie autorytaryzmu w psychologii ma 50 lat. Uku艂 je niemiecki filozof, Theodor Adorno, na podstawie bada艅, kt贸re przeprowadzi艂 w USA na prze艂omie lat 40. i 50. B臋d膮c pochodzenia 偶ydowskiego, Adorno w latach 30. salwowa艂 si臋 ucieczk膮 z Frankfurtu do Stan贸w Zjednoczonych. Pod wp艂ywem koszmaru III Rzeszy chcia艂 dowiedzie膰 si臋, jakie by艂y przyczyny poparcia dla Hitlera i jego polityki w niemieckim spo艂ecze艅stwie.

 

Wynikiem jego rozwa偶a艅 by艂a skala 鈥瀎鈥, badaj膮ca podatno艣膰 na antydemokratyczn膮 ideologi臋. Na postaw臋 autorytarn膮 sk艂adaj膮 si臋 konwencjonalizm, autorytarne podporz膮dkowanie, antyintracepcja, przes膮dno艣膰 i pos艂ugiwanie si臋 stereotypami, kult si艂y i twardego charakteru, destrukcyjno艣膰 i cynizm, a tak偶e projekcyjno艣膰 i ponadprzeci臋tne zainteresowanie 偶yciem seksualnym innych.

Oznacza to, 偶e jednostka autorytarna b臋dzie przestrzega膰 okre艣lonych regu艂 zachowania, jednak b臋d膮 to tylko puste rytua艂y. Jednocze艣nie b臋dzie ona wrogo nastawiona do tych, kt贸rzy zachowuj膮 si臋 inaczej. Jej 鈥炁泈iat wewn臋trzny鈥 jest ubogi, a kult si艂y i autorytarne podporz膮dkowanie sprawiaj膮, 偶e marzy ona o 鈥瀝z膮dach silnej r臋ki鈥, o kim艣, kto 鈥瀦robi wreszcie porz膮dek鈥. Z kim? Z nimi. Onymi s膮 呕ydzi, homoseksuali艣ci, biurokraci (urz臋dasy), biznesmeni (aferzy艣ci), arty艣ci, naukowcy (jajog艂owi), etc. Jednocze艣nie jednostka wyznaj膮ca kult si艂y b臋dzie przes膮dna, wierz膮ca w tajemnicze si艂y rz膮dz膮ce jej 偶yciem. Mog膮 to by膰 horoskopy, albo Grupa Bildenberg. Projekcyjno艣膰 oznacza 鈥瀙rzerzucanie鈥 swoich wad na innych, dzi臋ki czemu mo偶na ich za nie pi臋tnowa膰. Niezdrowe zainteresowanie 偶yciem seksualnym innych nie wymaga chyba komentarza.

 

Adorno zarzucano, 偶e skala 鈥瀎鈥 jest zwi膮zana z pogl膮dami prawicowymi i jako taka jest niemiarodajna. Prace Lakoffa t艂umacz膮, czemu. Autorytaryzm pokrywa si臋 w du偶ej mierze z modelem moralno艣ci surowego ojca. Przy czym nale偶y podkre艣li膰, 偶e moralno艣膰 surowego ojca nie jest, w przeciwie艅stwie do osobowo艣ci autorytarnej, postaw膮 patologiczn膮.

Obydwa modele moralne 鈥 surowego ojca i opiekuna 鈥 s膮 obecne w spo艂ecze艅stwie i nadaj膮 mu kszta艂t. Obydwa mog膮 te偶 wyst臋powa膰 w formach patologicznych, z kt贸rymi trzeba walczy膰. Dla modelu surowego ojca tak膮 skrajno艣ci膮 jest autorytaryzm, dla modelu opiekuna 鈥 dogmatyzm, cierpi臋tnictwo i鈥 autorytaryzm. Mo偶e on wyst臋powa膰 bowiem tak偶e w wersji lewicowej, co ma przecie偶 miejsce w krajach komunistycznych.

 

To, czym mo偶na si臋 martwi膰, to zbytnie skoncentrowanie naszej sceny politycznej wok贸艂 kwestii drugorz臋dnych, bez pr贸by zrozumienia i wyt艂umaczenia racji swoich i politycznego oponenta. Wymagaj膮cy przeciwnik ideowy wytr膮ca z samozadowolenia, pobudza do my艣lenia, ka偶e rozszerzy膰 horyzonty. Zamiast tego jeste艣my wci膮偶 zak艂adnikami XIX-wiecznych poj臋膰, nie wiedz膮c cz臋sto, co za nimi stoi. Zamiast dyskusji i pr贸b zrozumienia, trwa chocholi taniec w otoczeniu dymu i luster, a za partner贸w robi膮 poj臋cia, kt贸re dawno przesta艂y ju偶 cokolwiek opisywa膰.

 

Korzysta艂em z ksi膮偶ek: T. Adorno, 鈥濷sobowo艣膰 Autorytarna鈥, George Lakoff 鈥濪on鈥檛Think of an Elephant! Know Your Values and Frame the Debate鈥, 鈥濵oral Politics : How Liberals and Conservatives Think鈥, Andrzej Szahaj, Jednostka czy Wsp贸lnota? Sp贸r libera艂贸w z komunitarystami a 禄sprawa polska芦鈥.

 
Przeczytaj inne teksty Autora.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste艣my magazynem i 艣rodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, biedzie, o wsp贸艂czesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo艂ecze艅stwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania 鈥 mo偶esz nam w tym pom贸c!
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij