Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Brik: Ukrain臋 czekaj膮 lata nier贸wno艣ci i problem贸w spo艂ecznych

Wielu Ukrai艅c贸w s艂u偶y obecnie w si艂ach zbrojnych bez chwili wytchnienia. Utkn臋li na froncie i nie ma kto ich zmieni膰. W tym czasie pozosta艂a cz臋艣膰 spo艂ecze艅stwa 偶yje swoim 偶yciem, nie walczy. Pr臋dzej czy p贸藕niej cz臋艣膰 spo艂ecze艅stwa zacznie kwestionowa膰, czy to jest w porz膮dku.
Brik: Ukrain臋 czekaj膮 lata nier贸wno艣ci i problem贸w spo艂ecznych
ilustr.: Viktar Aberamok

Z Timofiim Brikiem, socjologiem i historykiem ekonomii, rozmawia Mateusz Luft.

Tu偶 przed napa艣ci膮 Rosji na Ukrain臋 w wywiadzie dla ameryka艅skiego portalu FiveThirtyEight zwr贸ci艂 pan uwag臋, 偶e konflikt jest przedstawiany jako przed艂u偶enie zimnowojennego starcia mi臋dzy Rosj膮 a Stanami Zjednoczonymi. Ale spo艂ecze艅stwo ukrai艅skie nie odbiera tego w ten spos贸b.

Opowie艣膰 o starciu Rosji z USA pomija podmiotowe miejsce Ukrainy i ukrai艅skich interes贸w w tej wojnie. Dotychczasowe do艣wiadczenia dowodz膮, 偶e pomijanie ukrai艅skiej perspektywy okaza艂o si臋 nieefektywne. Dlaczego tak wielu komentator贸w jest zaskoczonych tym, 偶e Wo艂odymyr Ze艂enski nie uciek艂 na pocz膮tku wojny, ale pozosta艂 w Kijowie? Jak to mo偶liwe, 偶e Ukrai艅cy s膮 tak zmotywowani do walki? Jakie s膮 藕r贸d艂a ich wytrzyma艂o艣ci w czasach wojny? Ludzie na 艣wiecie zadaj膮 sobie te pytania, bo tak niewielkie by艂o ich zainteresowanie ukrai艅sk膮 perspektyw膮 w przesz艂o艣ci.

Ukrai艅cy odczuwaj膮 ogromn膮 potrzeb臋 uznania ich perspektywy, kt贸ra bywa podwa偶ana i lekcewa偶ona. Jeste艣my przywi膮zani do naszego rz膮du, do naszego narodu. Chcemy by膰 suwerenni w naszych wyborach i w tym, jakie mi臋dzynarodowe sojusze chcemy tworzy膰.

Przed wojn膮 cz臋sto mo偶na by艂o us艂ysze膰 opini臋, 偶e Ukraina jest pa艅stwem podzielonym na wsch贸d i zach贸d. Skoro du偶a cz臋艣膰 kraju m贸wi po rosyjsku, to musi mie膰 pozytywny stosunek do Rosji. A pan przekonuje, 偶e od dawna tak nie jest.

Mylenie pogl膮d贸w zale偶nych od lokalnego kontekstu z podstawami kulturowymi to bardzo cz臋sty b艂膮d zewn臋trznych komentator贸w. Patrz膮c wy艂膮cznie powierzchownie, mo偶emy stwierdzi膰, 偶e mamy fundamentalne r贸偶nice wewn膮trz ukrai艅skiego spo艂ecze艅stwa. Ale kiedy si臋gniemy do kultury, wy艂ania nam si臋 bardzo ujednolicony obraz spo艂ecze艅stwa.

Z perspektywy socjologicznej mo偶emy wyr贸偶ni膰 trzy warstwy opisu spo艂ecze艅stwa ukrai艅skiego: kultur臋, to偶samo艣膰 i postawy. Kultura to co艣 bardzo g艂臋bokiego, okre艣laj膮cego ramy i cechy naszego zachowania, warto艣ci, jakie wyznajemy i co mo偶emy w ich imi臋 po艣wi臋ci膰. Bardziej podatne na zmiany s膮 to偶samo艣ci, czyli poczucie zwi膮zku z miejscem zamieszkania, narodem, Europ膮. Za najp艂ycej umieszczone uzna艂bym pogl膮dy (tak偶e na temat polityk贸w), kt贸re mog膮 by膰 bardzo zmienne.

Dysponujemy ogromnym dorobkiem bada艅, kt贸re dowodz膮, 偶e ludzie ze wschodu i zachodu kraju wsp贸艂dziel膮 t臋 sam膮 kultur臋. Og贸lnie okre艣li艂bym nas jako umiarkowanych konserwatyst贸w zorientowanych wsp贸lnotowo. Ukrai艅cy wspieraj膮 rodzin臋, przyjaci贸艂, 艣rodowisko. To Rosja jest du偶o bardziej podzielona kulturowo w zale偶no艣ci od regionu.

Gdy spojrzymy na to偶samo艣ci, mo偶na powiedzie膰, 偶e Ukraina jest podzielona na regiony. Lokalne to偶samo艣ci rzeczywi艣cie przez lata by艂y i s膮 bardzo wa偶ne dla Ukrai艅c贸w. Jednak od 2014 roku (Rewolucja Euromaidanu, przyp. red.) obserwujemy coraz wi臋ksze uto偶samianie si臋 ludzi z r贸偶nych region贸w z jednym rz膮dem i jednym narodem ukrai艅skim. Trend ten mo偶na obserwowa膰 w r贸偶nym nasileniu w zale偶no艣ci od wieku, p艂ci, regionu.

Natomiast pogl膮dy Ukrai艅c贸w rzeczywi艣cie s膮 bardzo zr贸偶nicowane w zale偶no艣ci od lokalnego kontekstu. My艣l臋, 偶e to zale偶y od lokalnych uk艂ad贸w, medi贸w czy ekonomii.

Por贸wnuj膮c sonda偶e z 2017 roku i z grudnia 2022, mo偶emy obserwowa膰 znacz膮cy odwr贸t od u偶ywania j臋zyka rosyjskiego w stron臋 ukrai艅skiego. W贸wczas 40% ludzi przyznawa艂o, 偶e m贸wi po ukrai艅sku, teraz jest to ju偶 prawie 60% ludzi. Mimo wojny wci膮偶 jedna czwarta spo艂ecze艅stwa u偶ywa jednak wymiennie ukrai艅skiego i rosyjskiego.

Sam te偶 by艂em kiedy艣 osob膮 rosyjskoj臋zyczn膮. Obecnie u偶ywam g艂贸wnie ukrai艅skiego, a konwersj臋 zacz膮艂em jeszcze przed inwazj膮.

W Ukrainie znacz膮ca cz臋艣膰 spo艂ecze艅stwa zna oba j臋zyki: rosyjski i ukrai艅ski. Dlatego trafniejsze jest m贸wienie o preferencjach j臋zykowych konkretnych os贸b, kt贸re zale偶nie od okoliczno艣ci wybieraj膮 j臋zyk codziennej komunikacji. Na ten wyb贸r ma wp艂yw bardzo wiele czynnik贸w takich jak przyjaciele, miejsce zatrudnienia, presja znajomych. Je艣li chcesz pasowa膰 do towarzystwa, musisz si臋 jako艣 dostosowa膰. To bardzo zniuansowana kwestia.

Z wielu powod贸w coraz wi臋cej ludzi wybiera j臋zyk ukrai艅ski. Ludzie odrzucaj膮 wszystko, co kojarzy si臋 z Rosj膮. Moi koledzy z Narodowej Akademii Nauk prowadz膮 badania na temat traumy i szacuj膮, jak wielu ludzi ma koszmary senne, jak cz臋sto ludzie odczuwaj膮 smutek w samotno艣ci. Trudno oczekiwa膰, 偶eby kto艣 m贸wi艂 po rosyjsku po traumatycznych prze偶yciach z wojny z Rosj膮.

Ponadto niekt贸rzy obawiaj膮 si臋 u偶ywa膰 j臋zyka rosyjskiego z braku zaufania do Rosjan, a wi臋c z powod贸w bezpiecze艅stwa. Je艣li artyku艂 jest w j臋zyku rosyjskim, istnieje obawa, 偶e ma s艂u偶y膰 dezinformacji. Nawet w艣r贸d ludzi poza granicami Ukrainy: w Niemczech czy we Francji uchod藕cy nie chc膮 by膰 postrzegani przez przechodni贸w jako Rosjanie.

Jedn膮 z przyczyn popularno艣ci j臋zyka ukrai艅skiego jest tak偶e poczucie patriotyzmu. Gdy pracuj臋 na uniwersytecie, rozmawiam z rodzicami, studentami czy udzielam wywiad贸w 鈥 m贸wi臋 po ukrai艅sku, bo wa偶ne jest dla mnie publiczne okazanie szacunku i solidarno艣ci. By膰 mo偶e gdy wr贸c臋 do domu, do mojej dziewczyny, b臋d臋 m贸wi艂 po rosyjsku, bo to moje 偶ycie prywatne.

Stosunek Ukrai艅c贸w do ukrai艅skiej emigracji jest zaskakuj膮co pozytywny. 90% ludzi popiera i akceptuje wybory tych, kt贸rzy pozostaj膮 poza granicami kraju na czas wojny.

P贸ki co ludzie akceptuj膮, 偶e ludzie ze wzgl臋d贸w bezpiecze艅stwa uciekli za granic臋, opinia publiczna zachowuje si臋 bardzo racjonalnie, a liderzy polityczni ciesz膮 si臋 poparciem i zaufaniem. P贸ki co 鈥 mimo trwaj膮cej wojny 鈥 ludzie bardziej szanuj膮 demokracj臋 ni偶 rz膮dy twardej r臋ki. Ale obawiam si臋, 偶e to nie potrwa d艂ugo. Ludzie b臋d膮 co raz bardziej sfrustrowani.

Dlaczego?

Dotychczas najsilniejsza narracja m贸wi, 偶e jako grupa wszyscy powinni艣my mie膰 wk艂ad w obron臋 kraju, wszyscy musimy co艣 po艣wi臋ci膰 i ka偶dy daje z siebie tyle, ile mo偶e. Je艣li jeste艣 naukowcem, starasz si臋 robi膰 badania, kt贸re b臋d膮 wspiera艂y pa艅stwo. Je艣li jeste艣 biznesmenem, pracujesz ci臋偶ko, 偶eby p艂aci膰 podatki. Je艣li jeste艣 artyst膮, jedziesz na Eurowizj臋 i symbolicznie wspierasz kraj. Ka偶de z tych dzia艂a艅 jest potrzebne. Natomiast je艣li wojna potrwa jeszcze rok, ludzie zaczn膮 zadawa膰 pytania, czy to jest w porz膮dku, 偶eby na r贸wni taktowa膰 wk艂ad wszystkich grup spo艂ecznych.

Wielu Ukrai艅c贸w s艂u偶y obecnie w si艂ach zbrojnych bez chwili wytchnienia. Mo偶na powiedzie膰, 偶e utkn臋li na froncie i nie ma kto ich zmieni膰. W tym czasie pozosta艂a cz臋艣膰 spo艂ecze艅stwa 偶yje swoim 偶yciem, nie walczy. Nawet ja pracuj臋 na uniwersytecie i nie jestem w armii. Cho膰 nie ma na ten temat jeszcze 偶adnych bada艅, intuicja m贸wi mi, 偶e pr臋dzej czy p贸藕niej cz臋艣膰 spo艂ecze艅stwa zacznie kwestionowa膰, czy to jest w porz膮dku.

Wracaj膮c do stosunku spo艂ecze艅stwa do emigrant贸w, pytanie w badaniu brzmia艂o: 鈥濲aki jest tw贸j stosunek do np. 31-letniego m臋偶czyzny, kt贸ry na co dzie艅 mieszka w Ukrainie, ale by艂 za granic膮 w momencie wybuchu wojny i nie wr贸ci艂鈥. 75% spo艂ecze艅stwa wyra偶a zrozumienie dla takiego zachowania. 19% ludzi uznaje, 偶e takie osoby powinny wr贸ci膰 do kraju.

Osobi艣cie my艣l臋, 偶e to nie jest problem. Mamy pewien 鈥瀙odzia艂 pracy鈥, ka偶dy ma swoje zadanie jako biznesmen, 偶o艂nierz czy artysta. Ale my艣l臋, 偶e w przysz艂o艣ci ukrai艅skie spo艂ecze艅stwo mo偶e odpowiada膰 na te pytania negatywnie. Musimy by膰 na to gotowi.

Ukrai艅skie spo艂ecze艅stwo jest uwa偶ane za nieufne i zatomizowane. Jak to wp艂ywa na sytuacj臋 migrant贸w wewn臋trznych?

Nie do ko艅ca zgadzam si臋 z t膮 tez膮. Z jednej strony, jak wynika z sonda偶y, Ukrai艅cy nie ufaj膮 instytucjom, prezydentowi, policji. Ale ufaj膮 swojemu spo艂ecznemu otoczeniu, przyjacio艂om, wsp贸lnocie, Ko艣cio艂owi. Nie mo偶emy wi臋c m贸wi膰 o ca艂kowitym braku zaufania mi臋dzy cz艂onkami spo艂ecze艅stwa, ale o zaufaniu ograniczonym do najbli偶szego otoczenia. Dowodem na to s膮 udane reformy, kt贸re sprawi艂y, 偶e instytucje przybli偶y艂y si臋 do ludzi i tym samym odzyska艂y ich zaufanie.

Przyk艂adem mo偶e by膰 reforma decentralizacyjna (reforma przyj臋ta przez rz膮d Ukrainy w 2014 roku 鈥 przyp. red.). Przed reform膮 Ukraina by艂a bardzo scentralizowana 鈥 stolica decydowa艂a o wszystkim, o podatkach, o bud偶etach i tak dalej. Od czasu reformy samorz膮dy mog膮 zbiera膰 wi臋cej podatk贸w i zarz膮dza膰 ich wydatkowaniem na us艂ugi publiczne. W miar臋 up艂ywu czasu mo偶emy obserwowa膰 systematyczny wzrost zaufania do wsp贸lnot samorz膮dowych. Nieprawd膮 jest, 偶e Ukrai艅cy s膮 jakimi艣 szale艅cami, kt贸rzy maj膮 wbudowany w to偶samo艣膰 brak zaufania, ale ich zachowanie zale偶y od sprzyjaj膮cego lub niesprzyjaj膮cego otoczenia.

Co si臋 dzieje, gdy tak wielu uchod藕c贸w szuka schronienia w nowym miejscu na terenie Ukrainy?

呕eby odpowiedzie膰 na twoje pytanie, musimy odwo艂a膰 si臋 do tej samej logiki 鈥 reakcja spo艂eczno艣ci przyjmuj膮cej zale偶y od tego, jak wygl膮da organizacja pobytu migrant贸w na miejscu. Je艣li samorz膮d przygotuje si臋 odpowiednio, stworzy instytucje, b臋dzie oferowa艂 programy spo艂ecznych zapom贸g, je艣li lokalny rynek pracy b臋dzie dzia艂a艂 dobrze, w贸wczas nie b臋dzie problemu. Ale je艣li samorz膮dy zawiod膮, mieszka艅cy zaczn膮 walczy膰 z przyjezdnymi o ograniczone zasoby. Uwa偶am, 偶e obecnie nie ma na to pytanie jednoznacznej odpowiedzi, trzeba obserwowa膰 konkretne przypadki. Ale nie jestem pesymist膮 w tej kwestii. My艣l臋, 偶e to mo偶liwe, 偶e Ukrai艅cy b臋d膮 wspiera膰 si臋 wzajemnie.

Ukraina przed wojn膮 by艂a krajem ogromnych nier贸wno艣ci. Czy pod tym wzgl臋dem b臋dzie tylko gorzej?

W tym aspekcie jestem pesymist膮. Nier贸wno艣ci b臋d膮 wzrasta艂y. Jedynym pozytywnym efektem wojny mo偶e by膰 kres oligarchii ukrai艅skiej. Ale to nie b臋dzie mia艂o praktycznego znaczenia dla zwyk艂ego cz艂owieka. Nie zapominajmy, 偶e wiele os贸b wysiedlonych mieszka艂o w miastach, kt贸re dos艂ownie znikn臋艂y z powierzchni ziemi. Nie istniej膮 infrastruktura, poci膮gi, ulice, szko艂y, szpitale, z kt贸rych dotychczas korzystali. Po wojnie mieszka艅cy b臋d膮 musieli odbudowa膰 te miasta dos艂ownie od zera. To przyniesie lata nowych nier贸wno艣ci. Aby temu przeciwdzia艂a膰, rz膮d b臋dzie musia艂 by膰 bardzo uwa偶ny i bardzo ostro偶ny w wydawaniu funduszy publicznych.

A co z tymi, kt贸rzy zmieni膮 miejsce zamieszkania na sta艂e?

Moja znajoma bada艂a losy uchod藕c贸w wewn臋trznych przesiedlonych w 2014 roku z Doniecka i 艁uga艅ska. Okaza艂o si臋, 偶e ci ludzie s膮 stygmatyzowani w nowym miejscu zamieszkania i z powodu pochodzenia maj膮 mniejsze szanse na znalezienie pracy. By艂o tak nawet w przypadku os贸b, kt贸re uciek艂y do du偶ych miast takich jak Chark贸w czy Dniepr, gdzie jest szeroki dost臋p do rynku pracy, us艂ug, szk贸艂, mieszka艅鈥

Sytuacja uchod藕c贸w wewn臋trznych przesiedlonych w ci膮gu ostatniego roku jest jeszcze trudniejsza. Du偶a cz臋艣膰 z nich jest zakwaterowana w schroniskach, czasem zaimprowizowanych tylko dla nich. Te tymczasowe miejsca zamieszkania cz臋sto znajduj膮 si臋 daleko od szko艂y, miast i rynku pracy. Mamy wi臋c do czynienia z nowym rodzajem nier贸wno艣ci przestrzennej, kt贸rej nie by艂o wcze艣niej. To oznacza, 偶e b臋dziemy musieli si臋 na nowo zastanowi膰, jak temu przeciwdzia艂a膰.

Na podstawie tego, co m贸wisz, mo偶na odnie艣膰 wra偶enie, 偶e gdy kurz wojenny opadnie, ods艂oni si臋 ca艂y szereg problem贸w spo艂ecznych, kt贸re b臋d膮 si臋 tylko nawarstwia艂y?

Nie wspomnia艂em jeszcze o problemach politycznych. Reforma decentralizacyjna by艂a jedn膮 z najlepszych reform, jaka spotka艂a Ukrain臋. Ale ju偶 teraz wielu ekonomist贸w i politolog贸w podkre艣la, 偶e nie da si臋 wygra膰 wojny bez centralizacji w gospodarce i usp贸jnienia 艂a艅cuch贸w dostaw. W tym momencie Ukraina jest bardziej scentralizowana, bo musimy wygra膰 wojn臋, ale gdy tylko wojna si臋 sko艅czy, powinni艣my na nowo d膮偶y膰 do decentralizacji. Dla rz膮dz膮cych to b臋dzie bardzo trudna decyzja. Raz zdobytej kontroli nie b臋d膮 chcieli wypu艣ci膰 z r膮k.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste艣my magazynem i 艣rodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, biedzie, o wsp贸艂czesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo艂ecze艅stwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania 鈥 mo偶esz nam w tym pom贸c!
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij