Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

Brazylijski model do tablicy

Fenomen ÔÇ×brazylijskiego modelu spo┼éeczno-gospodarczegoÔÇŁ zd─ů┼╝y┼é ju┼╝ zakorzeni─ç si─Ö w powszechnej ┼Ťwiadomo┼Ťci. Warto jednak zastanowi─ç si─Ö, o czym dok┼éadnie m├│wimy, u┼╝ywaj─ůc tego enigmatycznego poj─Öcia. Czy faktycznie mo┼╝e on stanowi─ç inspiracj─Ö dla innych kraj├│w?

ilustr.: Olga Micińska

Fenomen ÔÇ×brazylijskiego modelu spo┼éeczno-gospodarczegoÔÇŁ zd─ů┼╝y┼é ju┼╝ zakorzeni─ç si─Ö w powszechnej ┼Ťwiadomo┼Ťci. Warto jednak zastanowi─ç si─Ö, o czym dok┼éadnie m├│wimy, u┼╝ywaj─ůc tego enigmatycznego poj─Öcia. Czy faktycznie mo┼╝e on stanowi─ç inspiracj─Ö dla innych kraj├│w?

 

1

Brazylia jest teraz na topie. Jej by┼éy prezydent, Lula da Silva, to chodz─ůca legenda: przyw├│dca znany i ceniony na ca┼éym ┼Ťwiecie. Istnieje przekonanie, ┼╝e dzi─Öki niemu i jego poprzednikowi, Henrique Cardoso, Brazylia wyros┼éa na pot─Ög─Ö, cho─ç jeszcze dwie dekady temu zmaga┼éa si─Ö z problemami masowej biedy i galopuj─ůcej inflacji. Podziw jest tym wi─Ökszy, ┼╝e Brazylii uda┼éo si─Ö tego dokona─ç ÔÇ×po swojemuÔÇŁ, to znaczy nie kieruj─ůc si─Ö receptami mi─Ödzynarodowych instytucji finansowych.

Prof. Barbara Liberska trafnie wyrazi┼éa to w wywiadzie z 2010 r.: ÔÇ×Dopiero Cardoso i Lula zrozumieli, ┼╝e nie spos├│b zbudowa─ç kraju rozwini─Ötego, zrealizowa─ç mocarstwowych ambicji, gdy 40% spo┼éecze┼ästwa ┼╝yje w biedzie. Brazylia jest wreszcie na drodze do zyskania statusu globalnej pot─Ögi, gdy┼╝ potrafi┼éa wykorzysta─ç to, co daje integracja z globalnymi rynkami. I to wykorzysta┼éa po swojemu, nowatorsko, na w┼éasnych warunkach. Libera┼éowie dot─ůd odrzucali pogl─ůd, ┼╝e mo┼╝na pogodzi─ç gospodark─Ö otwart─ů na globalizacj─Ö z dba┼éo┼Ťci─ů o wielkie rzesze wykluczonych. Natomiast Brazylijczycy uznali, ┼╝e nie mo┼╝na tego tak sobie zostawi─ç, tylko trzeba w spos├│b racjonalny i kompleksowy rozwi─ůza─ç problem biedy. Tego nikt za pa┼ästwo nie zrobi w takim krajuÔÇŁ (ÔÇ×Brazylia zrobi┼éa to po swojemuÔÇŁ, Obserwator Finansowy, 13 pa┼║dziernika 2010 r.).

 

2

Istniej─ů jednak co najmniej trzy powody, dla kt├│rych warto akurat teraz zapyta─ç o to, co konkretnie brazylijski model kryje w sobie.

Po pierwsze, w ca┼éym regionie latynoskim ro┼Ťnie jego popularno┼Ť─ç. Inspiruj─ů si─Ö nim rozmaici szefowie rz─ůd├│w i liderzy opozycji: zar├│wno lewicowy prezydent Peru, Ollanta Humala, jak i centroprawicowy przyw├│dca wenezuelskiej opozycji, Henrique Capriles Radonski. Brazylia XXI wieku jawi si─Ö jako swoista ÔÇ×trzecia drogaÔÇŁ pomi─Ödzy skompromitowanym w tej cz─Ö┼Ťci ┼Ťwiata neoliberalizmem a pseudosocjalizmem ÔÇ×rewolucji boliwaria┼äskiejÔÇŁ – kt├│r─ů Hugo Chavez pr├│bowa┼é zarazi─ç zaprzyja┼║nione kraje. Trzecia droga Brazylii to programy socjalne (kt├│rymi chwali si─Ö r├│wnie┼╝ Wenezuela), po┼é─ůczone jednak z wolnym rynkiem i poszanowaniem dla zasad demokracji. Pod tak zdefiniowanym modelem, poza Peru i sam─ů Brazyli─ů, ch─Ötnie podpisa┼éyby si─Ö r├│wnie┼╝ Chile, Kolumbia, a nawet Meksyk.

Po drugie, ro┼Ťnie pot─Öga gospodarcza i polityczna Brazylii, co przek┼éada si─Ö na konkretne sukcesy w dyplomacji mi─Ödzynarodowej. Na pocz─ůtku maja wybrano Brazylijczyka, Roberto Azev├¬do, na nowego szefa ┼Üwiatowej Organizacji Handlu (WTO). Co istotne, wygra┼é on w ostatecznym g┼éosowaniu, chocia┼╝ Stany Zjednoczone i Unia Europejska wola┼éy innego kandydata. W ten spos├│b Brazylijczyk mo┼╝e przedstawia─ç si─Ö jako lider ┼Ťwiata rozwijaj─ůcego si─Ö. To z zachodniego punktu widzenia ma swoje dobre i z┼ée strony. Azev├¬do mo┼╝e pom├│c w osi─ůgni─Öciu nowego globalnego porozumienia o liberalizacji handlu, do czego potrzebne jest zgranie ze sob─ů interes├│w ┼Ťwiatowego Po┼éudnia i P├│┼énocy. Zarazem jednak, mo┼╝na mie─ç obawy, czy z Brazylijczykiem na czele WTO, organizacja ta nie stanie si─Ö bardziej spolegliwa wobec przypadk├│w protekcjonizmu. Azev├¬do, tak samo, jak dzisiejsza Brazylia, znany jest z niedogmatycznego podej┼Ťcia do liberalizacji handlu.

Po trzecie, istniej─ů coraz powa┼╝niejsze w─ůtpliwo┼Ťci co do tego, czy brazylijski model jest do utrzymania w d┼éu┼╝szym okresie. Obecnie Brazylia prze┼╝ywa gospodarcze spowolnienie. W 2012 roku wzrost gospodarczy wyni├│s┼é nieca┼ée 1%, podczas gdy inflacja rozkr─Öci┼éa si─Ö do poziomu 6%. Gospodarka cierpi na chroniczny brak konkurencyjno┼Ťci, g┼é├│wnie z uwagi na s┼éab─ů infrastruktur─Ö i rozbudowan─ů biurokracj─Ö, a utrzymuj─ůce si─Ö bariery prawne i administracyjne dla prowadzenia dzia┼éalno┼Ťci gospodarczej hamuj─ů inwestycje prywatne i zagraniczne.

 

3

Zale┼╝nie od tego, gdzie siedzimy, brazylijski model znaczy r├│┼╝ne rzeczy. G┼é├│wnie dlatego, ┼╝e inne s─ů punkty odniesienia.

Z perspektywy pa┼ästw latynoskich, kluczowy jest sukces Brazylii w walce z bied─ů: 40 mln os├│b wydobytych z ub├│stwa w ci─ůgu zaledwie dekady. Brazylijskie programy socjalne, takie jak Bolsa Familia czy Brasil sin Miseria, zosta┼éy uznane przez Bank ┼Üwiatowy za wz├│r do na┼Ťladowania przez inne kraje ÔÇô mi─Ödzy innymi dlatego, ┼╝e daj─ů ludziom ÔÇ×w─Ödk─Ö, a nie ryb─ÖÔÇŁ. Model brazylijski rozumiany jest w tym przypadku jako strategia rozwoju gospodarczego dostrzegaj─ůca potrzeb─Ö realizowania odg├│rnej polityki niwelowania biedy i spo┼éecznych nier├│wno┼Ťci; strategia, kt├│ra tym r├│┼╝ni si─Ö od ÔÇ×rewolucji boliwaria┼äskiejÔÇŁ Chaveza, ┼╝e jednocze┼Ťnie zach─Öca ludzi do podejmowania pracy i nauki, dba o przedsi─Öbiorczo┼Ť─ç prywatn─ů, a zarazem szanuje regu┼éy wolnego rynku i demokracji.

Ale z punktu widzenia Stan├│w Zjednoczonych i Unii Europejskiej, model brazylijski to ju┼╝ zupe┼énie co innego. To ┼éagodna posta─ç kapitalizmu pa┼ästwowego, z kt├│rego s┼éyn─ů kraje BRIC: Brazylia, Rosja, Indie, Chiny. Pa┼ästwo odgrywa dominuj─ůc─ů rol─Ö w brazylijskiej gospodarce: jako w┼éa┼Ťciciel wielkich przedsi─Öbiorstw i g┼é├│wny inwestor, a tak┼╝e ze wzgl─Ödu na rozbudowan─ů administracj─Ö i jej olbrzymie koszty (tzw. custo brasil). Brazylia s┼éynie z silnego protekcjonizmu, wiele kontrowersji wzbudza te┼╝ stosowana przez ni─ů kontrola przep┼éyw├│w kapita┼éowych. Z tej perspektywy, model brazylijski rozumiany jest jako przyk┼éad systemu rozwoju gospodarczego z przewodni─ů rol─ů pa┼ästwa (ang. state-led development), maj─ůcy stanowi─ç alternatyw─Ö dla neoliberalnego konsensusu waszyngto┼äskiego.

 

4

Co na to wszystko Brazylia? Tam, wbrew pozorom, trwa o┼╝ywiona dyskusja nad tym, w kt├│r─ů stron─Ö zmierza─ç powinien aktualny model spo┼éeczno-gospodarczy, a przede wszystkim jak─ů rol─Ö powinno w nim odgrywa─ç pa┼ästwo. Ro┼Ťnie ┼Ťwiadomo┼Ť─ç tego, ┼╝e nie do utrzymania jest sytuacja, w kt├│rej Brazylijczycy konsumuj─ů niczym Amerykanie, maj─ů us┼éugi publiczne rozbudowane jak Europejczycy, a chcieliby wzrasta─ç w tym samym tempie, co kraje rozwijaj─ůce si─Ö. Uwidaczniaj─ů si─Ö szkodliwe efekty (jak np. rosn─ůca inflacja) zbytniego oparcia wzrostu gospodarczego o eksport surowc├│w.

Coraz wyra┼║niej wida─ç te┼╝, ┼╝e wzrostowi gospodarczemu Brazylii sprzyja┼éy przez ostatni─ů dekad─Ö wyj─ůtkowe okoliczno┼Ťci: podwy┼╝szone dochody z eksportu surowc├│w, kt├│rych ceny ros┼éy za spraw─ů niezaspokojonego chi┼äskiego popytu. Brazylia zainwestowa┼éa te ┼Ťrodki w realizacj─Ö ambitnych program├│w socjalnych, natomiast nie wykorzysta┼éa okazji do przeprowadzenia strukturalnych reform w gospodarce.

Dopiero ostatnio prezydent Dilma Rousseff zainicjowa┼éa olbrzymie inwestycje infrastrukturalne, wzi─Ö┼éa si─Ö za umi─Ödzynarodowienie szkolnictwa wy┼╝szego, a zarazem powr├│ci┼éa do rozm├│w wolnohandlowych z Uni─ů Europejsk─ů i Stanami Zjednoczonymi. To mo┼╝e jednak okaza─ç si─Ö niewystarczaj─ůce, je┼╝eli zarazem nie pobudzi przedsi─Öbiorczo┼Ťci prywatnej ÔÇô co z kolei mog┼éoby wymaga─ç cho─çby cz─Ö┼Ťciowego wycofania pa┼ästwa z ingerencji w procesy ekonomiczne.

 

5

Trudno zaprzeczy─ç sukcesowi Brazylii w jej walce z bied─ů i spo┼éecznymi nier├│wno┼Ťciami. Wydaje si─Ö, ┼╝e latynoski kolos znalaz┼é bezcenn─ů recept─Ö na dwa wielkie problemy, z kt├│rymi od dawna zmagaj─ů si─Ö praktycznie wszystkie kraje Ameryki ┼üaci┼äskiej. Pod tym wzgl─Ödem, Brazylia bez w─ůtpienia mo┼╝e stanowi─ç inspiracj─Ö dla innych pa┼ästw ÔÇô na przyk┼éad dla Kolumbii, kt├│ra ostatnio przej─Ö┼éa od niej niechlubny tytu┼é spo┼éecze┼ästwa latynoskiego o najwi─Ökszych rozpi─Öto┼Ťciach dochodowych.

Co innego jednak, je┼╝eli za elementy brazylijskiego modelu uznamy r├│wnie┼╝ protekcjonizm i siln─ů ingerencj─Ö pa┼ästwa w gospodarce. Zbyt rozbudowane pa┼ästwo jest w stanie skutecznie zdusi─ç inicjatyw─Ö prywatn─ů. Istnieje te┼╝ cienka granica pomi─Ödzy odrzucaniem dogmatycznego podej┼Ťcia do liberalizacji handlu ÔÇô a dogmatycznym protekcjonizmem. Je┼Ťli spojrze─ç na Brazyli─Ö z tej perspektywy, w├│wczas oka┼╝e si─Ö, ┼╝e istniej─ů w Ameryce ┼üaci┼äskiej kraje o znacznie lepszych i stabilniejszych od niej perspektywach rozwojowych.

Presti┼╝owy jest w tym przypadku wy┼Ťcig pomi─Ödzy Brazyli─ů i Meksykiem, traktowany jako konfrontacja dw├│ch alternatywnych paradygmat├│w gospodarczych. Brazylia uosabia protekcjonizm, siln─ů pozycj─Ö pa┼ästwa w gospodarce, rozrastaj─ůce si─Ö wydatki socjalne i uzale┼╝nienie od wp┼éyw├│w z eksportu surowc├│w. Z kolei Meksyk, cho─ç programy socjalne r├│wnie┼╝ s─ů w nim realizowane, jest gospodark─ů znacznie bardziej otwart─ů i zr├│┼╝nicowan─ů. Istniej─ů prognozy, zgodnie z kt├│rymi Meksyk ju┼╝ w 2022 roku przegoni Brazyli─Ö pod wzgl─Ödem poziomu PKB. A to znacznie nadwyr─Ö┼╝y┼éoby wizerunek brazylijskiego modelu w regionie i w ┼Ťwiecie.

Czy Brazylia jest w stanie sw├│j model wyprowadzi─ç z powrotem na prost─ů: ograniczaj─ůc pozycj─Ö pa┼ästwa w gospodarce i bud┼╝etowy ci─Ö┼╝ar us┼éug publicznych? Czy mo┼╝e nie pozwoli jej na to strukturalna specyfika: olbrzymia powierzchnia, obfito┼Ť─ç surowc├│w, utrzymuj─ůce si─Ö dysproporcje dochodowe, inercja rozbudowanego aparatu pa┼ästwowego? Najbli┼╝sze lata b─Öd─ů prawdziwym testem dla brazylijskiego modelu ÔÇô cokolwiek by on nie znaczy┼é.

 

Przeczytaj inne teksty Autora.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie - w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej Polityka prywatno┼Ťci zamknij ├Ś