Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

Prof. Neto: Brazylijska lekcja teologii wyzwolenia

ÔÇ×DobraÔÇŁ teologia wyzwolenia, kt├│ra wywodzi si─Ö z ducha solidarno┼Ťci z losem ubogich, jest jedn─ů z dr├│g prowadz─ůcych do autentycznego chrze┼Ťcija┼ästwa. Ideologia nie jest istotna, wa┼╝na jest ludzka godno┼Ť─ç i prawa cz┼éowieka.

Altar S├úo F├ęlix do Araguaia

mural nad o┼étarzem w katedrze S├úo F├ęlix do Araguaia


Z prof. Vitale Neto rozmawia o. Piotr Lamprecht OSA.
***
O. PIOTR LAMPRECHT: Przenie┼Ťmy si─Ö na chwil─Ö do Ameryki Po┼éudniowej XX wieku. W tym czasie nast─Öpuje zjawisko powszechnej migracji ludno┼Ťci wiejskiej do miast, kt├│re industrializuj─ůc si─Ö, jednocze┼Ťnie staj─ů si─Ö miejscem tworzenia g┼é─Öbokich r├│┼╝nic spo┼éecznych i ekonomicznych.
PROF. VITALE NETO: Problem rozwarstwienia spo┼éecznego nadal wyst─Öpuje ÔÇô tak┼╝e w Brazylii. T┼éem tego zagadnienia jest mi─Ödzy innymi kwestia to┼╝samo┼Ťci rdzennej ludno┼Ťci, niewolnictwo. ┼╣r├│d┼éa historyczne odnosz─ůce si─Ö do kondycji materialnej pierwszych osadnik├│w portugalskich wyra┼║nie uwidoczniaj─ů nam wyst─Öpowanie r├│┼╝nic bytowych poszczeg├│lnych grup spo┼éecznych. Zauwa┼╝y─ç mo┼╝na, ┼╝e pomimo r├│┼╝nych przemian spo┼éeczno-politycznych dziej─ůcych si─Ö na przestrzeni wiek├│w nadal pozostaje podzia┼é na ma┼é─ů grup─Ö ludzi bardzo bogatych posiadaj─ůcych polityczn─ů i ekonomiczn─ů w┼éadz─Ö, podczas gdy zdecydowana wi─Ökszo┼Ť─ç spo┼éecze┼ästwa pozostaje uboga.
Jak widzisz rol─Ö Ko┼Ťcio┼éa Katolickiego w kszta┼étowaniu si─Ö wspomnianych proces├│w?
Wraz z┬ákolonizatorami na kontynent po┼éudniowoameryka┼äski przybywali duchowni z┬áEuropy, a ich rola w przemianach kulturowych rdzennej ludno┼Ťci by┼éa niezwykle istotna, cho─ç cz─Östo nie pozbawiona b┼é─Öd├│w, braku zrozumienia dla tutejszych zwyczaj├│w i tradycji oraz poszanowania odmienno┼Ťci cywilizacyjnych. Postaram si─Ö to zobrazowa─ç ÔÇô duchowni katoliccy, widz─ůc ludzi nie u┼╝ywaj─ůcych r─Ökawiczek, pytali si─Ö siebie ÔÇô jak to mo┼╝liwe, ┼╝e kto┼Ť mo┼╝e ich nie nosi─ç? Ci ludzie ┼╝yj─ů razem, ale bez ma┼é┼╝e┼ästwa ÔÇô powinni si─Ö pobra─ç. To dziecko urodzi┼éo si─Ö i nie zosta┼éo ochrzczone, a przecie┼╝ powinno. Ona wierzy w drzewo, a przecie┼╝ powinna wierzy─ç w mojego Boga, On jest prawdziwy. Takie nastawienie zacz─Ö┼éo przyczynia─ç si─Ö do tworzenia atmosfery nieufno┼Ťci czy wr─Öcz wrogo┼Ťci.
Lecz ÔÇô┬ájak pokazuje historia ÔÇô┬áEuropejczycy zdecydowanie pr├│bowali wnie┼Ť─ç w┼éasn─ů kultur─Ö na Waszej ziemi.
Tak. I wielu Indian zacz─Ö┼éo my┼Ťle─ç ÔÇô no tak, powinni┼Ťmy zacz─ů─ç nosi─ç teraz r─Ökawiczki, nosi─ç kr├│tkie w┼éosy i tak dalej.
This picture, which appeared in several Brazilian newspapers, shows what happened to an Indian woman who suffered a not untypical fate at the hands of a professional Indian hunter, by being hung up by her feet and sliced with an axe.

ÔÇ×BugreirosÔÇŁ, lata 50. w Amazonii. To zdj─Öcie, opublikowane w wielu brazylijskich gazetach, ukazuje los Indianki w r─Ökach profesjonalnego ÔÇ×my┼ŤliwegoÔÇŁ: powieszona za nogi i posiekana toporem ÔÇô jej przypadek nie by┼é odosobniony.


Jak wygl─ůda struktura Ko┼Ťcio┼éa w Brazylii?
Generalnie brazylijski Ko┼Ťci├│┼é wywodzi si─Ö z misji chrze┼Ťcija┼äskich┬áprowadzonych przez przysy┼éanych tutaj z┬áEuropy zakonnik├│w. Je┼Ťli chodzi o struktury, to opr├│cz parafii istniej─ů kaplice publiczne rozsiane po ca┼éym kraju, czasami bardzo oddalone od siebie, a teren zamieszkiwany jest przez r├│┼╝ne grupy etniczne. Kap┼éan odwiedza takie kaplice raz na tydzie┼ä, raz na miesi─ůc lub raz na sze┼Ť─ç miesi─Öcy ÔÇô to w du┼╝ej mierze zale┼╝y od odleg┼éo┼Ťci. Najcz─Ö┼Ťciej jeden kap┼éan ma kilka takich kaplic pod opiek─ů. Przyk┼éadowo w obr─Öbie mojej parafii Cuiaba znajduje si─Ö jedena┼Ťcie kaplic, kt├│rymi opiekuje si─Ö czterech ksi─Ö┼╝y. Zwa┼╝ywszy na takie sytuacje, bardzo cz─Östo ┼Ťwieccy, po odbyciu stosownego kursu, przewodnicz─ů Liturgii S┼éowa.
Jakie by┼éy pocz─ůtki kszta┼étowania si─Ö teologii wyzwolenia?
Pierwsza po┼éowa XX wieku to w Brazylii okres przypominaj─ůcy ├│wczesne systemy totalitarne panuj─ůce w Europie. Niestety wielu duchownych stan─Ö┼éo wtedy po stronie prezydenta Vargasa. Ko┼Ťci├│┼é sprzyja┼é dyktatorowi. Przez pewien czas Ko┼Ťci├│┼é i pa┼ästwo mia┼éy ten sam polityczny kierunek. Teologia wyzwolenia jest produktem konkretnych czas├│w lat 60. i 70. Mo┼╝na stwierdzi─ç, i┼╝ sens polityczny teologii wyzwolenia pojawi┼é si─Ö po Soborze Watyka┼äskim II, kiedy to dokumenty soborowe przekaza┼éy konkretne sposoby interpretacji Pisma ┼Üwi─Ötego. Trzeba te┼╝ wzi─ů─ç pod uwag─Ö ca┼éy kontekst historyczny tamtych czas├│w: okres zimnej wojny, presja USA na Ameryk─Ö ┼üaci┼äsk─ů, Fidel Castro i jego rewolucja 69ÔÇÖ, wp┼éyw my┼Ťli intelektualist├│w europejskich na przyk┼éad SartreÔÇśa, rewolucja kulturowa w 1968 roku, wydarzenia w Pradze… A w Brazylii od 1964 roku rozpoczynaj─ůcy si─Ö okres faszyzuj─ůcej dyktatury. Niestety znaczna cz─Ö┼Ť─ç mieszka┼äc├│w Brazylii, jak r├│wnie┼╝ cz─Ö┼Ť─ç hierarchii Ko┼Ťcio┼éa, popar┼éa zamach stanu. Wojsko nie przej─Ö┼éo jednak w┼éadzy na d┼éugi okres. Ameryka ┼üaci┼äska wyzwoli┼éa si─Ö z dyktatury dzi─Öki wielkiemu ruchowi w obronie praw cz┼éowieka. I tak upadaj─ů po kolei dyktatury genera┼é├│w. Ten okres w Brazylii zako┼äczy┼é si─Ö w 1985 roku.
Imagem Ripper

współczesne niewolnictwo, węgiel


Co m├│wi teologia wyzwolenia?
┼╗eby zobrazowa─ç kontekst spo┼éeczny pocz─ůtk├│w powstawania teologii wyzwolenia podam jeden przyk┼éad. Prowadzi┼éem wywiad ze starsz─ů kobiet─ů. W tych burzliwych latach 70. by┼éa ona w┼éa┼Ťcicielk─ů restauracji w ma┼éym miasteczku Araguaia. Klientami tej restauracji byli ludzie maj─Ötni, obszarnicy, wa┼╝ne osobisto┼Ťci. Wst─Öpu zasadniczo nie mieli do niej zwykli robotnicy. Jeden z┬ápokoi w┼éa┼Ťcicielka przeznaczy┼éa dla swoich c├│rek. Do tego pokoju zaprasza┼éa swoich bogatych klient├│w z┬árestauracji. Kiedy rozmawia┼éem o tej sytuacji, ona zupe┼énie ju┼╝ nie pami─Öta┼éa o tym fakcie. Zupe┼énie zapomnia┼éa o przesz┼éo┼Ťci. To nie koniec historii. Ludzie z┬átego miasteczka opowiadali, ┼╝e sprzeda┼éa ona dwie swoje wnuczki. Pewnego dnia przyszed┼é uzbrojony cz┼éowiek i spyta┼é, w jakim wieku s─ů jej wnuczki. Jedna mia┼éa dwana┼Ťcie lat, druga pi─Ötna┼Ťcie. Kupi┼é je…
Filozof i teolog,┬áGustawo Gutierrez,┬ápierwszy raz w 1968 roku powiedzia┼é o teologii wyzwolenia, jej pod┼éo┼╝em by┼éy dokumenty Soboru Watyka┼äskiego II i Konferencji Episkopat├│w Ameryki ┼üaci┼äskiej w Medellin. Od 1964 roku, kiedy rozpocz─Ö┼éa si─Ö w Brazylii wojskowa dyktatura, pewna grupa kap┼éan├│w zacz─Ö┼éa walczy─ç przeciwko niej. Ko┼Ťci├│┼é katolicki by┼é jedynym miejscem oporu przeciwko dyktatowi genera┼é├│w. Frei Betto, brazylijski ksi─ůdz katolicki, filozof i dominikanin, m├│wi┼é tak: ÔÇ×Armia brazylijska, ale pod dowodzeniem ko┼Ťcio┼éaÔÇŁ. To by┼é fundament pod nowy model eklezjastyczny. Zacz─Ö┼éy powstawa─ç Comunidades Eclesiais de Base (CEB) ÔÇô ma┼ée, lokalne wsp├│lnoty zwi─ůzane z┬áKo┼Ťcio┼éem katolickim, skupiaj─ůce biednych, wyw┼éaszczonych ludzi, kt├│rych celem by┼éo czytanie Biblii w po┼é─ůczeniu z rzeczywisto┼Ťci─ů polityczn─ů i spo┼éeczn─ů, w kt├│rej ┼╝yli, i w odniesieniu do codziennych nieszcz─Ö┼Ť─ç, jakie napotykali. W tym czasie na terenach ubogich dzielnic (FAVELAS) wielkich brazylijskich metropolii r├│wnie┼╝ zacz─Ö┼éy dzia┼éa─ç Comunidades Eclesiais de Base mierz─ůce si─Ö z katastrofaln─ů sytuacja bytow─ů mieszka┼äc├│w czy wszechobecn─ů brutalno┼Ťci─ů i przemoc─ů, pr├│buj─ůce sprosta─ç wyzwaniom edukacyjnym. Wsp├│lnoty te zacz─Ö┼éy organizowa─ç ┼╝ycie wed┼éug nowej teologii ÔÇô teologii wyzwolenia, kt├│r─ů mo┼╝na zobrazowa─ç w nast─Öpuj─ůcy spos├│b: Jezus znajdowa┼é si─Ö w takiej samej sytuacji niesprawiedliwo┼Ťci, co ludzie dooko┼éa Niego. On umar┼é, ale nie godzi┼é si─Ö na niesprawiedliwo┼Ť─ç. Mam prawo do posiadania ma┼éego skrawka ziemi, na kt├│rym mog─Ö ┼╝y─ç ja i moja rodzina w spos├│b godny. Ta ziemia nale┼╝y do mnie. G┼é├│wnym zadaniem teologii musi by─ç g┼éoszenie wiecznego zbawienia, ale chrze┼Ťcija┼ästwo musi oznacza─ç tak┼╝e solidarno┼Ť─ç prze┼╝ywan─ů tu, na ziemi, czynienie ┼Ťwiata bardziej ludzkim.
Jakie by┼éo twoje osobiste spotkanie z┬áteologi─ů wyzwolenia?
Do 2006 roku mieszka┼éem na prowincji w stanie Sao Paolo w mie┼Ťcie Bauru. Sao Paolo jest najbardziej rozwini─Ötym stanem w Brazylii. M├│j dawny biskup, benedyktyn C├óndido Padin, w przeciwie┼ästwie do wielu ksi─Ö┼╝y w Jego diecezji rozumia┼é znaczenie teologii wyzwolenia. W wielu dokumentach wzmiankowa┼é o sprawach dotycz─ůcych zagadnie┼ä zwi─ůzanych z┬átym ruchem, ale nie wywo┼éywa┼éo to wi─Ökszych reakcji. W roku 1979 by┼éem m┼éody, mia┼éem przyjaciela, kt├│ry pracowa┼é ze mn─ů w przemy┼Ťle metalurgicznym. Pewien nasz znajomy mieszka┼é blisko nas i powiedzia┼é, ┼╝e dzia┼éa teraz w pewnej nowej grupie, w kt├│rej rozmawia si─Ö na temat niedogodno┼Ťci naszej pracy, trudno┼Ťci w formalizowaniu kontrakt├│w, bezpiecze┼ästwa w pracy. Skorzysta┼éem z┬ájego zaproszenia. By┼éo to moje pierwsze zetkni─Öcie z┬áduszpasterstwem ÔÇô duszpasterstwem robotnik├│w. W latach 80. zacz─Öli┼Ťmy tworzy─ç Bases Eccesial Communities. W moim przedsi─Öbiorstwie produkowano akumulatory. W akumulatorach znajduj─ů si─Ö metale truj─ůce dla cz┼éowieka. W┼éa┼Ťciciel si─Ö tym nie przejmowa┼é. Wielu robotnik├│w ci─Ö┼╝ko chorowa┼éo z┬átego powodu. Zacz─Öli┼Ťmy rozmawia─ç z┬ápracownikami o ryzyku ich pracy, u┼Ťwiadamia─ç ich, rozmawiali┼Ťmy z┬áodpowiednimi lud┼║mi, kt├│rzy mogli mie─ç wp┼éyw na zmian─Ö tej sytuacji. I w┼éa┼Ťnie tutaj realizowa┼éa si─Ö teologia wyzwolenia w praktyce: zobaczy─ç, oceni─ç, dzia┼éa─ç, ale pod k─ůtem aksjologii Ewangelii, w jej ┼Ťwietle.┬á Jakie akcje w tym przypadku mo┼╝na by┼éo zaproponowa─ç? Co mogli┼Ťmy zrobi─ç? I kto? Kontaktowali┼Ťmy si─Ö z┬álokalnymi mediami, rozmawiali┼Ťmy z┬árobotnikami o tej sytuacji, m├│wili┼Ťmy o konkretnym niebezpiecze┼ästwie, jakie ta praca za sob─ů niesie. Robotnicy z┬áczasem zacz─Öli by─ç bardziej ┼Ťwiadomi tego, ┼╝e musz─ů u┼╝ywa─ç masek ochronnych czy ubezpiecza─ç si─Ö.
Dla nas w tym czasie punktem odniesienia w tworzeniu naszych zwi─ůzk├│w by┼é Lech Wa┼é─Ösa i polska ÔÇ×Solidarno┼Ť─çÔÇŁ. Zwr├│ci─ç nale┼╝y te┼╝ uwag─Ö, ┼╝e by┼é to czas, kiedy papie┼╝em zosta┼é Jan Pawe┼é II. Dyktatura oczywi┼Ťcie walczy┼éa z┬ánaszym ruchem. Wcze┼Ťniej, w 1979 roku, zabito podczas strajku Santo Dias da Silva. Potem rozpocz─ů┼éem studia, jednocze┼Ťnie w dalszym ci─ůgu pracuj─ůc. Prac─Ö magistersk─ů po┼Ťwi─Öci┼éem w┼éa┼Ťnie temu powy┼╝szemu do┼Ťwiadczeniu i dzia┼éalno┼Ťci biskupa C├óndido Padin.
Przenios┼éem si─Ö do Mato Grosso. To zupe┼énie inny stan, inny ┼Ťwiat. W Mato Grosso mia┼éem inne do┼Ťwiadczenie. Gdy studiowa┼éem, a potem wyk┼éada┼éem w Uniwersytecie w Cuiaba, wysy┼éano mnie w ramach studi├│w do r├│┼╝nych miast w tym stanie. W jego p├│┼énocno-zachodniej cz─Ö┼Ťci istnieje jedna parafia i pos┼éug─Ö sprawowa┼é tam jeden kap┼éan ÔÇô wszystko na olbrzymich terytoriach. Ludzie w tych rejonach s─ů silnie zaanga┼╝owani w ┼╝ycie Ko┼Ťcio┼éa. Kap┼éan w tej parafii mia┼é ponad osiemdziesi─ůt lat. Jego poprzednik zgin─ů┼é z┬ápowodu konfliktu zwi─ůzanego z┬áziemi─ů, inny zosta┼é brutalnie zaatakowany. Na wschodzie dzia┼éa┼é hiszpa┼äski biskup Dom Pedro Casald├íliga ÔÇô┬áprzedstawiciel teologii wyzwolenia, znany z┬ánawi─ůzywania szerokich kontakt├│w z┬áwp┼éywowymi lud┼║mi z┬áHiszpanii, Niemiec, Francji i innych miejsc na ┼Ťwiecie, co zapewne gwarantowa┼éo mu osobiste bezpiecze┼ästwo. Niestety ludzie z┬ájego otoczenia byli strasznie prze┼Ťladowani ÔÇô trafiali do wi─Özie┼ä, byli torturowani. W 1974 roku dw├│ch farmer├│w wesz┼éo w konflikt z┬áwielkim posiadaczem ziemskim. W┼éa┼Ťciciel ten za┼╝─ůda┼é od policji, aby zaj─Öli si─Ö tymi farmerami. Farmerzy uciekli do lasu, lecz policjanci aresztowali ich ┼╝ony i torturowali je w celu wyjawienia miejsca ukrycia ich m─Ö┼╝├│w. ┼Üwiadkowie tej sytuacji zdali relacj─Ö wspomnianemu biskupowi, kt├│ry wraz z┬áinnym ksi─Ödzem jezuit─ů niezw┼éocznie interweniowa┼é na tamtejszym komisariacie. Niestety w wyniku tej interwencji zastrzelony zosta┼é jezuita. Biskup w tym miejscu postawi┼é krzy┼╝, a kilka lat po tym wydarzeniu zebra┼é pieni─ůdze od swoich europejskich przyjaci├│┼é i wybudowa┼é w tym miejscu sanktuarium.
Mapa Projeto

mapa Amazonii


Co dzi┼Ť zosta┼éo z teologii wyzwolenia?
Niesprawiedliwo┼Ť─ç spo┼éeczna, brak poszanowania praw cz┼éowieka ÔÇô┬á na tym wyros┼éa teologia wyzwolenia. Obecnie sytuacja jest inna. Z marksistowskiej teologii wyzwolenia nie zosta┼éo prawie nic. Spo┼éecze┼ästwa w Ameryce ┼üaci┼äskiej nigdy nie chcia┼éy pracowa─ç na wielkich terytoriach ziemskich, ko┼échozach ÔÇô┬áwr─Öcz przeciwnie: ludzie chcieli i chc─ů by─ç w┼éa┼Ťcicielami. Nie potrzebuj─ů pa┼ästwa socjalistycznego czy kapitalistycznego, chc─ů ┼╝y─ç w spo┼éecze┼ästwie prawa, w pa┼ästwie akceptuj─ůcym prawa cz┼éowieka, r├│┼╝nice pomi─Ödzy lud┼║mi ÔÇô jeste┼Ťmy przecie┼╝ r├│┼╝ni, mamy r├│┼╝ne potrzeby, ale ka┼╝dy z nas pragnie zagwarantowania minimalnych warunk├│w egzystencji. ÔÇ×DobraÔÇŁ teologia wyzwolenia, kt├│ra wywodzi si─Ö z ducha solidarno┼Ťci z losem ubogich, jest jedn─ů z┬ádr├│g prowadz─ůcych do autentycznego chrze┼Ťcija┼ästwa. Ideologia nie jest istotna, wa┼╝na jest ludzka godno┼Ť─ç i prawa cz┼éowieka. Na przestrzeni lat teologia wyzwolenia wywo┼éywa┼éa wiele emocji i nieporozumie┼ä. Niekt├│rzy teolodzy postrzegali j─ů wy┼é─ůcznie jako rodzaj rewolucji, ale Ko┼Ťci├│┼é nie jest wezwany do jej przeprowadzania. By─ç mo┼╝e g┼é├│wnym problemem by┼é j─Özyk, kt├│ry u┼╝ywany by┼é zbyt jednostronnie i autorytatywnie.
Wbrew pozorom teologia wyzwolenia, pozbawiona dialektyki komunistycznej, ci─ůgle si─Ö rozwija. Mo┼╝na przy tym m├│wi─ç o pewnych procesach dehierarchizacji. Znam ksi─Ödza, kt├│ry jest bardzo blisko ludzi. Sam pracuje w przemy┼Ťle. Nowe wsp├│lnoty s─ů na nowo organizowane. Bardziej horyzontalne ni┼╝ wertykalne, ksi─Ö┼╝a nie stoj─ů na piedestale, ich codzienne ┼╝ycie nie odbiega od egzystencji zwyk┼éych ludzi, panuje duch wsp├│lnotowo┼Ťci. ┼╗yj─ůc po┼Ťr├│d zwyk┼éych ludzi, rozumiej─ů ich codzienne problemy, uto┼╝samiaj─ů si─Ö z┬ánimi.
My┼Ťl─Ö, ┼╝e cz─Östo retoryka teologii wyzwolenia nie sz┼éa w dobrych kierunkach, ale sytuacja i historia Brazylii jest bardzo z┼éo┼╝ona i trudna: dyktatury, zimna wojna, cztery stulecia nier├│wno┼Ťci ÔÇô to wielkie problemy, kt├│re ci─ůgle maj─ů wp┼éyw na struktury spo┼éeczne. Ci─ůg┼ée zmaganie si─Ö z┬átym, ┼╝e bia┼éy cz┼éowiek stoi w centrum, ┼╝e nieprzestrzegane s─ů prawa kobiet ÔÇô┬áto powa┼╝ne wyzwania na przysz┼éo┼Ť─ç.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś