Internetowy magazyn katolewicy spo艂ecznej. Piszemy o 艣wiecie, czerpi膮c inspiracje z nauki spo艂ecznej Ko艣cio艂a

B贸g solidarny z ubogimi

D膮偶enie do ograniczenia wyzysku i nier贸wno艣ci jest zadaniem stoj膮cym przed wszystkimi wyznaj膮cymi wiar臋 w Boga, kt贸ry wyprowadzi艂 sw贸j lud z Egiptu. Ten przekaz Starego Testamentu pozostaje aktualny do dzi艣.

ilustr.: Anna Libera

ilustr.: Anna Libera


Tekst聽pochodzi z聽36. numeru聽papierowego Magazynu 鈥濳ontakt鈥 pod tytu艂em 鈥濨iblia dziesi臋ciolecia鈥.
Chrze艣cija艅scy teologowie, a wraz z nimi magisterium Ko艣cio艂a, przez d艂ugi czas pope艂niali b艂膮d polegaj膮cy na rozdzieleniu Starego i Nowego Testamentu. Stary Testament uchodzi艂 w艣r贸d nich za niezbyt aktualny i przedstawia艂 warto艣膰 g艂贸wnie historyczn膮. Przyznawano co prawda, 偶e to na jego kartach opisany zosta艂 pocz膮tek historii zbawienia, ale jej punkt kulminacyjny widziano wy艂膮cznie w dziele Jezusa Chrystusa. Podkre艣lano jego ca艂kowit膮 nowo艣膰, w obliczu kt贸rej wszystkie wcze艣niejsze wydarzenia blad艂y. Takie odczytanie Starego Testamentu 艂膮czy艂o si臋, a czasem wci膮偶 si臋 艂膮czy, z przekonaniem, 偶e B贸g Starego Testamentu to srogi i m艣ciwy B贸g Izraela, a B贸g Nowego Testamentu to bogaty w mi艂osierdzie B贸g Jezusa, do kt贸rego mo偶emy si臋 zwraca膰 jak do Ojca.
Zas艂ug膮 teologii XX wieku by艂o odrzucenie tego obrazu i przypomnienie, 偶e Ksi臋ga Objawienia Bo偶ego, cho膰 z艂o偶ona z dw贸ch cz臋艣ci, stanowi jedn膮 ca艂o艣膰. Trzymaj膮c si臋 tej prawdy, niemiecki teolog i biblista Erich Zenger zaproponowa艂, 偶eby Stary Testament nazywa膰 鈥濸ierwszym鈥. Argumentowa艂, 偶e Pierwszy Testament nie straci艂 na aktualno艣ci, lecz stanowi punkt wyj艣cia, przez kt贸rego pryzmat patrz膮c, jeste艣my w stanie zrozumie膰 nauczanie, 艣mier膰 i zmartwychwstanie Jezusa Chrystusa. Przes艂anie Chrystusa mo偶emy rozumie膰 g艂臋biej i pe艂niej, je艣li przyjmiemy do wiadomo艣ci fakt, 偶e Jezus by艂 呕ydem, kt贸rego my艣lenie pozostawa艂o g艂臋boko zakorzenione w Torze i w nauczaniu prorok贸w, a wi臋c w tych pismach, kt贸re jako chrze艣cijanie zwykli艣my nazywa膰 鈥濻tarym Testamentem鈥.
Biblijny 艂ad rewolucyjny
Kluczem interpretacyjnym, kt贸ry pozwala 鈥瀘tworzy膰鈥 Stary Testament, jest dzia艂anie Boga wyprowadzaj膮cego lud Izraela z niewoli egipskiej. Wyzwolenie stanowi centrum przes艂ania Tory, poniewa偶 ukazuje to, co jest charakterystyczne dla Boga Izraela i co odr贸偶nia Go radykalnie od wszystkich bog贸w czczonych przez okoliczne ludy. Podczas gdy ci bogowie stanowi膮 cz臋艣膰 sztywnego porz膮dku spo艂ecznego, B贸g Izraela jest Bogiem wyzwolonych niewolnik贸w, kt贸rzy sprzeciwili si臋 swoim egipskim panom. Na tym do艣wiadczeniu lud Izraela buduje sw贸j porz膮dek spo艂eczny i, od niego wychodz膮c, opowiada swoj膮 histori臋.
W tym kontek艣cie nale偶y czyta膰 fragment Ksi臋gi Wyj艣cia, do kt贸rego m贸j tekst jest komentarzem. Wyzwolenie z niewoli egipskiej stanowi nowy pocz膮tek wsp贸lnoty ludu Izraela jako ludzi r贸wnych i wolnych, nieznaj膮cych wi臋kszego Pana ni偶 Boga, kt贸rego zasadniczym pragnieniem jest wolno艣膰 i r贸wno艣膰 jego wyznawc贸w. 艁ad spo艂eczny, kt贸ry przyjmuje kszta艂tuj膮ca si臋 na nowo wsp贸lnota, ma zapewni膰 wsp贸艂偶ycie oparte na zasadach r贸wno艣ci i wolno艣ci, ale nie w sensie utopijnym, lecz tu i teraz. Ma je zapewni膰, nie uciekaj膮c od wszystkich zwi膮zanych z tym programem trudno艣ci, w tym tak偶e trudno艣ci wynikaj膮cych z faktu, 偶e funkcjonuj膮ca wed艂ug tych zasad spo艂eczno艣膰 zasadniczo r贸偶ni si臋 od otaczaj膮cego j膮 艣wiata staro偶ytnego. Pr贸ba ustanowienia tak odmiennego porz膮dku jest wi臋c nara偶ona na pora偶ki i problemy, o kt贸rych opowiadaj膮 kolejne ksi臋gi Starego Testamentu. Do nawr贸cenia do Boga wyzwolenia i do ustanowionego przez Niego porz膮dku nawo艂uj膮 biblijni prorocy. Tak poj臋te nawr贸cenie stoi r贸wnie偶 w centrum dzia艂ania i nauczania Jezusa.
Zobowi膮zuj膮ce wyzwolenie
Porz膮dek spo艂eczny ufundowany na do艣wiadczeniu wyzwolenia wymaga jednak konkretnych regulacji. W艂a艣nie taki charakter ma towarzysz膮cy temu tekstowi fragment Ksi臋gi Wyj艣cia, nazywany zreszt膮 鈥濳si臋g膮 Przymierza鈥. Przymierze Boga z Jego ludem jest mo偶liwe tylko tam, gdzie istnieje porz膮dek oparty na solidarno艣ci i sprawiedliwo艣ci. Miar膮 solidarno艣ci i sprawiedliwo艣ci jest za艣 miejsce, jakie w danym spo艂ecze艅stwie zajmuj膮 osoby najs艂absze. W staro偶ytnym Izraelu najs艂abszymi byli cudzoziemcy, wdowy, sieroty i ubodzy. Od tego wi臋c, jak traktowani s膮 ci ludzie, uzale偶niona jest ocena sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej.
Biblijna solidarno艣膰 z ubogimi, cudzoziemcami, wdowami i sierotami oznacza postrzeganie ich jako r贸wnych nam samym. Pami臋膰 o tym, 偶e lud Izraela by艂 uciskany w niewoli egipskiej, jest centralnym do艣wiadczeniem rzutuj膮cym na postrzeganie cudzoziemc贸w w Starym Testamencie. Nasuwa si臋 tutaj pytanie o postawy wsp贸艂czesnych mieszka艅c贸w Polski i Europy: czy wyniesione z XX wieku do艣wiadczenia uchod藕stwa, wyp臋dze艅 i innych form migracji odpowiednio ukszta艂towa艂y nasz膮 pami臋膰 zbiorow膮, uwra偶liwiaj膮c nas na sytuacj臋, w kt贸rej znale藕li si臋 ludzie, kt贸rzy pukaj膮 dzi艣 do bram Europy? Odpowied藕 jest raczej pesymistyczna. Biblijne 鈥瀊o wy sami byli艣cie cudzoziemcami鈥 przegrywa w debacie publicznej z argumentami nieumotywowanymi pami臋ci膮 o cudzym cierpieniu, strachem, egoizmem i szukaniem w艂asnej korzy艣ci kosztem drugiego cz艂owieka.
Wezwanie do identyfikacji i solidarno艣ci z innymi jest w Biblii nacechowane g艂臋bokim realizmem. Masz by膰 solidarny z ubogimi i z cudzoziemcami nie przez wzgl膮d na sympati臋聽do nich ani te偶 na moralny nakaz lub gro藕b臋 kary. T臋 ostatni膮 motywacj臋 zdaje si臋 co prawda sugerowa膰 werset omawianego fragmentu Ksi臋gi Wyj艣cia, w kt贸rym czytamy o 聽strasznych konsekwencjach krzywdzenia wd贸w i sierot, ale to tylko poz贸r. Bior膮c pod uwag臋 ca艂o艣膰 przes艂ania spo艂ecznego tego fragmentu, wydaje si臋, 偶e chodzi o co艣 zupe艂nie innego: podstaw膮 solidarno艣ci nie jest l臋k przed kar膮, lecz identyfikacja z ubogimi lub z cudzoziemcami. Nie s膮 oni lud藕mi gorszej kategorii. S膮 nam r贸wni i w艂a艣nie dlatego ich los, ich interesy, ich potrzeby 鈥 s膮 zwi膮zane z naszymi. Spo艂ecze艅stwo, w kt贸rym panuje przyzwolenie na krzywdzenie i uciskanie innych, s艂abych, ubogich, jest nie tylko z艂e w sensie moralnym. Jest tak偶e spo艂ecze艅stwem, kt贸re nie b臋dzie potrafi艂o zagwarantowa膰 nam i naszym najbli偶szym podstawowych praw, kiedy to my sami znajdziemy si臋 w sytuacji osoby potrzebuj膮cej. Nie ma przecie偶 gwarancji, 偶e taki los nigdy nie stanie si臋 naszym udzia艂em.
Obrazowo przedstawiony w przytoczonym fragmencie Pisma gniew Bo偶y jest wi臋c po prostu konsekwencj膮 tworzenia przez ludzi takich stosunk贸w spo艂ecznych, z kt贸rych wynikaj膮 krzywda, ucisk, wojny, przemoc i szerz膮ca si臋 niesprawiedliwo艣膰. Taki porz膮dek godzi przede wszystkim w najubo偶szych, ale tak偶e innym ludziom uniemo偶liwia 偶ycie w spo艂ecze艅stwie r贸wnych i wolnych. Burzy to Bo偶y porz膮dek, a tym samym odbiera nam szans臋 na godne 偶ycie. Troska o to, aby spo艂ecze艅stwo funkcjonowa艂o na zasadach r贸wno艣ci i wolno艣ci, jest wi臋c zadaniem nas wszystkich, aby艣my 鈥 tak my, jak i inni 鈥 mogli godnie 偶y膰.
Wolno艣膰 pod zastaw
Si臋gaj膮c do ekonomii biblijnej, za podstawow膮 przyczyn臋 n臋dzy jednych i post臋puj膮cej akumulacji d贸br w r臋kach drugich trzeba uzna膰 konieczno艣膰 zapo偶yczania si臋. Ch艂opi ma艂orolni byli zmuszeni do zad艂u偶ania si臋 na przyk艂ad w sytuacji, gdy po nieudanych 偶niwach nie mieli innej mo偶liwo艣ci zdobycia pieni臋dzy na zakup ziarna na kolejny zasiew. Problem narasta艂, gdy偶 opr贸cz zwrotu po偶yczki, musieli r贸wnie偶 wygospodarowywa膰 pieni膮dze na sp艂acanie odsetek. W konsekwencji nierzadko zmuszeni byli odst膮pi膰 swoj膮 ziemi臋 w zamian za umorzenie d艂ug贸w. Tracili w ten spos贸b podstawowe 藕r贸d艂o utrzymania, a czasami uciekali si臋 nawet do oddawania w niewol臋 cz艂onk贸w swoich rodzin. Na ko艅cu spirali zad艂u偶enia sta艂a wi臋c nie tylko utrata wszystkich d贸br, lecz tak偶e utrata wolno艣ci osobistej.
Biblijne przykazania mia艂y na celu prze艂amanie takiego porz膮dku gospodarczego. S艂u偶y艂 temu mi臋dzy innymi zakaz lichwy i pobierania odsetek. Po偶yczka nie powinna przynosi膰 zysku jednemu cz艂owiekowi kosztem drugiego, lecz raczej by膰 wyrazem solidarno艣ci mi臋dzyludzkiej. Po偶yczenie komu艣 tego, co jest mu potrzebne, aby godnie 偶y膰, jest w spo艂ecze艅stwie ludzi r贸wnych i wolnych podstawowym obowi膮zkiem ka偶dego cz艂owieka.
Realizm biblijny cechuje si臋 tym, 偶e je艣li w jakim艣 obszarze nie da si臋 natychmiast osi膮gn膮膰 pe艂ni r贸wno艣ci czy sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, Pismo wskazuje kroki, kt贸re nale偶y wykona膰, 偶eby poprawi膰 sytuacj臋. Czasem jednak, gdy zagro偶one jest ludzkie 偶ycie, trzeba to zrobi膰 bezzw艂ocznie. Takiej w艂a艣nie sytuacji dotyczy艂 przytoczony w omawianym fragmencie przyk艂ad, m贸wi膮cy o konieczno艣ci oddania na noc wzi臋tego w zastaw p艂aszcza. Cho膰 po偶yczka jako akt solidarno艣ci nie daje si臋 pogodzi膰 z praktyk膮 pobierania odsetek lub braniem przedmiot贸w w zastaw, to z przekazu biblijnego wynika, 偶e nawet je艣li takiej formy po偶yczki nie da si臋 od razu znie艣膰, jeste艣my odpowiedzialni za jej skutki. Niezale偶nie od obowi膮zuj膮cych zasad po偶yczania pieni臋dzy, solidarno艣膰 z potrzebuj膮cymi nakazuje w tym wypadku zwrot wzi臋tego pod zastaw p艂aszcza. W logice biblijnej d艂ug nie mo偶e sprowadza膰 na ubogich i potrzebuj膮cych cierpienia oraz utraty potrzebnych do 偶ycia d贸br.
***
Musimy pami臋ta膰 o tym, 偶e w uj臋ciu biblijnym wszystkie te zasady nie s膮 tylko indywidualnymi regu艂ami post臋powania. Ich g艂贸wnym zadaniem jest uregulowanie 偶ycia spo艂ecznego w taki spos贸b, by nie by艂o ono oparte na wyzysku i nier贸wno艣ci, lecz prowadzi艂o do stworzenia 艂adu polityczno-gospodarczego, kt贸ry zapewnia艂by mo偶liwo艣膰 鈥炁紋cia pe艂ni膮 偶ycia鈥 wszystkim cz艂onkom spo艂ecze艅stwa. D膮偶enie do tego jest zadaniem stoj膮cym przed wszystkimi wyznaj膮cymi wiar臋 w Boga, kt贸ry wyprowadzi艂 sw贸j lud z Egiptu 鈥 miejsca panowania jednych nad drugimi, miejsca ucisku i niewoli. Ten przekaz Starego Testamentu jest aktualny po dzi艣 dzie艅. By艂 on tak偶e wcielany w 偶ycie przez Jezusa Chrystusa, w kt贸rym 鈥 jak wierzymy 鈥 sam B贸g uto偶sami艂 si臋 z cierpi膮cymi i ubogimi.
Solidarno艣膰 z potrzebuj膮cymi jest warunkiem zaistnienia Kr贸lestwa Bo偶ego. D膮偶enie do tego Kr贸lestwa musi wi臋c urzeczywistnia膰 si臋 tu i teraz, poprzez tworzenie takich struktur spo艂ecznych, kt贸re umo偶liwia艂yby ludziom 偶ycie jako r贸wnym i wolnym. Wzywaj膮c swoich uczni贸w do tego, 偶eby poszli naucza膰 wszystkie narody, Jezus da艂 nam mo偶liwo艣膰 kontynuowania historii Izraela. Towarzysz膮ce jej pytanie pozostaje aktualnym wyzwaniem dla wsp贸艂czesnego 艣wiata, w nim za艣 tak偶e dla nas, chrze艣cijan: jak przezwyci臋偶y膰 wyzysk i niesprawiedliwo艣膰, aby budowa膰 spo艂ecze艅stwo ludzi wolnych i r贸wnych? W艂膮czaj膮c si臋 w realizacj臋 tego zadania, stajemy si臋 cz臋艣ci膮 historii Boga i Jego ludu 鈥 historii, kt贸r膮 nazywamy 鈥瀐istori膮 zbawienia鈥.
***

Pozosta艂e teksty z聽bie偶膮cego numeru dwutygodnika 鈥濳ontakt鈥 mo偶na znale藕膰聽tutaj.

***

Polecamy tak偶e:

B臋dziesz po艣ci艂

Paradoks Utopii. O (nie)rewolucyjnym charakterze chrze艣cija艅stwa i wiaro艂omnym klerze

Boska ekonomia


 
 

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste艣my magazynem i 艣rodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, biedzie, o wsp贸艂czesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo艂ecze艅stwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania 鈥 mo偶esz nam w tym pom贸c!
Wybieram sam/a
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij