magazyn lewicy katolickiej

Betonoza. Jak si臋 niszczy polskie miasta

Idea publicznej zieleni miejskiej potrzebowa艂a tysie台cy lat, by dojrzec虂, ale tez虈 tego, by ktos虂 najpierw uwierzy艂 w takie wartos虂ci, jak r贸wnos虂c虂, demokracja, emancypacja, potrzeba zapewnienia zdrowia publicznego. Zielen虂 publiczna bez nich po prostu nie mog艂a zaistnie膰.
Betonoza. Jak si臋 niszczy polskie miasta
materia艂y prasowe

Przedstawiamy fragment ksi膮偶ki Jana Mencwela 鈥濨etonoza. Jak si臋 niszczy polskie miasta鈥, kt贸ra ukaza艂a si臋 w 2020 roku nak艂adem Wydawnictwa Krytyki Politycznej. Magazyn 鈥濳ontakt鈥 jest jej patronem medialnym.

Najstarsza znana nam dzisiaj mapa miasta to odnaleziony w 1899 roku plan babilon虂skiego Nippur, pochodza台cy z 1500 roku p.n.e. Plan przedstawia wprawdzie przestrzen虂, kt贸ra台 Mumford okres虂la jako 鈥濩entral Park鈥,聽nie wiadomo jednak, czy ros艂y tam jakiekolwiek drzewa. Cytowany przez Mumforda opis Babilonu sporza台dzony przez Herodota r贸wniez虈 nie dostarcza dowod贸w, jakoby zielen虂 czy przyroda by艂a w najstarszych miastach na s虂wiecie jakkolwiek obecne. Co do wisza台cych ogrod贸w kr贸lowej Semiramidy w Babilonie, uznawanych obecnie za jeden z siedmiu cud贸w antycznego s虂wiata, historycy do dzis虂 spieraja台 sie台, czy te ogrody faktycznie istnia艂y.

Ale to nie znaczy, z虈e g艂贸d przyrody nie by艂 udzia艂em mieszkan虂c贸w miast. Rzecz jasna by艂, ale na jego zaspokojenie mogli sobie pozwolic虂 tylko nieliczni. W czasach antycznych miejskie rezydencje kr贸l贸w, ksia台z虈a台t i dostojnik贸w mia艂y w艂asne ogrody czy ma艂e parki. W staroz虈ytnym Rzymie by艂 to juz虈 niemalz虈e standard. Ale wszystko to by艂y tereny w pe艂ni prywatne, doste台pne dla w艂as虂cicieli i tych, kt贸rych ci do nich wpus虂cili. O og贸lnodoste台pnym terenie zielonym nie by艂o mowy nawet w czasach, gdy istnia艂y juz虈 publiczne 艂az虂nie, nie wspominaja台c o istnieja台cych od dawna placach i agorach miejskich.

Zdaniem Mumforda jednym z pierwszych przyk艂ad贸w 鈥瀠publicznienia鈥 miejskiego terenu zieleni jest decyzja Juliusza Cezara, kt贸ry przed s虂miercia台 鈥瀘dda艂鈥 sw贸j cesarski ogr贸d mieszkan虂com Rzymu. Jednak ten wspania艂omys虂lny gest nie doprowadzi艂 do z虈adnego prze艂omu. Historia miast w kolejnych wiekach, niezalez虈nie od szerokos虂ci geograficznej, to historia ulic, plac贸w, budowli i innego rodzaju element贸w tego, co publiczne 鈥 ale zielen虂 niezmiennie pozostaje dobrem luksusowym i elementem sfery prywatnej.

Owszem, na tej osi czasu pojawiaja台 sie台 ma艂e, zielone punkciki. To choc虂by ogrody otaczaja台ce paryska台 katedre台 Notre Dame, opisane przez Richarda Sennetta w ksia台z虈ce Cia艂o i kamien虂. Zdaniem Sennetta paryz虈anie korzystali z tej malen虂kiej oazy zieleni juz虈 w XIII wieku, aby odetchna台c虂 od wszechobecnego t艂umu. Kilka wiek贸w p贸z虂niej podobna台 funkcje台 pe艂ni艂 w os虂wieceniowym Paryz虈u plac Ludwika XV. 鈥濩hociaz虈 po艂oz虈ony w centrum, by艂 niczym olbrzymi zaros虂nie台ty ogr贸d. [鈥 Plac sta艂 sie台 miejska台 puszcza台, ludzie chodzili tam oczys虂cic虂 p艂uca. S虂r贸dmiejski park wydawa艂 sie台 bardzo odleg艂y od ulicy鈥 鈥 pisze o nim Sennett. To nadal nie by艂 jednak prze艂om, a jedynie ekstrawagancki eksperyment, z虈ywcem wyrwany z tkanki i z historii swojego miasta. Najlepszym tego dowodem moz虈e byc虂 fakt, z虈e paryska 鈥瀖iejska puszcza鈥 na placu Ludwika XV zosta艂a wycie台ta w pien虂 w trakcie rewolucji w 1791 roku, aby z placu powsta艂a 鈥瀋a艂kowicie otwarta i pusta przestrzen虂鈥. To paradoks historii, z虈e Wielka Rewolucja Francuska emancypuja台ca masy i k艂ada台ca podwaliny pod nowoczesnos虂c虂 po艂oz虈y艂a zarazem kres byc虂 moz虈e jedynej zielonej publicznej przestrzeni Paryz虈a.

W tym samym roku, na innym kontynencie, powsta艂 prawdopodobnie pierwszy w historii ca艂os虂ciowy plan urbanistyczny, kt贸rego integralnym elementem by艂a zielen虂. Mowa o tak zwanym planie L鈥橢nfanta, stworzonym na zlecenie pierwszego prezydenta USA George鈥檃 Washingtona. Jego autorem by艂 wojskowy inz虈ynier Pierre Charles L鈥橢nfant. Celem by艂o utworzenie nowego miasta federalnego na bagnistym terenie na brzegu rzeki Potomac, nazwanego p贸z虂niej Waszyngtonem. Jak pisze Sennett, plan 鈥瀊y艂 potwierdzeniem os虂wieceniowej wiary, z虈e uporza台dkowany, szeroko zakrojony projekt urbanistyczny potrafi stworzyc虂 zdrowe otoczenie鈥. Zdaniem Sennetta L鈥橢nfant wprost inspirowa艂 sie台 paryskim placem Ludwika XV, ale jego 鈥瀖iejskie p艂uca鈥 by艂y zdecydowanie bardziej uporza台dkowane i geometryczne.

Ten linearny park znany jest jako National Mall i rozcia台ga sie台 mie台dzy Kapitolem a budynkiem Lincoln Memorial. To dzis虂 ikoniczna dla Ameryki przestrzen虂, kt贸ra台 zna kaz虈dy, kto choc虂 raz w z虈yciu widzia艂 ceremonie台 zaprzysie台z虈enia prezydenta USA. Zar贸wno sami prezydenci, jak i t艂umy ogla台daja台ce na z虈ywo ceremonie台 gromadza台 sie台 tradycyjnie w艂as虂nie w tym miejskim parku. Byc虂 moz虈e w艂as虂nie L鈥橢nfantowi i kontynuatorom jego planu uda艂o sie台 zredefiniowac虂 miejskos虂c虂: w sercu miasta pogodzili zielen虂 z funkcja台 reprezentacyjna台. To cos虂, co do dzis虂 wymyka sie台 wyobraz虂ni wielu w艂odarzy miejskich: wydaje im sie台, z虈e teren 鈥瀝eprezentacyjny鈥 musi byc虂 koniecznie pozbawiony drzew, g艂adki, symetryczny i utwardzony. To zjawisko Sennett nazywa 鈥瀏eometria台 w艂adzy鈥, a jego z虂r贸de艂 upatruje u Hadriana, jednego z najpote台z虈niejszych cesarzy staroz虈ytnego Rzymu.

Ponad p贸艂 wieku po planie L鈥橢nfanta nasta台pi艂 prawdziwy prze艂om: najpote台z虈niejsze miasta Ameryki zacze台艂y zak艂adac虂 duz虈e publiczne parki. Symbolem tego dziejowego zwrotu jest za艂oz虈ony w 1857 roku nowojorski Central Park, a jego tw贸rca台 鈥 amerykan虂ski architekt krajobrazu Frederick Law Olmsted, uwaz虈any dzis虂 za ojca za艂oz虈yciela amerykan虂skiej architektury krajobrazu. Opr贸cz Central Parku Olmsted projektowa艂 tez虈 inne duz虈e publiczne tereny zielone, jak choc虂by siec虂 park贸w wpisanych w miejska台 tkanke台 miasta Buffalo (1868鈥1896).

Sam Olmsted nie chcia艂 o sobie mys虂lec虂 jako o projektancie park贸w. Jego zainteresowania sie台ga艂y znacznie dalej i g艂e台biej, a projektowanie publicznie doste台pnej zieleni wpisywa艂o sie台 w jego szersza台 wizje台 s虂wiata. Przed wojna台 secesyjna台 Olmsted podr贸z虈owa艂 na po艂udnie USA, ska台d pisa艂 zyskuja台ce duz虈y rozg艂os relacje dotycza台ce sytuacji niewolnik贸w. W trakcie wojny kierowa艂 United States Sanitary Commission, kt贸ra opiekowa艂a sie台 rannymi i przeciwdzia艂a艂a chorobom w obozach jenieckich. Przez ca艂e z虈ycie pisa艂 nigdy nieukon虂czona台 prace台 o amerykan虂skim spo艂eczen虂stwie, w kt贸rej kres虂li艂 wizje台 spo艂eczen虂stwa zdrowego, r贸wnego i wolnego.

To nie przypadek, z虈e takie pogla台dy sz艂y w parze z praca台 przy projektowaniu miejskich park贸w. Olmsted uwaz虈a艂, z虈e maja台 one nie tylko cel estetyczny, ale przede wszystkim zdrowotny i spo艂eczny. Podstawa台 jest jednak ich w pe艂ni publiczny, demokratyczny, a moz虈e wre台cz emancypacyjny charakter. 鈥濺ados虂c虂 z najciekawszych scen przyrodniczych w kraju i zwia台zanych z nimi s虂rodk贸w rekreacji jest wie台c monopolem, w bardzo szczeg贸lny spos贸b, bardzo niewielu bardzo bogatych ludzi. Wielka masa spo艂eczen虂stwa, w tym ci, dla kt贸rych by艂aby to najwie台ksza korzys虂c虂, jest z niego wy艂a台czona鈥 鈥 zapisa艂 Olmsted w 1865 roku. Gdy pisa艂 o zagroz虈eniu terenu Yosemite przez 鈥瀒ndywidualna台 chciwos虂c虂鈥, da艂 sie台 tez虈 poznac虂 jako gora台cy krytyk kapitalizmu. Olmsted po艂a台czy艂 dwie kwestie, kt贸re wydaja台 sie台 kluczowe dla rozwoju miejskiej zieleni, ale nadal, po ponad p贸艂tora wieku, nie sa台, o dziwo, dla wszystkich oczywiste. Po pierwsze, zrozumia艂, z虈e miejska zielen虂 nie jest tylko ozdobnikiem, ale kluczowym elementem czegos虂, co dzis虂 nazwalibys虂my 鈥瀓akos虂cia台 z虈ycia鈥 w mies虂cie. Po drugie, Olmsted wiedzia艂, z虈e publiczna zielen虂 jest czyms虂, o co trzeba zadbac虂, bo pozostawiona sama sobie przegra choc虂by z si艂ami rynkowymi. Albo straci sw贸j publiczny charakter i zn贸w stanie sie台 dobrem luksusowym.

Biografia i dokonania Olmsteda to dow贸d na to, z虈e idea publicznej zieleni miejskiej potrzebowa艂a nie tylko tysie台cy lat, by wreszcie dojrzec虂, ale tez虈 tego, by ktos虂 najpierw uwierzy艂 w takie wartos虂ci, jak r贸wnos虂c虂, demokracja, emancypacja, potrzeba zapewnienia zdrowia publicznego. Zielen虂 publiczna nie tylko sz艂a z nimi w parze, ale bez nich po prostu nie mog艂a zaistniec虂.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste艣my magazynem i 艣rodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, biedzie, o wsp贸艂czesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo艂ecze艅stwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania 鈥 mo偶esz nam w tym pom贸c!
Wybieram sam/a
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij