magazyn lewicy katolickiej

Arbatowski: Brakuje szarego ┼Ťrodka

Nasze dzia┼éania zmierzaj─ů ku temu, ┼╝eby przerwa─ç t─Ö licytacj─Ö ÔÇô czy Mazury by┼éy bardziej polskie, czy niemieckie. Mazury by┼éy Mazurami.
Arbatowski: Brakuje szarego ┼Ťrodka
ilustr.: Artur Blusiewicz

Z Robertem Arbatowskim, prezesem Stowarzyszenia Zwi─ůzek Mazurski, rozmawia Julia Machnowska.

W┼éa┼Ťnie trwa Narodowy Spis Powszechny Ludno┼Ťci i Mieszka┼ä ÔÇô jak prezentuje si─Ö mazursko┼Ť─ç w danych?

Ja sam w spisie zaznaczy┼éem obywatelstwo polskie i narodowo┼Ť─ç mazursk─ů. Czasami ludzie zajmuj─ůcy si─Ö mazursko┼Ťci─ů podaj─ů, ┼╝e w tej chwili Mazur├│w jest oko┼éo tysi─ůca pi─Öciuset w ca┼éym regionie, pewnie na podstawie wylicze┼ä ze spisu z 2011 roku. Natomiast ┼╝eby zbada─ç, jak du┼╝o jest faktycznie ludno┼Ťci mazurskiej, trzeba by by┼éo spotka─ç si─Ö z ka┼╝dym so┼étysem i zapyta─ç, ilu w danej miejscowo┼Ťci mieszka Mazur├│w. To jest trudne do okre┼Ťlenia. A ilu jest tych, kt├│rzy wyjechali do Niemiec, a te┼╝ czuj─ů si─Ö Mazurami? W┼Ťr├│d tych, kt├│rzy wyemigrowali nie bada si─Ö mowy mazurskiej, a cz─Ö┼Ť─ç os├│b u┼╝ywa jej na co dzie┼ä.

No w┼éa┼Ťnie, znam ci─Ö przede wszystkim z zami┼éowania do mowy mazurskiej. Pasj─Ö badacza ┼é─ůczysz z popularyzacj─ů kultury i historii. Od kiedy si─Ö tym zajmujesz?

Pracowa┼éem w wojsku i kiedy przeszed┼éem na emerytur─Ö, postanowi┼éem zaj─ů─ç si─Ö tym tematem. Moi dziadkowie m├│wili w domu po mazursku, st─ůd znam ten j─Özyk. Wcze┼Ťniej mojej dzia┼éania ogranicza┼éy si─Ö do mojej rodziny ÔÇô zbiera┼éem relacje i materia┼éy, kontaktowa┼éem si─Ö z przyjaci├│┼émi, z krewnymi w Niemczech. Prze┼éomem by┼é rok 2017. Pozna┼éem ludzi maj─ůcych korzenie mazurskie, zbli┼╝onych wiekowo do mnie i ch─Ötnych do dzia┼éania. Zacz─Öli┼Ťmy od rozm├│w o tym, co kto pami─Öta i jak to by┼éo u kogo. Okaza┼éo si─Ö, ┼╝e bardzo podobnie do┼Ťwiadczenia dotkn─Ö┼éy nas wszystkich. To jest mo┼╝e i dziwne, ale mimo tego, ┼╝e nie znali┼Ťmy si─Ö wcze┼Ťniej, mamy poczucie du┼╝ej blisko┼Ťci. Postanowili┼Ťmy przeku─ç t─Ö energi─Ö w promowanie mazursko┼Ťci. Dzia┼éamy w ramach Zwi─ůzku Mazurskiego, ale tak┼╝e na wielu innych polach ÔÇô tworzymy wydawnictwa, s┼éowniki mowy mazurskiej, podcasty, prowadzimy strony na Facebooku.

Mazury to wyj─ůtkowy region pograniczaÔÇŽ

Ten paradoks pogranicza polega na przechodzeniu jednej kultury w drug─ů. Kiedy┼Ť jednemu Kurpiowi powiedzia┼éem, ┼╝e w nim p┼éyn─ů pierwiastki krwi pruskiej. Obrazi┼é si─Ö, by┼é w┼Ťciek┼éy. Ale przecie┼╝ do granicy, najpierw z Pa┼ästwem Krzy┼╝ackim, a potem Prusami mieli sze┼Ť─ç kilometr├│w. ┼Üredniowiecze, koniec XIV wieku, Krzy┼╝acy rozgonili po puszczach plemi─Ö Galind├│w. I naraz si─Ö okaza┼éo, ┼╝e nie maj─ů ludzi do roboty. ┼Üci─ůgn─Öli osadnik├│w z Mazowsza, z ziemi che┼émi┼äskiej, z Pomorza. Mazurzy to w┼éa┼Ťnie przede wszystkim potomkowie osadnik├│w z Mazowsza. Prusy Ksi─ů┼╝─Öce to te┼╝ ziemie, na kt├│rych schronienie znajdowa┼éo wielu uchod┼║c├│w religijnych ÔÇô hugenoci czy starowiercy. To nie jest tak, ┼╝e mo┼╝na powiedzie─ç, ┼╝e kto┼Ť jest Kurpiem albo Mazurem w stu procentach.

Mam koleg─Ö z Niemiec, kt├│ry kiedy┼Ť zasugerowa┼é, ┼╝ebym zrobi┼é sobie test DNA ze ┼Ťliny, kt├│ry pomaga odkry─ç, sk─ůd byli twoi przodkowie. Powiedzia┼éem, ┼╝e si─Ö boj─Ö. Ze strony ojca mam podobno korzenie litewskie, ze strony mamy pruskie, brandenburskie. Mazury s─ů regionem szczeg├│lnym na mapie Europy, bo w┼éa┼Ťciwie wszystkie konflikty zbrojne przesz┼éy przez ten teren. I oka┼╝e si─Ö z tych bada┼ä DNA, ┼╝e we mnie jest troch─Ö Bo┼Ťniaka, bo Bo┼Ťniacy s┼éu┼╝yli w armii pruskiej, a mo┼╝e troch─Ö Francuza, po kampanii napoleo┼äskiej. Takie testy mo┼╝e by┼éyby wiarygodne w jakiej┼Ť ma┼éej wiosce w Jakucji P├│┼énocnej.

Mam wra┼╝enie, ┼╝e obecnie, kiedy porusza si─Ö temat to┼╝samo┼Ťci tego regionu, przede wszystkim m├│wi si─Ö o historii XX wieku jako tej nios─ůcej ze sob─ů najwi─Öcej znacze┼ä politycznych, zapominaj─ůc o czasach Zakonu Krzy┼╝ackiego czy Galind├│w.

A ta historia XX wieku te┼╝ nie jest czarno-bia┼éa, cho─ç czasami tak si─Ö j─ů pr├│buje przedstawi─ç. M├│j dziadek przed wojn─ů mia┼é dwa paszporty ÔÇô zaboru rosyjskiego, nast─Öpnie polski oraz niemiecki. Potem te paszporty i znajomo┼Ť─ç kilku j─Özyk├│w ÔÇô niemieckiego, polskiego czy rosyjskiego, tak charakterystyczna dla mieszka┼äc├│w region├│w pogranicza, nieraz mu si─Ö przyda┼éy.

Te indywidualne historie cz─Östo s─ů nieoczywiste, pokazuj─ů ca┼ée skomplikowanie, kt├│re niesie ze sob─ů mazurska to┼╝samo┼Ť─ç, obros┼éa zreszt─ů wieloma stereotypami. Pierwszym z nich jest przekonanie, ┼╝e w plebiscycie w 1920 roku Mazurzy opowiedzieli si─Ö za przynale┼╝no┼Ťci─ů do pa┼ästwa niemieckiego.

Wtedy Mazurom kulturowo by┼éo bardzo blisko do Kurpi├│w, ale narodowo czuli si─Ö bardziej niemieccy ni┼╝ polscy. Jest taki stereotyp, mocno podbudowany przez historiografi─Ö okresu komunizmu, ┼╝e Mazurzy

zawsze czuli si─Ö Polakami. Pami─Ötam jak m├│j dziadek, rocznik 1895, m├│wi┼é o plebiscycie: ÔÇ×Syneczku, a za kim my┼Ťmy mieli g┼éosowa─ç, przecie┼╝ tam bieda by┼éa i bolszewikÔÇŁ. Trudno by┼éo g┼éosowa─ç za pa┼ästwem, kt├│re dopiero si─Ö odradza┼éo. Oczywi┼Ťcie machina propagandowa Niemc├│w by┼éa silnie nap─Ödzona, zwo┼╝ono tu tak┼╝e emigrant├│w z Westfalii, ┼╝eby oddawali g┼éosy. W polskiej historiografii pisze si─Ö o tym, ┼╝e niemieckie boj├│wki w Szczytnie w okresie plebiscytu pobi┼éy Bogumi┼éa Linke, jednego z dzia┼éaczy mazurskich, or─Öduj─ůcego za przy┼é─ůczeniem Warmii i Mazur do Polski. Ja natomiast dotar┼éem do ┼║r├│de┼é, w kt├│rych m├│wi si─Ö, ┼╝e w Szczytnie dzia┼éa┼éy r├│wnie┼╝ boj├│wki polskie ┼Ťci─ůgni─Öte z Poznania. O tym si─Ö ju┼╝ nie pisze. U nas wszystko jest albo czarne albo bia┼ée, brakuje tego szarego ┼Ťrodka.

Wynik by┼é taki, ┼╝e 92 procent uprawnionych g┼éosowa┼éo za Niemcami. Plebiscyt by─ç mo┼╝e nie by┼é potrzebny. Potrzebna by┼éa decyzja na konferencji pokojowej w Wersalu o przy┼é─ůczeniu Mazur do Polski, ale odradzaj─ůce si─Ö pa┼ästwo polskie nie by┼éo tym specjalnie zainteresowane, w┼éadzom II RP bardziej zale┼╝a┼éo na Pomorzu, ┼Ül─ůsku, czy Litwie.

Kolejna obiegowa opinia, te┼╝ zapewne wynik ┼Ťwiadomych dzia┼éa┼ä propagandowych okresu PRL ÔÇô Mazurzy byli na si┼é─Ö germanizowani w okresie dwudziestolecia mi─Ödzywojennego.

Czasami czytam, ┼╝e zakazane by┼éo u┼╝ywanie mazurskiego w domu. Nie jest to do ko┼äca prawd─ů. Na podstawie relacji moich dziadk├│w wiem, ┼╝e ludzie w domach rozmawiali po mazursku, natomiast w szko┼éach, urz─Ödach u┼╝ywano niemieckiego. Co ciekawe, w niekt├│rych ko┼Ťcio┼éach kazania by┼éy g┼éoszone po mazursku, zreszt─ů nawet kancjona┼éy by┼éy wydawane w j─Özyku mazurskim, pisane gotykiem, ale po mazursku. My Mazurzy byli┼Ťmy jedn─ů z pierwszych grup z Pismem ┼Üwi─Ötym w ojczystym j─Özyku.

Oczywi┼Ťcie celowa polityka germanizacyjna mia┼éa w jakim┼Ť stopniu wp┼éyw na to, ┼╝e w mowie mazurskiej jest sporo germanizm├│w, ale ten wp┼éyw nie by┼é a┼╝ tak du┼╝y, jak to przedstawiano po 1945 roku. To, ┼╝e si─Ö w niej znalaz┼éy, jest prawdopodobnie efektem migracji zarobkowej ludno┼Ťci mazurskiej. Mazury by┼éy bardzo biednym regionem, brakowa┼éo ziemi. Moi dziadkowie nie maj─ůc ziemi, nie maj─ůc pracy, wyemigrowali w granicach tego samego pa┼ästwa, tyle ┼╝e bardziej na zach├│d. W Brandenburgii otrzymali dom, tam urodzi┼éa si─Ö moja mama. Je┼Ťli moi dziadkowie pracowali tam 5-10 lat, to musieli przynie┼Ť─ç ze sob─ů nalecia┼éo┼Ťci niemieckie ÔÇô w j─Özyku i w niekt├│rych zwyczajach. Mimo odleg┼éo┼Ťci przyje┼╝d┼╝ali do Prus pom├│c rodzinie przy ┼╝niwach czy wykopkach.

Wojn─Ö sp─Ödzili w Meklemburgii-Pomorzu Przednim w Thurow, ale w 1945 roku postanowili tu wr├│ci─ç. Wr├│ci─ç to mocne s┼éowo, bo przecie┼╝ nie mieli tu domu, ich dom by┼é tam, gdzie praca. Dla nich jednak Meklemburgia nadal by┼éa ziemi─ů obc─ů.

Wyobra┼╝am sobie, ┼╝e historie zwi─ůzane z II wojn─ů ┼Ťwiatow─ů na tych terenach s─ů bardzo trudne.

Mam bardzo du┼╝o nagra┼ä ze starszymi osobami, zar├│wno Mazurami, jak i Kurpiami. Mam ┼Ťwiadomo┼Ť─ç, ┼╝e to ostatni moment, ┼╝eby te wspomnienia zachowa─ç. Nagra┼éem relacj─Ö pani z Kurpi, kt├│ra wspomina┼éa, jak Niemcy w 1939 roku, wkraczaj─ůc do Polski, zastrzelili jej dziesi─Öcioletniego braciszka. Nagrywa┼éem j─ů, ona p┼éaka┼éa, ja p┼éaka┼éem. Mam te┼╝ wspomnienia Mazurki, kt├│ra jako dziewi─Öcioletnia dziewczyna w 1945 roku, po wkroczeniu Rosjan, ucieka┼éa z dziadkami i rodzicami. Zatrzyma┼é ich patrol sowiecki, rozstrzelali wszystkich, opr├│cz dziadka, kt├│remu uda┼éo si─Ö uciec. Ona zosta┼éa trafiona w po┼Ťladek i pod stosem cia┼é przele┼╝a┼éa trzy dni i trzy noce. Dziadek potem j─ů odnalaz┼é. Odmrozi┼éa sobie d┼éonie i stopy, kt├│re musia┼éy by─ç amputowane. Chcia┼ébym zrobi─ç materia┼é filmowy o tych dw├│ch ┼Ťwiadectwach ÔÇô kobiety, kt├│ra prze┼╝y┼éa rok 1939 i wkroczenie Niemc├│w i kobiety, kt├│ra prze┼╝y┼éa wkroczenie Rosjan w 1945 roku. Zale┼╝y mi na tym, ┼╝eby nie by┼éo tutaj licytacji, kto bardziej ucierpia┼é, ale ┼╝eby przedstawi─ç okropno┼Ťci wojny i ludzk─ů tragedi─Ö.

Jak przekonujesz te osoby, ┼╝eby si─Ö podzieli┼éy z tob─ů swoimi historiami?

To s─ů traumatyczne prze┼╝ycia i dotrze─ç do niekt├│rych Mazur├│w by┼éo bardzo ci─Ö┼╝ko. Kiedy m├│wi┼éem, ┼╝e nazywam si─Ö Robert Arbatowski, podchodzili do mnie z nieufno┼Ťci─ů, dopiero jak m├│wi┼éem, ┼╝e jestem od Irmtraud z Lesin, tak si─Ö nazywa┼éa moja mama, zapraszali mnie do domu. Bardzo charakterystyczn─ů rzecz─ů u Mazur├│w by┼éo to, ┼╝e je┼Ťli kto┼Ť by┼é spoza ┼Ťrodowiska mazurskiego, a wchodzi┼é do mazurskiego domu jako go┼Ť─ç, to tylko w kuchni m├│g┼é posiedzie─ç, nie by┼é zapraszany do innych pomieszcze┼ä.

Ci Mazurzy, kt├│rzy zdecydowali si─Ö zosta─ç w Polsce, po wojnie nie mieli ┼éatwo.

Tak, to r├│wnie┼╝ wida─ç na przyk┼éadzie mojej rodziny. Kiedy moja babcia przysz┼éa do urz─Ödu zameldowa─ç moj─ů mam─Ö, nie zgodzili si─Ö, ┼╝eby j─ů zapisa─ç pod imieniem Irmtraud, bo by┼éo zbyt niemieckie. Zosta┼éa Ann─ů.

Mamie i jej siostrze polskie w┼éadze nie uzna┼éy dotychczasowego wykszta┼écenia, ┼╝adnych niemieckich szk├│┼é. Kiedy mama opanowa┼éa j─Özyk polski, w latach pi─Ö─çdziesi─ůtych pracowa┼éa w prezydium przy staro┼Ťcie, pomaga┼éa wype┼énia─ç dokumenty tym, kt├│rzy nie chcieli w akcji weryfikacyjnej tu┼╝ po wojnie podpisa─ç dokumentu potwierdzaj─ůcego polskie pochodzenie i ch─Ö─ç przyj─Öcia polskiego obywatelstwa. Te osoby dostawa┼éy bilet w jedn─ů stron─Ö ÔÇô do Niemiec. Potem jej podzi─Ökowano, jak akcja si─Ö zako┼äczy┼éa i musia┼éa dorabia─ç jako sprz─ůtaczka w szkole, z czym do ko┼äca nie mog┼éa si─Ö pogodzi─ç, ale przecie┼╝ musia┼éa z czego┼Ť utrzyma─ç rodzin─Ö. Przez jaki┼Ť czas pracowa┼éa r├│wnie┼╝ w Polskim Czerwonym Krzy┼╝u, gdzie pomaga┼éa miejscowej ludno┼Ťci By┼éa bardzo inteligentna, oczytana. I cho─ç mia┼éa za z┼ée dziadkowi, ┼╝e zdecydowa┼é o powrocie tutaj, to nigdy do Niemiec nie wyjecha┼éa.

Jakie by┼éy wtedy strategie przetrwania, jak postrzegano mazursk─ů to┼╝samo┼Ť─ç?

Komunistom po wojnie uda┼éo si─Ö to, o co walczyli przez tyle lat Niemcy ÔÇô zniemczyli Mazur├│w. To by┼é chyba taki odb├│j za ten plebiscyt. Wobec ludno┼Ťci nap┼éywowej, kt├│ra tu przyby┼éa z Mazowsza, Wo┼éynia, Litwy, nas Mazur├│w przedstawiano jako zdrajc├│w, kt├│rzy nie g┼éosowali za Polsk─ů. Jak chodzi┼éem do szko┼éy podstawowej, to by┼éem nazywany szkopem, szwabem, Hitlerem. Ka┼╝demu si─Ö Mazur kojarzy┼é z Niemcem.

To te┼╝ dzieli┼éo rodziny i tworzy┼éo r├│┼╝ne strategie funkcjonowania. W czasie akcji weryfikacyjnej cz─Ö┼Ť─ç podpisywa┼éa dokumenty i zostawa┼éa, cz─Ö┼Ť─ç nie, i wyje┼╝d┼╝a┼éa. W domu siostry mojej mamy w D┼║wierzutach m├│wi┼éo si─Ö tylko po niemiecku, u nas m├│wi┼éo si─Ö po mazursku i po polsku. Nasz─ů tr├│jk─Ö mama nazwa┼éa Waldek, Anita, Robert, moja ciocia nazwa┼éa swoje dzieci Klaus, Jurgen, Ingrid.

W latach 70. podpisane zosta┼éy porozumienia ÔÇô Niemcy Zachodnie uzna┼éy granic─Ö na Odrze i Nysie ┼üu┼╝yckiej, Polacy za┼Ť zgodzili si─Ö na tzw. akcj─Ö ┼é─ůczenia rodzin. Bardzo du┼╝o mojej rodziny wtedy wyjecha┼éo, mi─Ödzy innymi siostra mojej mamy. Dziadkowie ju┼╝ nie chcieli wyje┼╝d┼╝a─ç.

Tu w Polsce zosta┼éem z rodziny w┼éa┼Ťciwie tylko ja. Rok 1990, otwarcie granic, my┼Ťla┼éem, ┼╝e pojad─Ö do swoich. Pojecha┼éem, a tam o mnie m├│wili, ┼╝e jestem Polak ze wschodu. To pomy┼Ťla┼éem, Bo┼╝e, to kim ja w┼éa┼Ťciwie jestem? Wr├│ci┼éem i powiedzia┼éem, ┼╝e b─Öd─Ö stara┼é si─Ö przywr├│ci─ç mazursk─ů to┼╝samo┼Ť─ç w pierwotnym za┼éo┼╝eniu, bez konkretnego wskazania pa┼ästwowego.

Co w latach 90. chyba nie by┼éo ┼éatwe? Kolejna obiegowa opinia, kt├│r─ů s┼éysza┼éam, m├│wi, ┼╝e Mazurzy po 1989 roku zwr├│cili si─Ö w stroni─Ö niemiecko┼Ťci.

Ludno┼Ť─ç, kt├│ra nie wyjecha┼éa w latach 70. w ramach akcji ┼é─ůczenia rodzin, by┼éa postrzegana jako szwabska, szkopska. Przekona┼éem si─Ö o tym na w┼éasnej sk├│rze. To w kt├│r─ů stron─Ö mieli si─Ö zwr├│ci─ç Mazurzy, w stron─Ö tych, kt├│rzy im dokuczali? Kr├│tko, oko┼éo 1990 roku, nale┼╝a┼éem do mniejszo┼Ťci niemieckiej, bo si─Ö z ni─ů identyfikowa┼éem. Wtedy zreszt─ů te┼╝ nie by┼éo ┼╝adnej innej alternatywy a chcia┼éem do czego┼Ť nale┼╝e─ç ze wzgl─Ödu na moje poczucie mazursko┼Ťci. Potem zacz─Ö┼éy powstawa─ç jak grzyby po deszczu niemieckie stowarzyszenia kulturalne, tam pozna┼éem wielu wspania┼éych ludzi.

Czasami pytaj─ů mnie prowokacyjnie: „Czemu dopiero teraz si─Ö za to zabra┼ée┼Ť?”. Po pierwsze bo pozna┼éem swoich mazurskich r├│wie┼Ťnik├│w z r├│┼╝nych powiat├│w, a po drugie ju┼╝ do┼╝yli┼Ťmy takich czas├│w, ┼╝e mo┼╝na o mazursko┼Ťci normalnie m├│wi─ç. Wcze┼Ťniej zawsze by┼éa obawa, jak ludzie zareaguj─ů. Nie byli┼Ťmy zbyt lubiani, przyznanie si─Ö do mazursko┼Ťci dawniej, nawet dwadzie┼Ťcia lat temu, wi─ůza┼éo si─Ö z tym, ┼╝e postrzegano ci─Ö jako Niemca.

Natrafi┼éam na taki cytat z pracy Adolfa Szyma┼äskiego z 1921 roku w ksi─ů┼╝ce socjologa profesora Andrzeja Saksona: ÔÇ×G┼é├│wne cechy charakterystyczne Mazur├│w to ich polskie pochodzenie i zwyczaje, niemiecka tradycja, polskie nazwiska i niemieckie imiona, polski j─Özyk i niemieckie pismo, polskie przys┼éowia i niemieckie pie┼Ťni, s┼éowia┼äska religijno┼Ť─ç i ewangelickie wyznanieÔÇŁ. Czy mazurska to┼╝samo┼Ť─ç wygl─ůda dzi┼Ť podobnie?

Nasze dzia┼éania zmierzaj─ů ku temu, ┼╝eby przerwa─ç t─ů licytacj─Ö ÔÇô czy Mazury by┼éy bardziej polskie, czy niemieckie. Mazury by┼éy Mazurami. We wst─Öpie do s┼éownika mowy mazurskiej, kt├│ry wydali┼Ťmy, napisa┼éem w nawi─ůzaniu do ksi─ů┼╝ki ÔÇ×Na tropach Sm─ÖtkaÔÇŁ Melchiora Wa┼äkowicza, w kt├│rej Wa┼äkowicz nazwa┼é Szczytno bram─ů Mazur, ┼╝e chcieliby┼Ťmy, ┼╝eby ten s┼éownik by┼é furtk─ů, kt├│ra w ko┼äcu zamknie za sob─ů licytacj─Ö o przynale┼╝no┼Ť─ç pa┼ästwow─ů. Mi chodzi o to, ┼╝eby Niemcy nie m├│wili, ┼╝e to niemieckie, a Polacy, ┼╝e to polskie. Chodzi o to, ┼╝eby Mazury by┼éy postrzegane jako ma┼éa ojczyzna przez tych wszystkich, kt├│rzy si─Ö tu urodzili, wychowali i ┼╝yj─ů.

Czy to przerwanie licytacji wi─ů┼╝─Ö si─Ö te┼╝ z wyznaniem i napi─Öciem ewangelicyzm-katolicyzm, kt├│re jest kolejnym elementem to┼╝samo┼Ťciowej uk┼éadanki?

M├│wienie, ┼╝e wszyscy Mazurzy to ewangelicy, te┼╝ jest niew┼éa┼Ťciwe. Ja jestem Mazurem, ale jestem katolikiem. Urodzi┼éem si─Ö we wsi, w kt├│rej powsta┼é pierwszy ko┼Ťci├│┼é katolicki po reformacji. Wie┼Ť by┼éa podzielona na protestant├│w i katolik├│w, mniej wi─Öcej p├│┼é na p├│┼é, ale nie dochodzi┼éo do zatarg├│w. Mo┼╝na powiedzie─ç wi─Öc, ┼╝e wychowywa┼éem si─Ö w duchu ekumenizmu. Pami─Ötam, jak na Bo┼╝e Narodzenie babcia robi┼éa grzane wino z owoc├│w dzikiej r├│┼╝y, zwane z niemiecka gl├╝hwein, by┼éa choinka, g─Ö┼Ť, prezenty dostawali┼Ťmy dopiero w pierwszy dzie┼ä ┼Ťwi─ůt.

To chyba zwyczaje kojarzone z kultur─ů niemieck─ů?

Wsz─Ödzie tak by┼éo w mazurskich domach. Na Wielkanoc by┼é zaj─ůczek, kt├│ry zostawia┼é na podw├│rku s┼éodko┼Ťci, tak┼╝e obecny w kulturze niemieckiej. Mazurzy to przynie┼Ťli ze sob─ů z emigracji zarobkowej. Jednocze┼Ťnie du┼╝o by┼éo zwyczaj├│w ludowych, zabobon├│w, jeszcze o staropruskich korzeniach.

Jakie s─ů szanse na popularyzacj─Ö mazurskiej kultury i zwyczaj├│w w rejonie, w kt├│rym jednak ogromny procent mieszka┼äc├│w stanowi ludno┼Ť─ç, kt├│ra przyjecha┼éa tu po 1945 roku?

Teraz ludzie coraz bardziej otwieraj─ů si─Ö na koncepcj─Ö to┼╝samo┼Ťci zwi─ůzanej z ziemi─ů. Zale┼╝y nam na przywi─ůzaniu do ma┼éej ojczyzny i lokalnej kultury. Wspania┼éym przyk┼éadem takich dzia┼éa┼ä jest to, co si─Ö dzieje na Kurpiach, jak tam kultywowane s─ů obyczaje, u┼╝ywane s─ů stroje odziedziczone po pradziadkach i prababkach. Na Mazurach to nie wr├│ci, bo to, jak niekt├│rzy m├│wi─ů, by┼éoby troch─Ö podobne do tzw. cepeliady. U Kurpi├│w to jest naturalne, przedmioty przechodz─ů z pokolenia na pokolenie, u nas to by┼éoby odtwarzane, sztuczne, przypominaj─ůce rezerwat. A w ludowo┼Ťci wa┼╝na jest przede wszystkim prawdziwo┼Ť─ç i spontaniczno┼Ť─ç. Za to chcemy kultur─Ö przywr├│ci─ç w zakresie mowy, kt├│ra przede wszystkim stanowi o to┼╝samo┼Ťci.

Czemu to j─Özyk jest kluczowy?

Dobry przyk┼éad to Mazurzy Syberyjscy ÔÇô gdyby nie j─Özyk mazurski, to by ich ju┼╝ nie by┼éo. Sk─ůd oni si─Ö tam wzi─Öli? To tak┼╝e emigranci zarobkowi ÔÇô wyjechali, kiedy car Miko┼éaj wprowadzi┼é reform─Ö agrarn─ů, na mocy kt├│rej osadnik po przeniesieniu si─Ö w rejon Syberii otrzymywa┼é dwadzie┼Ťcia hektar├│w ziemi i dwana┼Ťcie hektar├│w las├│w. Obecnie mieszkaj─ů w dw├│ch wsiach Znamienka i Aleksandr├│wka. Pozna┼éem t─Ö spo┼éeczno┼Ť─ç p├│┼étora roku temu, przede wszystkim utrzymuj─Ö kontakt z Wiktorem Bartnickim. Ich j─Özyk mazurski i zwyczaje zatrzyma┼éy si─Ö na prze┼éomie XIX i XX wieku, czyli w momencie, w kt├│rym opu┼Ťcili Mazury. Wiktor poda┼é mi kilka za┼Ťpiewek mazurskich, w pi─Öknej mowie, nieokraszonej germanizmami. Gdyby nie m├│wili po mazursku, to ju┼╝ by nie pami─Ötali, ┼╝e s─ů z Mazur. Podobnie jest w Niemczech. Mazurzy mieszkaj─ůcy w Niemczech te┼╝ maj─ů problemy z tym, ┼╝e kolejne pokolenia nie kultywuj─ů ju┼╝ rodzimej mowy. Ja zawsze na spotkaniach t┼éumacz─Ö, ┼╝e trzy czynniki decyduj─ů o narodzie. Najwa┼╝niejszym z nich jest j─Özyk, drugim historia, trzecim kultura. Ale najwa┼╝niejszy jest j─Özyk ÔÇô je┼Ťli nie ma j─Özyka, nie ma narodu.

Jak rozumiesz nar├│d mazurski?

W drugiej po┼éowie XIX wieku pierwsi mazurscy ch┼éopi, kt├│rym pozwolono studiowa─ç na Uniwersytecie w Kr├│lewcu, zawi─ůzali konfederacj─Ö, ustalili barwy Mazur, flag─Ö i hymn. Chcemy przywr├│ci─ç to do ┼Ťwiadomo┼Ťci ludzi zamieszkuj─ůcych Mazury, ┼╝e my tak┼╝e posiadamy te elementy, jako mieszka┼äcy regionu.

Jak si─Ö u nas m├│wi nar├│d, to si─Ö m├│wi z etosem, ci─Ö┼╝arem. Ja to postrzegam troch─Ö inaczej. Wszyscy m├│wi─ů o Mazurach, ale je┼Ťli przeprowadzi┼ébym sond─Ö na ulicach Warszawy, pytaj─ůc o to, z czym kojarz─ů si─Ö Mazury czy Mazurzy, dosta┼ébym odpowiedzi: jeziora, ryby, Miko┼éajki, Gi┼╝ycko, statki. A tak ma┼éo Mazury kojarzy si─Ö z nami, z tym ┼╝e tworzymy spo┼éeczno┼Ť─ç, niestety zanikaj─ůc─ů. Ca┼éy czas chcemy tworzy─ç spo┼éecze┼ästwo mazurskie. Przynale┼╝ymy do pa┼ästwa polskiego, ale narodowo jeste┼Ťmy Mazurami. Najwa┼╝niejsze jest przywi─ůzanie do ziemi, historia, tradycje, regionalizm.

Mo┼╝e uda┼éoby si─Ö wprowadzi─ç lekcje regionalizmu do szk├│┼é, ale to wymaga┼éoby odpowiedniego przygotowania nauczycieli i tre┼Ťci nauczania. My b─Ödziemy robi─ç, co mo┼╝emy. Pewnie nam si─Ö nie uda w takim zakresie, jak si─Ö to uda┼éo ┼Ül─ůzakom czy Kaszubom, bo spo┼éeczno┼Ťci mazurskiej zosta┼éo ju┼╝ niewiele a moje pokolenie, pokolenie 50-latk├│w, jest ostatnim, kt├│re s┼éysza┼éo ┼╝yw─ů mow─Ö mazursk─ů w domu.

No w┼éa┼Ťnie, jak w tej skomplikowanej to┼╝samo┼Ťci odnajduje si─Ö dzisiejsze pokolenie dwudziesto-trzydziestolatk├│w?

Kiedy┼Ť na jednym ze spotka┼ä wsta┼é taki m┼éody cz┼éowiek i do mnie m├│wi: ÔÇ×Panie Robercie, czy mam prawo czu─ç si─Ö Mazurem? Jestem czwartym pokoleniem zamieszkuj─ůcym te ziemieÔÇŁ. Odpowiedzia┼éem, ┼╝e raczej ma. Je┼Ťli kocha t─Ö ziemi─Ö, zna jej histori─Ö, jest dumny, ┼╝e tu mieszka, to tak.

Mam du┼╝o przyjaci├│┼é z korzeniami mazurskimi w Niemczech. Wiele os├│b wraca tutaj, kupuj─ů ziemi─Ö, stawiaj─ů dom, tutaj chc─ů do┼╝y─ç staro┼Ťci. To jest wspania┼ée. Ale w Niemczech to te┼╝ ju┼╝ ostatnie takie pokolenie. Moja siostra ma trzech syn├│w, kt├│rzy ju┼╝ raczej nie identyfikuj─ů si─Ö z tym, ┼╝e ich przodkowie s─ů st─ůd. Dlatego tak zabiegamy, aby zachowa─ç mazursko┼Ť─ç. Je┼╝eli to si─Ö nie uda, to stanie si─Ö to, co z Galindami. B─Öd─ů potem m├│wi─ç, ┼╝e by┼éo takie plemi─Ö Mazurzy, ale nic poza tym.

┼Üwiadectwo wielowyznaniowo┼Ťci i wielonarodowo┼Ťci Mazur jest widoczne na pierwszy rzut oka ÔÇô to dziedzictwo materialne, czyli domy, ko┼Ťcio┼éy czy cmentarze. Ostatnio szerokim echem odbi┼éa si─Ö sprawa cmentarza ewangelickiego w Nowej Wsi E┼éckiej, gdzie lokalna parafia, kt├│ra administruje terenem cmentarza, postanowi┼éa przygotowa─ç miejsce na nowe poch├│wki.

Do Nowej Wsi E┼éckiej pojechali┼Ťmy razem z pose┼é Urszul─ů Pas┼éawsk─ů, bo dostawali┼Ťmy sygna┼éy, ┼╝e co┼Ť si─Ö tam niedobrego dzieje. Na miejscu zastali┼Ťmy zrujnowany cmentarz i wyrzucone na wierzch szcz─ůtki ludzkie. Ksi─ůdz si─Ö t┼éumaczy┼é, ┼╝e tam by┼éo tylko kilkana┼Ťcie grob├│w. Pojechali┼Ťmy do urz─Ödu gminy, gdzie z mapki wynik┼éo, ┼╝e by┼éo ich siedemdziesi─ůt trzy. Zbulwersowa┼é mnie brak szacunku do nekropolii, na kt├│rej s─ů pochowani ludzie. Nie t┼éumaczmy tej sytuacji tym, ┼╝e tu le┼╝─ů ÔÇ×byli mieszka┼äcyÔÇŁ, ┼╝e to byli Niemcy. Wielkie larum si─Ö podnosi, jak niszczone s─ů cmentarze na Wile┼äszczy┼║nie czy we Lwowie, a tu rozesz┼éo si─Ö to niemal bez echa. Dopiero po naszej interwencji sprawa nabra┼éa rozg┼éosu, co spowodowa┼éo, ┼╝e organy ┼Ťcigania si─Ö tym zaj─Ö┼éy zgodnie z procedurami.

Czy s┼éowa o ÔÇ×by┼éych mieszka┼äcachÔÇŁ to cz─Östa retoryka?

Kilka lat temu podczas renowacji budynku dworca w Szczytnie odkryto napis z niemieck─ů nazw─ů miejscowo┼Ťci ÔÇô Ortelsburg. By┼éy g┼éosy ┼╝eby zamaza─ç ten napis, ale przecie┼╝ historia Szczytna nie rozpocz─Ö┼éa si─Ö po 1945 roku.

S─ů te┼╝ obiekty upami─Ötniaj─ůce ┼╝o┼énierzy poleg┼éych na frontach I wojny ┼Ťwiatowej. Kr├│tko po II wojnie zaj─Öto si─Ö nimi w bardzo brutalny spos├│b. Na przyk┼éad w Klonie wzi─Öto cement i wykute w granicie tablice zamazano. Teraz powoli si─Ö je przywraca. W ka┼╝dej wsi by┼é mniejszy czy wi─Ökszy cmentarz ewangelicki. Ciesz─Ö si─Ö, ┼╝e powoli zaczyna si─Ö dba─ç o te miejsca.

Opieka nad cmentarzami to te┼╝ pewnie przestrze┼ä, w kt├│rej buduj─ů si─Ö relacje polsko-niemieckie?

Wsp├│┼épracuj─Ö z Grup─ů Dialog, skupion─ů wok├│┼é stowarzyszenia Kreisgemeinschaft Ortelsburg. Co roku jej cz┼éonkowie wybieraj─ů gr├│b lub cmentarz, kt├│ry b─Öd─ů rewitalizowa─ç. Uczestniczy┼éem w ich kilku akcjach ÔÇô przyje┼╝d┼╝aj─ů, zapraszaj─ů do wsp├│lnej pracy ca┼é─ů wie┼Ť, a po jej zako┼äczeniu urz─ůdzaj─ů przyj─Öcie dla miejscowych. W Klonie przyszli mieszka┼äcy, stra┼╝acy, by┼éo katolicko-ewangelickie nabo┼╝e┼ästwo ekumeniczne.

Warto jednak zauwa┼╝y─ç, ┼╝e cz┼éonkowie grupy, to przede wszystkim osoby w wieku 50+. Ale to, co zanika w Niemczech, odradza si─Ö u nas. Nie b─Öd─Ö generalizowa┼é i m├│wi┼é, ┼╝e wszyscy, ale dzisiejsze pokolenie dwudziestolatk├│w zaczyna si─Ö identyfikowa─ç z t─ů ma┼é─ů ojczyzn─ů, jak─ů s─ů Mazury. Znam sporo takich ┼Ťrodowisk, kt├│re anga┼╝uj─ů si─Ö w przywracanie dawnych cmentarzy ewangelickich do lepszego wygl─ůdu. Ostatnio pewien znajomy ze Szczytna zebra┼é ekip─Ö i zrewitalizowa┼é cmentarz w Wilamowie. To pokolenie ma zupe┼énie inny ┼Ťwiatopogl─ůd, dla nich ju┼╝ tu nie ma szwab├│w, szkop├│w, Hitler├│w, za to s─ů szcz─ůtki dawnych mieszka┼äc├│w tej ziemi.

To te┼╝ zapewne wynik pracy takich stowarzysze┼ä jak Zwi─ůzek Mazurski?

Uda┼éo nam si─Ö wyda─ç dwa s┼éowniki mowy mazurskiej, jeden w po┼é─ůczeniu z rozm├│wkami. Mamy wsparcie pracownik├│w Polskiej Akademii Nauk, ale wida─ç te┼╝ jaki wp┼éyw ma popularno┼Ť─ç s┼éownik├│w lokalnie. Gmina D┼║wierzuty jako pierwsza si─Ö otworzy┼éa i og┼éosi┼éa rok 2021 rokiem mazurskim. W sierpniu odb─Ödzie si─Ö sympozjum naukowe w gminnym o┼Ťrodku kultury, b─Öd─ů naukowcy i spo┼éecznicy, b─Ödzie tak┼╝e kilka os├│b online mi─Ödzy ÔÇô innymi Mazurzy syberyjscy. To jest fajne, ┼╝e inicjatywa nie wyp┼éyn─Ö┼éa od nas, same w┼éadze si─Ö na to zdecydowa┼éy. B─Ödzie konkurs na wiersz po mazursku, bajki po mazursku. To jest najlepsza premia, zap┼éata za nasze dzia┼éanie ÔÇô podj─Öcie inicjatywy przez w┼éadze.

Jakie mia┼éby┼Ť marzenie na przysz┼éo┼Ť─ç, je┼╝eli chodzi o wasz─ů dzia┼éalno┼Ť─ç?

Chcia┼ébym, ┼╝eby gdzie┼Ť kto┼Ť kiedy┼Ť, na jakim┼Ť wa┼╝ny wydarzeniu og├│lnopolskim zobaczy┼é, jak kto┼Ť niesie flag─Ö mazursk─ů, ┼╝e m├│wi si─Ö, ┼╝e my Mazurzy mamy siln─ů tradycj─Ö. ┼╗ebym kiedykolwiek gdzie┼Ť w mediach og├│lnopolskich us┼éysza┼é mazurski hymn, zobaczy┼é barwy i flag─Ö mazursk─ů. To by┼éoby takie podzi─Ökowanie dla tych wszystkich zaanga┼╝owanych w t─Ö spraw─Ö, to by┼éoby co┼Ť nie do przecenienia.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś