Internetowy magazyn katolewicy spo艂ecznej. Piszemy o 艣wiecie, czerpi膮c inspiracje z nauki spo艂ecznej Ko艣cio艂a

Arabskie pie艣ni w sercu Europy

Syryjski muzyk Wassim Mukdad uciek艂 z Damaszku w 2014 roku. Do Berlina trafi艂 par臋 dni przed zaostrzeniem kontroli ruchu migrant贸w. Jego sukces artystyczny to wizyt贸wka tw贸rczego potencja艂u, kt贸ry kryje si臋 w ludziach uciekaj膮cych do Europy przed wojn膮, g艂odem, prze艣ladowaniami.
Arabskie pie艣ni w sercu Europy
Wassim Mukdad, zdj.: Anton Tal

Instrument, na kt贸rym gra Wassim, ma ob艂y kszta艂t, siedem strun i zakrzywion膮 na zewn膮trz g艂贸wk臋. Mo偶na go z 艂atwo艣ci膮 pomyli膰 z lutni膮, bo r贸偶ni si臋 od niej w艂a艣ciwie tylko brakiem prog贸w na gryfie i eliptycznym otworem rezonansowym. Wydaje z siebie rzewne d藕wi臋ki, zdradzaj膮ce jego orientalny rodow贸d, ten za艣 kontrastuje z wn臋trzem oklejonej zdj臋ciami kuchni. To w niej muzyk grywa teraz koncerty dla widz贸w na Facebooku; pandemia koronawirusa ca艂kowicie ograniczy艂a mo偶liwo艣膰 innych wyst臋p贸w. Jego instrument nazywa si臋 ud i cztery lata temu przyby艂 z w艂a艣cicielem do Niemiec z ogarni臋tej wojn膮 Syrii, wcze艣niej przemierzaj膮c Turcj臋 i wody Morza Egejskiego. Teraz zdobywa now膮 publiczno艣膰 w Berlinie.

W pokr臋tny spos贸b przyjazd do Niemiec to dla Wassima powr贸t do 鈥瀘jczyzny鈥. Urodzi艂 si臋 w Niemieckiej Republice Demokratycznej, w Lipsku, gdzie jego ojciec pracowa艂 nad doktoratem. Do Syrii przyjecha艂, maj膮c cztery lata, nie znaj膮c dobrze ani niemieckiego, ani arabskiego, za to z wyczulonym uchem 鈥 ju偶 wtedy 膰wiczy艂 gr臋 na pianinie. Kiedy wi臋c na samym pocz膮tku naszej rozmowy m贸wi mi: 鈥濵oim ojczystym j臋zykiem jest muzyka鈥, brzmi to mo偶e nieco g贸rnolotnie, ale niew膮tpliwie ma w sobie du偶o prawdy.

Teraz, w cztery lata od swojego powrotu do Europy, Wassim ma wszelkie prawo, by nazywa膰 si臋 pe艂noetatowym muzykiem. Wsp贸艂pracuje z kilkoma grupami (Berlin Oriental Group, Babylon Orchestra czy Kayan Project), udziela si臋 w inicjatywach pomagaj膮cych innym imigrantom, prowadzi warsztaty. To niez艂y wynik, zwa偶ywszy na to, 偶e w Niemczech zaczyna艂 od jam sessions, a jego pierwszy profesjonalny wyst臋p w Berlinie, w ramach koncertu charytatywnego, trwa艂 zaledwie pi臋tna艣cie minut. To wynik jeszcze lepszy, je艣li wzi膮膰 pod uwag臋 fakt, 偶e Wassim przyby艂 do kraju o diametralnie innej kulturze, nie znaj膮c j臋zyka, jako uchod藕ca z kraju, w kt贸rym od dziewi臋ciu lat toczy si臋 jeden z najkrwawszych konflikt贸w XXI wieku.

Koncerty zamiast wystrza艂贸w

O swojej ucieczce przed wojn膮 domow膮 w Syrii Wassim opowiada raczej zdawkowo. 鈥濼o nie jest wyj膮tkowa historia鈥, m贸wi o trzech latach sp臋dzonych w ogarni臋tym konfliktem Damaszku. Gdy rozpocz臋艂y si臋 walki pomi臋dzy si艂ami Baszara al-Asada a opozycj膮, zacz膮艂 pomaga膰 w dostawach sprz臋tu lekarskiego, a p贸藕niej sam zosta艂 lekarzem polowym. Przez d艂ugi czas wierzy艂, 偶e arabska wiosna zmieni jego ojczyzn臋 na lepsze, ale gdy walki zacz臋艂y si臋 przed艂u偶a膰 i idee demokratyzacji kraju odesz艂y na dalszy plan, przesta艂 si臋 艂udzi膰, 偶e rewolucja wprowadzi go w pokojow膮 przysz艂o艣膰.

Muzyki jednak nie odpu艣ci艂. W Damaszku zdarza艂y si臋 spokojniejsze okresy i w贸wczas Wassim wraz z innymi artystami grywa艂 na koncertach przygotowywanych przy pomocy UNICEF-u, lokalnego Czerwonego Krzy偶a, czy UNRWA, Agencji Narod贸w Zjednoczonych Pomocy Uchod藕com Palesty艅skim. Bra艂 te偶 udzia艂 w warsztatach dla najm艂odszych uchod藕c贸w, dla kt贸rych wsp贸lny 艣piew w ch贸rach sta艂 si臋 jedn膮 z metod radzenia sobie z traum膮 wojny. 鈥濵uzyka 艂膮czy艂a ludzi o podobnym 艣wiatopogl膮dzie spo艂ecznym鈥, wspomina. 鈥濻amo jej istnienie w tamtym czasie pe艂nym cierpienia pomaga艂o nam wszystkim 鈥 nie tylko publiczno艣ci, ale i mnie鈥.

W ogarni臋tej wojn膮 domow膮 Syrii Wassim wytrzyma艂 trzy lata. W tym czasie by艂 czterokrotnie zatrzymywany 鈥 trzy razy przez asadowskie s艂u偶by bezpiecze艅stwa i raz przez D偶abhat an-Nusr臋, ugrupowanie b臋d膮ce w贸wczas de facto lokalnym od艂amem Al-Kaidy. Gdy si艂y re偶imu wtr膮ci艂y go na miesi膮c do prowizorycznego wi臋zienia po tym, jak pr贸bowa艂 uciec z jednej z obl臋偶onych dzielnic, podj膮艂 decyzj臋 o wyje藕dzie do Turcji.

Granic臋 przekroczy艂 21 marca 2014 roku, w kurdyjskie 艣wi臋to Newroz, tradycyjnie wyznaczaj膮ce pocz膮tek nowego roku. Osiedli艂 si臋 w Gaziantep 鈥 mie艣cie z najwi臋ksz膮 po Stambule spo艂eczno艣ci膮 uchod藕c贸w z Syrii 鈥 i za艂o偶y艂 tam Hayal Band, sk艂adaj膮cy si臋 z o艣miu Turk贸w i czterech Syryjczyk贸w. Grupa gra艂a klasyczne tureckie i arabskie melodie, w kt贸rych przeplata艂y si臋 cz臋sto dwa r贸偶ne j臋zyki. Przekaz by艂 prosty 鈥 patrzcie, jeste艣my z innych kraj贸w, m贸wimy inaczej, a mimo to potrafimy razem tworzy膰 sztuk臋 鈥 i potrzebny, bo w latach 2014 i 2015 odbywa艂y si臋 w Turcji wybory, odpowiednio, prezydenckie i parlamentarne. Nietrudno si臋 domy艣li膰, 偶e cz臋艣膰 ugrupowa艅 konserwatywnych postanowi艂a oprze膰 swoje kampanie na obietnicach 鈥瀝ozwi膮zania鈥 kwestii uchod藕c贸w.

Hayal Band odni贸s艂 par臋 sukces贸w (grupa gra艂a w wielu tureckich miastach, pojawi艂a si臋 r贸wnie偶 w publicznej telewizji), ale Wassim nie chcia艂 zostawa膰 w Turcji. 鈥濨yli艣my traktowani jak go艣cie, a to nie jest termin prawny鈥, m贸wi o sytuacji uchod藕c贸w. 鈥濶ie jeste艣 obywatelem, nie otrzymujesz zbyt wiele pomocy od pa艅stwa鈥. Do tego dosz艂a radykalizacja pogl膮d贸w w stosunku do Syryjczyk贸w i autorytarne sk艂onno艣ci Recepa Tayyipa Erdo臒ana. W marcu 2016 roku, na par臋 dni przed wej艣ciem w 偶ycie umowy pomi臋dzy Turcj膮 a Uni膮 Europejsk膮, na mocy kt贸rej uchod藕cy przekraczaj膮cy unijn膮 granic臋 w nielegalny spos贸b mieli by膰 zawracani, Wassim wraz z siedmioma przyjaci贸艂mi przep艂yn膮艂 Morze Egejskie i trafi艂 na Lesbos.

Berlin wije si臋 w bliskowschodnich rytmach

Ud towarzyszy艂o mu oczywi艣cie w ca艂ej tej odysei; potrafi艂o nawet pom贸c. Na Lesbos zaprzyja藕ni艂 si臋 z miejscowymi, kt贸rzy zatrzymali si臋, aby pos艂ucha膰 jego muzyki, i zdoby艂 tym samym darmowy transport na lotnisko. W Augsburgu, gdzie osiedli艂 si臋 na chwil臋, by przygotowa膰 si臋 do dalszej podr贸偶y do Berlina, zorganizowa艂 sobie koncert 鈥 po kt贸rym para s艂uchaczy zaproponowa艂a mu, 偶e podwiezie go do stolicy. 鈥濼o zawsze by艂 swego rodzaju spos贸b na komunikacj臋, na prze艂amanie lod贸w鈥, t艂umaczy. 鈥濲e偶eli potrafisz zrozumie膰 moj膮 muzyk臋, to nie musisz rozumie膰 mojego j臋zyka ani pochodzenia鈥.

Wassim mia艂 przy tym nieco szcz臋艣cia. Jeszcze w Damaszku studiowa艂 w Wy偶szym Instytucie Muzycznym, gdzie pozna艂 zar贸wno klasyk臋 muzyki arabskiej, jak i europejskiej. 鈥濵og臋 wykorzystywa膰 te europejskie elementy, by zmniejszy膰 dystans pomi臋dzy miejscem, z kt贸rego pochodz臋 ja, a kultur膮, do kt贸rej nale偶膮 moi s艂uchacze鈥, przyznaje. Poza tym, ze wzgl臋du na niecodzienny kszta艂t, samo ud przyci膮ga sporo uwagi, dzi臋ki czemu powstaje przestrze艅 do dyskusji z zaciekawion膮 publik膮. Sam Wassim te偶 mia艂 od pocz膮tku pomys艂 na to, jak zaintrygowa膰 lokaln膮 publiczno艣膰, i rozpocz膮艂 wraz ze swoj膮 贸wczesn膮 偶on膮 projekt 鈥濸odr贸偶 przez Orient鈥, przedstawiaj膮cy ewolucj臋 muzycznych tradycji w krajach arabskich na przestrzeni ostatniego p贸艂tora wieku.

Z czasem podobne inicjatywy zacz臋艂y si臋 namna偶a膰. Zreszt膮 Wassim nie jest wybredny co do gatunk贸w i inspiracji: do艂膮czy艂 ju偶 do jazzowego trio z dw贸jk膮 niemieckich muzyk贸w, grupy 艂膮cz膮cej w sobie pie艣ni arabskie i 偶ydowskie, orkiestry miksuj膮cej orientalne i europejskie brzmienia oraz ekipy adaptuj膮cej utwory Franza Schuberta na ud, kemancze (ira艅ski instrument smyczkowy) i pianino. Dodatkowo prowadzi zaj臋cia na Berli艅skim Uniwersytecie Sztuk Pi臋knych, gdzie wcze艣niej przychodzi艂 jako wolny s艂uchacz. Grywa tak偶e w Komische Oper Berlin, teatrze operowym, w kt贸rym pomaga艂 wystawia膰 mi臋dzy innymi 鈥濵uzykant贸w z Bremy鈥. W ba艣ni tej cztery zwierz臋ta uciekaj膮 z gospodarstw przed niedol膮 lub 艣mierci膮 i postanawiaj膮 zacz膮膰 zarabia膰 na 偶ycie jako muzycy. Analogia wprost bije po oczach.

Oczywi艣cie pomaga sama natura Berlina, od dawna b臋d膮cego miastem r贸偶norodnych kultur, ze s艂abo艣ci膮 do wszelkich przejaw贸w artystycznej ekspresji. Jest tutaj wielu tw贸rc贸w o rozmaitym pochodzeniu, zreszt膮 nawet ci 鈥瀝odowicie niemieccy鈥 s膮 znacznie bardziej skorzy do eksperymentowania z wp艂ywami spoza w艂asnego kraju. Wassim i jego ud nie mog膮 wi臋c narzeka膰 na brak zainteresowania, a dotychczasowe do艣wiadczenia m臋偶czyzny ze wsp贸艂pracy z lokaln膮 scen膮 artystyczn膮 s膮 niemal wy艂膮cznie pozytywne. 鈥濶iekiedy 鈥 zaznaczam, bardzo rzadko 鈥 nie jeste艣 w pe艂ni szanowany. Nie jeste艣 pe艂noprawn膮 cz臋艣ci膮 zespo艂u, jeste艣 swego rodzaju egzotycznym smaczkiem. Z czasem mo偶na to jednak zmieni膰鈥, twierdzi.

Mo偶na te偶 zmieni膰 zdecydowanie wi臋cej. Dorobek Wassima to jeden z wielu przyk艂ad贸w tw贸rczo艣ci syryjskich uchod藕c贸w, kt贸ra powstaje w berli艅skim krajobrazie kulturowym i wtapia si臋 w niego, ale jednocze艣nie jest w pe艂ni 艣wiadoma swoich korzeni. Dla muzyk贸w oznacza to 艂膮czenie europejskich tradycji muzycznych z melodiami z Bliskiego Wschodu; dla artyst贸w sztuk wizualnych 鈥 odwo艂ania do wojny i spustoszenia, jakie ze sob膮 niesie; dla poet贸w 鈥 wspomnienia pozostawionej ojczyzny. 鈥濳ryzys migracyjny鈥 doprowadzi艂 do tego, 偶e w wielu europejskich miastach pojawi艂y si臋 nowe, inne 藕r贸d艂a artystycznej ekspresji, za nic maj膮ce lokalne konwenanse. A Berlin aktywnie wspiera ten proces i przy pomocy licznych instytucji daje uchod藕com platform臋 do prezentowania swojej tw贸rczo艣ci i dzielenia si臋 ni膮 z miejscow膮 publik膮.

Sztuka zinstytucjonalizowana

W stolicy Niemiec na szcz臋艣cie nie brakuje inicjatyw, kt贸re oddawa艂yby g艂os migrantom. Czasami wydarzenia te organizuj膮 miejscowe instytucje, jak istniej膮ce od ponad wieku Muzeum Sztuki Islamskiej czy Werkstatt der Kulturen, umo偶liwiaj膮ce nowo przyby艂ym osobom uczestnictwo w warsztatach skupiaj膮cych si臋 na mi臋dzykulturowej wymianie do艣wiadcze艅. Od podobnych zaj臋膰 na sto艂ecznym Uniwersytecie Sztuki zaczyna艂 Wassim, kt贸ry pocz膮tkowo pojawi艂 si臋 na uczelni jako wolny s艂uchacz, by wkr贸tce samemu zacz膮膰 prowadzi膰 kursy.

Ale migranci tak偶e potrafi膮 zadba膰 o w艂asne interesy w kwestiach artystycznej reprezentacji. Najlepszym przyk艂adem na to jest dzia艂alno艣膰 po艂o偶onej w centrum Berlina biblioteki Baynatna. Miejsce to stanowi najwi臋kszy w mie艣cie zbi贸r arabskoj臋zycznych ksi膮偶ek, oferuje r贸wnie偶 tytu艂y po niemiecku i angielsku, daje te偶 artystom, w szczeg贸lno艣ci pisarzom i poetom, przestrze艅 do zaprezentowania swojej tw贸rczo艣ci. Baynatna to dzi艣 jedna z wizyt贸wek kulturalnej aktywno艣ci migrant贸w w stolicy Niemiec, a tak偶e przyk艂ad niezwyk艂ej solidarno艣ci: biblioteka powsta艂a wy艂膮cznie z ofiarowanych jej dzie艂 (za艂o偶yciel, Muhannad Quaiconie, straci艂 swoje zbiory podczas ucieczki z Aleppo), jej umeblowanie to z kolei prezent od sto艂ecznego Uniwersytetu Technicznego.

Po skromnych pocz膮tkach instytucja rozwin臋艂a skrzyd艂a i dzi艣 trudno j膮 nazwa膰 wy艂膮cznie 鈥瀊ibliotek膮 dla migrant贸w鈥. 鈥濼o miejsce dla wszystkich, miejsce wymiany kulturowej鈥, t艂umaczy艂 Muhannad w rozmowie z Agencj膮 Narod贸w Zjednoczonych do spraw Uchod藕c贸w. 鈥濵o偶emy uczy膰 si臋 od siebie nawzajem. Je艣li istnieje co艣 takiego jak integracja 鈥 to w艂a艣nie jest to鈥.

Chocia偶 Wassim ju偶 wypracowa艂 sobie solidn膮 renom臋, nadal bierze udzia艂 w projektach kierowanych do uchod藕c贸w, teraz jednak raczej w roli prowadz膮cego. W艣r贸d najwa偶niejszych inicjatyw wymienia Musikplus Fusion, w ramach kt贸rego migranci bior膮cy udzia艂 w lekcjach j臋zyka niemieckiego mog膮 wsp贸lnie tworzy膰 muzyk臋. Celem jest umacnianie wi臋zi wewn膮trz migranckich spo艂eczno艣ci i stworzenie przestrzeni dla ich ekspresji. Ale jest w tym te偶 co艣 wi臋cej: budowanie nowej to偶samo艣ci tych ludzi, kt贸rzy przybyli do Niemiec w przeci膮gu ostatnich paru lat, uciekaj膮c przed wojn膮, g艂odem czy prze艣ladowaniami. To偶samo艣ci, kt贸rej nie definiuje wy艂膮cznie bycie uchod藕c膮.

Berlin, miasto z d艂ug膮 tradycj膮 mieszania si臋 kultur z r贸偶nych nurt贸w i korzeni, to jeden z europejskich ewenement贸w. Niewiele jest miejsc, w kt贸rych uchod藕cy maj膮 szans臋 zaprezentowania si臋 szerokiej publice w rozmaitych instytucjach, aktywnie wspieranych przez lokalne uczelnie czy muzea. Kto wie, ilu Wassim贸w kryje si臋 porozrzucanych po ca艂ej Europie, bez szansy, by w pe艂ni rozwin膮膰 i pokaza膰 sw贸j talent. Ten, kt贸ry opowiedzia艂 mi sw膮 histori臋, podobnie jak dziesi膮tki innych artyst贸w na uchod藕stwie, to 偶ywy przyk艂ad tego, jak ubogacaj膮ce mo偶e by膰 stworzenie migrantom odpowiedniej przestrzeni dla wyra偶ania siebie. Niestety, na li艣cie priorytet贸w polityki migracyjnej wi臋kszo艣ci europejskich pa艅stw kultura jest gdzie艣 na szarym ko艅cu. A to o tyle przykre, 偶e aktywniejsza integracja z lokaln膮 ludno艣ci膮 nie tylko da艂aby samym uchod藕com now膮 platform臋 dla radzenia sobie z traum膮, wyra偶ania t臋sknoty za ojczyzn膮 czy po prostu poczucia si臋 jak w domu, ale i pozwoli艂aby Europejczykom zobaczy膰 ich nie jako biedak贸w pokrzywdzonych przez wojn臋 czy ofiary potrzebuj膮ce pomocy, lecz przede wszystkim jako ludzi mog膮cych poszerzy膰 tak偶e nasze horyzonty.

Tekst powsta艂 w ramach kursu Media, Minorities, Migration 2020, prowadzonego przez organizacj臋 Minority Rights Group International.

Cytaty pochodz膮 z rozmowy przeprowadzonej z Wassimem Mukdadem 10 kwietnia 2020 roku. Zdj臋cie na pocz膮tku tekstu zosta艂o udost臋pnione przez Wassima Mukdada. Wypowied藕 Muhannada Quaiconie pochodzi z artyku艂u pt. 鈥濻yrian student鈥檚 library helps Arabic culture blossom in Berlin鈥, opublikowanym na portalu UNHCR.org 22 czerwca 2017 roku (t艂umaczenie w艂asne).

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste艣my magazynem i 艣rodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, biedzie, o wsp贸艂czesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo艂ecze艅stwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania 鈥 mo偶esz nam w tym pom贸c!
Wybieram sam/a
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij