Internetowy magazyn katolewicy spo┼éecznej. Piszemy o ┼Ťwiecie, czerpi─ůc inspiracje z nauki spo┼éecznej Ko┼Ťcio┼éa

Ameryka, kraina więzień

Stany Zjednoczone s─ů ┼Ťwiatowym liderem, je┼Ťli chodzi o trzymanie w┼éasnych obywateli w wi─Özieniach.
Ameryka, kraina więzień
ilustr.: Zuzia Wojda

Chocia┼╝ jednym z symboli Stan├│w Zjednoczonych jest Statua Wolno┼Ťci, wed┼éug bazy danych World Prison Brief USA maj─ů najwy┼╝szy wska┼║nik inkarceracji na ┼Ťwiecie. Zgodnie z informacjami Prison Policy Initiative w wi─Özieniach przebywa 2,3 miliona Amerykan├│w, czyli a┼╝ 0,7 procent populacji. To tak, jakby w polskim systemie penitencjarnym utrzymywano 266 tysi─Öcy ludzi, podczas gdy w rzeczywisto┼Ťci jest to raptem 75 tysi─Öcy. Gdyby nasz kraj przypomina┼é Stany Zjednoczone, mieliby┼Ťmy kultowe seriale po┼Ťwi─Öcone wi─Özieniom (jak ÔÇ×Orange Is the New BlackÔÇŁ), a w programie miejscowego Johna Olivera pojawia┼éyby si─Ö ca┼ée odcinki na ten temat.

Tak wysoki odsetek jest stosunkowo nowym zjawiskiem w historii USA. Jeszcze w 1970 roku w wi─Özieniach przebywa┼éo oko┼éo 200 tysi─Öcy Amerykan├│w, a udzia┼é osadzonych w populacji utrzymywa┼é si─Ö na tym samym poziomie przynajmniej od p├│┼éwiecza. Jednak ju┼╝ w 1980 roku liczba uwi─Özionych wynosi┼éa oko┼éo 500 tysi─Öcy, a w roku 2000 ÔÇô niemal dwa miliony. W 2008 roku w Stanach Zjednoczonych mia┼éo si─Ö znajdowa─ç blisko 25 procent wi─Ö┼║ni├│w z ca┼éego ┼Ťwiata (chocia┼╝ ta warto┼Ť─ç mo┼╝e by─ç nieznacznie zawy┼╝ona). Obecnie opr├│cz 2,3 miliona osadzonych kolejne 840 tysi─Öcy Amerykan├│w przebywa na przedterminowym zwolnieniu, a 3,7 miliona ÔÇô na probacji. W sumie ameryka┼äski wymiar sprawiedliwo┼Ťci kontroluje oko┼éo 2 procent populacji.

Dlaczego odsetek uwi─Özionych jest w USA wielokrotnie wy┼╝szy ni┼╝ w jakimkolwiek innym pa┼ästwie rozwini─Ötym? Dlaczego rzekoma kraina wolno┼Ťci to w istocie kraina krat?

Za jakie grzechy?

W latach 60.┬áw Ameryce zacz─Ö┼éy si─Ö zwi─Öksza─ç wska┼║niki brutalnej przest─Öpczo┼Ťci. Rozrost wi─Öziennictwa m├│g┼é wydawa─ç si─Ö odpowiedzi─ů na to zjawisko ÔÇô i rzeczywi┼Ťcie w latach 90. liczba brutalnych przest─Öpstw (i innych tak┼╝e) zacz─Ö┼éa szybko spada─ç. Jednak wed┼éug bada┼ä uczonych z Brennan Center for Justice na Uniwersytecie Nowojorskim wp┼éyw coraz ostrzejszej polityki penitencjarnej na ten trend by┼é znikomy. W kolejnym raporcie naukowcy z tej samej instytucji twierdz─ů, ┼╝e ponad p├│┼é miliona osadzonych z d┼éugoterminowymi wyrokami (w wi─Özieniach typu ÔÇ×prisonÔÇŁ, a nie ÔÇ×jailÔÇŁ) mo┼╝na uwolni─ç ÔÇô albo przynajmniej z┼éagodzi─ç im form─Ö odbywania kary ÔÇô bez pogarszania og├│lnokrajowych wska┼║nik├│w przest─Öpczo┼Ťci. Chodzi tutaj o ludzi skazanych za mniej powa┼╝ne przest─Öpstwa, a tak┼╝e o tych, kt├│rzy byli inkarcerowani wystarczaj─ůco d┼éugo. Przywr├│cenie tym osobom przynajmniej cz─Ö┼Ťciowej wolno┼Ťci mia┼éoby by─ç odpowiedzi─ů na ÔÇ×najwi─Öksz─ů moraln─ů i rasow─ů niesprawiedliwo┼Ť─ç naszych czas├│wÔÇŁ, kt├│ra jest jednocze┼Ťnie nonsensem ekonomicznym ÔÇô roczny koszt wi─Özienia blisko sze┼Ťciuset tysi─Öcy ludzi oszacowano na 20 miliard├│w dolar├│w.

Przyjrzyjmy si─Ö bli┼╝ej rasowemu wymiarowi tej niesprawiedliwo┼Ťci. Raport organizacji The Sentencing Project pokazuje, ┼╝e w 2014 roku w┼Ťr├│d os├│b z d┼éu┼╝szymi wyrokami w wi─Özieniach stanowych Maryland a┼╝ 72 procent by┼éo czarnymi Amerykanami (osoby ciemnosk├│re stanowi┼éy zarazem tylko 29 procent ludno┼Ťci tego stanu). R├│wnocze┼Ťnie w stanie Vermont wi─Öziono 1 na 14 doros┼éych czarnych m─Ö┼╝czyzn ÔÇô po uwzgl─Ödnieniu jeszcze zwolnie┼ä i probacji okaza┼éoby si─Ö pewnie, ┼╝e trudno tam znale┼║─ç rodzin─Ö, w kt├│rej nikt nigdy nie zosta┼é skazany. A kiedy we┼║miemy pod uwag─Ö udzia┼é ludzi czarnych i bia┼éych w og├│lnej populacji USA, oka┼╝e si─Ö, ┼╝e cz┼éonkowie tej pierwszej grupy mieli pi─Öciokrotnie wy┼╝sz─ů szans─Ö uwi─Özienia ni┼╝ przedstawiciele drugiej.

Dost─Öpne dane mo┼╝na by jeszcze dr─Öczy─ç na wiele sposob├│w. Na przyk┼éad wed┼éug oficjalnych statystyk rz─ůdowych w wi─Özieniach stanowych i federalnych w 2016 roku prawdopodobie┼ästwo osadzenia w przypadku czarnych m─Ö┼╝czyzn w wieku 18ÔÇô19 lat by┼éo blisko dwunastokrotnie wy┼╝sze ni┼╝ u ich bia┼éych r├│wie┼Ťnik├│w. Wa┼╝niejsze jednak wydaje si─Ö pytanie o przyczyny. Tak samo jak w wypadku zabijania ciemnosk├│rych Amerykan├│w przez policj─Ö, tak i tutaj nie mo┼╝emy si─Ö ograniczy─ç do najprostszego wyt┼éumaczenia: ÔÇ×S─Ödziowie s─ů uprzedzeni, wi─Öc wydaj─ů niesprawiedliwe wyrokiÔÇŁ. Jest to jeden z istotnych czynnik├│w, ale w gr─Ö wchodz─ů r├│wnie┼╝ inne. Autorka raportu The Sentencing Project wymienia tu zasady polityki antynarkotykowej oraz strukturalne ograniczenia szans ┼╝yciowych (zwi─ůzane mi─Ödzy innymi z ┼╝yciem w ubogiej okolicy). W pierwszym przypadku zaostrzenie kar ÔÇô pozornie takie samo dla wszystkich ÔÇô przynios┼éo szczeg├│lnie dotkliwe skutki dla czarnych obywateli. Sta┼éo si─Ö tak mi─Ödzy innymi dlatego, ┼╝e to ich ch─Ötniej zatrzymywano i przeszukiwano, przez co bia┼éym posiadaczom narkotyk├│w ┼éatwiej by┼éo umkn─ů─ç przed drako┼äskim prawem. Jeszcze w 2015 roku w jednym z rejon├│w Nowego Jorku niemal po┼éowa ulicznych zatrzyma┼ä dotyczy┼éa czarnych mieszka┼äc├│w, cho─ç stanowili oni zaledwie 2,3 procent miejscowej populacji. Z kolei zjawisko ograniczonych szans przypomina o tym, jak g┼é─Öboko nier├│wno┼Ťci zakorzenione s─ů w ameryka┼äskim spo┼éecze┼ästwie ÔÇô i jak trudno to zmieni─ç.

Ale dyskryminacja rasowa ÔÇô czy te┼╝ etniczna ÔÇô to nie wszystko. W wersji rozrywkowej o pod┼éo┼╝u niebotycznej liczby wi─Ö┼║ni├│w w USA mo┼╝na pos┼éucha─ç w programie ÔÇ×Last Week TonightÔÇŁ. John Oliver zwraca tam uwag─Ö na takie kwestie jak wymuszona surowo┼Ť─ç wybieralnych s─Ödzi├│w stanowych, nier├│wny dost─Öp do profesjonalnej opieki prawnej albo minimalne progi wyrok├│w za posiadanie narkotyk├│w. M├│wi mi─Ödzy innymi o przypadku Weldona Angelosa ÔÇô aspiruj─ůcego producenta muzycznego i ojca dw├│ch m┼éodych syn├│w, kt├│ry zosta┼é skazany na 55 lat wi─Özienia za sprzeda┼╝ marihuany o ┼é─ůcznej warto┼Ťci oko┼éo tysi─ůca dolar├│w (absurdalna wysoko┼Ť─ç kary spowodowana by┼éa mi─Ödzy innymi tym, ┼╝e podczas transakcji m─Ö┼╝czyzna podobno mia┼é przy sobie bro┼ä). W raportach badawczych wymieniane s─ů te┼╝ dalsze przyczyny: populistyczna polityka ÔÇ×wojny z przest─Öpczo┼Ťci─ůÔÇŁ, wykluczanie mo┼╝liwo┼Ťci sp─Ödzenia cho─çby cz─Ö┼Ťci zas─ůdzonego okresu poza wi─Özieniem, tworzenie element├│w prawa stanowego za pomoc─ů referend├│w, miejskie procesy dezindustrializacji i suburbanizacji prowadz─ůce do powstawania obszar├│w skoncentrowanej biedy oraz wiele innych zjawisk. Jednym ze skutk├│w jest bardzo d┼éugi czas odbywania kar, odgrywaj─ůcy kluczow─ů rol─Ö w budowaniu wska┼║nika inkarceracji.

O pewnym czynniku, o kt├│rym jeszcze nie by┼éo tutaj mowy, chcia┼ébym teraz opowiedzie─ç nieco bli┼╝ej.

Niewol─ůca r─Öka rynku

Od lat 80.┬áw USA znacz─ůco wzros┼éa rola wi─Öziennictwa prywatnego. Niekt├│re stany w og├│le go nie stosuj─ů, ale s─ů i takie, gdzie w 2015 roku udzia┼é osadzonych w niepublicznych plac├│wkach przekracza┼é 20, a nawet 40 procent. Sektor prywatny przetrzymywa┼é w├│wczas ┼é─ůcznie 8 procent wszystkich skazanych na d┼éu┼╝sze wyroki ÔÇô to niski odsetek, ale w liczbach bezwzgl─Ödnych by┼éoby to ponad 120 tysi─Öcy ludzi. W dodatku obecny prokurator generalny Jeff Sessions odwo┼éa┼é decyzj─Ö rz─ůdu Baracka Obamy o wygaszaniu wsp├│┼épracy z kilkunastoma takimi wi─Özieniami, motywowan─ů raportem wskazuj─ůcym na mniejsz─ů liczb─Ö narusze┼ä bezpiecze┼ästwa w instytucjach pa┼ästwowych. By─ç mo┼╝e wi─Öc udzia┼é prywatnych plac├│wek w systemie penitencjarnym USA b─Ödzie rosn─ů─ç.

Podobne pomys┼éy pojawia┼éy si─Ö r├│wnie┼╝ w Polsce, ale nigdy nie by┼éy tematem mainstreamowym. W 2001 roku w ÔÇ×RzeczpospolitejÔÇŁ Janusz Kochanowski ÔÇô p├│┼║niejszy rzecznik praw obywatelskich ÔÇô opublikowa┼é tekst pod tytu┼éem ÔÇ×Prywatne wi─Özienie? Dlaczego nieÔÇŁ. W 2006 roku ÔÇ×NewsweekÔÇŁ pisa┼é, ┼╝e ÔÇ×prywatne wi─Özienia to same korzy┼ŤciÔÇŁ. W roku 2014 ÔÇ×Puls BiznesuÔÇŁ podawa┼é, ┼╝e budow─Ö takich zak┼éad├│w rozwa┼╝a sp├│┼éka AMG Finanse. Jej prezes m├│wi┼é: ÔÇ×Zak┼éady penitencjarne s─ů pe┼éne i nie spe┼éniaj─ů norm unijnych w zakresie powierzchni celi, a utrzymanie wi─Ö┼║nia kosztuje miesi─Öcznie 2,6 tysi─ůca z┼éotych. My┼Ťl─Ö, ┼╝e mogliby┼Ťmy zaproponowa─ç nie tylko ni┼╝sz─ů cen─Ö, ale r├│wnie┼╝ wy┼╝sz─ů jako┼Ť─çÔÇŁ. Plac├│wki mia┼éyby powstawa─ç w trybie partnerstwa publiczno-prywatnego. Nie wida─ç jednak, aby te rozwa┼╝ania przynios┼éy jakiekolwiek konkretne efekty.

Czy to dobrze, ┼╝e nie przynios┼éy? Na temat pojedynczych, niesprawdzonych jeszcze instytucji mo┼╝na by pewnie d┼éugo dyskutowa─ç, a pe┼éen ogl─ůd sprawy wymaga┼éby uwzgl─Ödnienia r├│wnie┼╝ innych kraj├│w ni┼╝ Polska i USA. Ale przynajmniej w Stanach Zjednoczonych, gdzie sprywatyzowano zauwa┼╝alny ÔÇô cho─ç wci─ů┼╝ ma┼éy ÔÇô wycinek wi─Öziennictwa, wyniki nie s─ů zbyt zach─Öcaj─ůce. Prowadz─ůcej Adams County firmie CoreCivic w latach 1998ÔÇô2010 wytoczono ponad 1200 spraw s─ůdowych, a lista zwi─ůzanych z ni─ů kontrowersji jest d┼éuga: z┼ée traktowanie wi─Ö┼║ni├│w, zaniedbywanie ich bezpiecze┼ästwa, wsp├│┼éudzia┼é w bardzo ostrych dzia┼éaniach antynarkotykowych, fa┼észowanie danych dotycz─ůcych liczebno┼Ťci personeluÔÇŽ Ten ostatni przyk┼éad to cz─Ö┼Ť─ç szerszego problemu z utrudnianiem dost─Öpu do informacji, czyli ograniczaniem mo┼╝liwo┼Ťci niezale┼╝nego nadzoru. Do tego bardzo niepokoj─ůce wie┼Ťci dochodz─ů z prywatnych zak┼éad├│w penitencjarnych dla m┼éodzie┼╝y, gdzie w 2016 roku znajdowa┼éo si─Ö 29 procent wszystkich ameryka┼äskich wi─Ö┼║ni├│w z tej grupy wiekowej.

Prywatni w┼éa┼Ťciciele lobbowali na rzecz prawa karnego zwi─Ökszaj─ůcego liczb─Ö skaza┼ä (a wi─Öc r├│wnie┼╝ wzmacniaj─ůcego popyt na niepa┼ästwowe us┼éugi penitencjarne). To niezbyt chwalebny wk┼éad przedsi─Öbiorstw takich jak CoreCivic w ameryka┼äski system wi─Özienny. Zastanawiaj─ůce s─ů r├│wnie┼╝ inne relacje mi─Ödzy tymi korporacjami a sfer─ů polityki. Jak zauwa┼╝y┼éo ÔÇ×Washington PostÔÇŁ, jedna z firm wp┼éaci┼éa setki tysi─Öcy dolar├│w na inicjatywy polityczne zwi─ůzane z Donaldem Trumpem, a jak donios┼éo CNN ÔÇô w ci─ůgu trzech miesi─Öcy od wyboru Trumpa na prezydenta podwoi┼éa si─Ö warto┼Ť─ç akcji dwu najwi─Ökszych przedsi─Öbiorstw w tej bran┼╝y.

Obecn─ů rol─Ö w ameryka┼äskim systemie penitencjarnym prywatne wi─Özienia zawdzi─Öczaj─ů nie tylko zat┼éoczeniu plac├│wek pa┼ästwowych, ale te┼╝ szerszym procesom kulturowym. Jak pisze Wojciech Zalewski w czasopi┼Ťmie ÔÇ×DisputatioÔÇŁ, u podstaw tej zmiany tkwi niezgoda z dotychczasow─ů wizj─ů monopolu pa┼ästwa na spo┼éeczn─ů w┼éadz─Ö karania, a wraz z zak┼éadaniem niepublicznych wi─Özie┼ä pojawiaj─ů si─Ö problemy moralne zwi─ůzane z czerpaniem zysku z ograniczania ludzkiej wolno┼Ťci. Poparcie dla cz─Ö┼Ťciowej przynajmniej prywatyzacji systemu penitencjarnego wynika w znacznej mierze z kryzysu pa┼ästwa dobrobytu i os┼éabienia us┼éug publicznych, a tak┼╝e z rozprzestrzeniania si─Ö logiki rynku na kolejne obszary ┼╝ycia spo┼éecznego. W tej sytuacji d┼éugo mog┼éo wydawa─ç si─Ö naturalne, ┼╝e niepubliczne wi─Özienia b─Öd─ů skuteczniejsze i ta┼äsze od pa┼ästwowych, zw┼éaszcza wtedy, gdy te ostatnie s─ů przeludnione.

Teraz ju┼╝ jednak Zeitgeist troch─Ö si─Ö zmieni┼é. Mamy te┼╝ wiele empirycznych informacji, kt├│re do pomys┼éu prywatnych wi─Özie┼ä ÔÇô zw┼éaszcza wprowadzanego na wi─Öksz─ů skal─Ö ÔÇô ka┼╝─ů podchodzi─ç bardzo ostro┼╝nie. Tak samo jak do og├│┼éu wi─Öziennictwa w USA, g┼é─Öboko uwik┼éanego w nier├│wno┼Ťci ekonomiczne i rasowe. A skoro te ostatnie odzwierciedlaj─ů struktur─Ö ca┼éego ameryka┼äskiego spo┼éecze┼ästwa, to niech b─Ödzie mi wolno na koniec stwierdzi─ç: ÔÇ×Ameryka jest wi─ÖzieniemÔÇŁ.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś