fbpx Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Ameryka, kraina wi臋zie艅

Stany Zjednoczone s膮 艣wiatowym liderem, je艣li chodzi o trzymanie w艂asnych obywateli w wi臋zieniach.
Ameryka, kraina wi臋zie艅
ilustr.: Zuzia Wojda

Chocia偶 jednym z symboli Stan贸w Zjednoczonych jest Statua Wolno艣ci, wed艂ug bazy danych World Prison Brief USA maj膮 najwy偶szy wska藕nik inkarceracji na 艣wiecie. Zgodnie z informacjami Prison Policy Initiative w wi臋zieniach przebywa 2,3 miliona Amerykan贸w, czyli a偶 0,7 procent populacji. To tak, jakby w polskim systemie penitencjarnym utrzymywano 266 tysi臋cy ludzi, podczas gdy w rzeczywisto艣ci jest to raptem 75 tysi臋cy. Gdyby nasz kraj przypomina艂 Stany Zjednoczone, mieliby艣my kultowe seriale po艣wi臋cone wi臋zieniom (jak 鈥濷range Is the New Black鈥), a w programie miejscowego Johna Olivera pojawia艂yby si臋 ca艂e odcinki na ten temat.

Tak wysoki odsetek jest stosunkowo nowym zjawiskiem w historii USA. Jeszcze w 1970 roku w wi臋zieniach przebywa艂o oko艂o 200 tysi臋cy Amerykan贸w, a udzia艂 osadzonych w populacji utrzymywa艂 si臋 na tym samym poziomie przynajmniej od p贸艂wiecza. Jednak ju偶 w 1980 roku liczba uwi臋zionych wynosi艂a oko艂o 500 tysi臋cy, a w roku 2000 鈥 niemal dwa miliony. W 2008 roku w Stanach Zjednoczonych mia艂o si臋 znajdowa膰 blisko 25 procent wi臋藕ni贸w z ca艂ego 艣wiata (chocia偶 ta warto艣膰 mo偶e by膰 nieznacznie zawy偶ona). Obecnie opr贸cz 2,3 miliona osadzonych kolejne 840 tysi臋cy Amerykan贸w przebywa na przedterminowym zwolnieniu, a 3,7 miliona 鈥 na probacji. W sumie ameryka艅ski wymiar sprawiedliwo艣ci kontroluje oko艂o 2 procent populacji.

Dlaczego odsetek uwi臋zionych jest w USA wielokrotnie wy偶szy ni偶 w jakimkolwiek innym pa艅stwie rozwini臋tym? Dlaczego rzekoma kraina wolno艣ci to w istocie kraina krat?

Za jakie grzechy?

W latach 60.聽w Ameryce zacz臋艂y si臋 zwi臋ksza膰 wska藕niki brutalnej przest臋pczo艣ci. Rozrost wi臋ziennictwa m贸g艂 wydawa膰 si臋 odpowiedzi膮 na to zjawisko 鈥 i rzeczywi艣cie w latach 90. liczba brutalnych przest臋pstw (i innych tak偶e) zacz臋艂a szybko spada膰. Jednak wed艂ug bada艅 uczonych z Brennan Center for Justice na Uniwersytecie Nowojorskim wp艂yw coraz ostrzejszej polityki penitencjarnej na ten trend by艂 znikomy. W kolejnym raporcie naukowcy z tej samej instytucji twierdz膮, 偶e ponad p贸艂 miliona osadzonych z d艂ugoterminowymi wyrokami (w wi臋zieniach typu 鈥瀙rison鈥, a nie 鈥瀓ail鈥) mo偶na uwolni膰 鈥 albo przynajmniej z艂agodzi膰 im form臋 odbywania kary 鈥 bez pogarszania og贸lnokrajowych wska藕nik贸w przest臋pczo艣ci. Chodzi tutaj o ludzi skazanych za mniej powa偶ne przest臋pstwa, a tak偶e o tych, kt贸rzy byli inkarcerowani wystarczaj膮co d艂ugo. Przywr贸cenie tym osobom przynajmniej cz臋艣ciowej wolno艣ci mia艂oby by膰 odpowiedzi膮 na 鈥瀗ajwi臋ksz膮 moraln膮 i rasow膮 niesprawiedliwo艣膰 naszych czas贸w鈥, kt贸ra jest jednocze艣nie nonsensem ekonomicznym 鈥 roczny koszt wi臋zienia blisko sze艣ciuset tysi臋cy ludzi oszacowano na 20 miliard贸w dolar贸w.

Przyjrzyjmy si臋 bli偶ej rasowemu wymiarowi tej niesprawiedliwo艣ci. Raport organizacji The Sentencing Project pokazuje, 偶e w 2014 roku w艣r贸d os贸b z d艂u偶szymi wyrokami w wi臋zieniach stanowych Maryland a偶 72 procent by艂o czarnymi Amerykanami (osoby ciemnosk贸re stanowi艂y zarazem tylko 29 procent ludno艣ci tego stanu). R贸wnocze艣nie w stanie Vermont wi臋ziono 1 na 14 doros艂ych czarnych m臋偶czyzn 鈥 po uwzgl臋dnieniu jeszcze zwolnie艅 i probacji okaza艂oby si臋 pewnie, 偶e trudno tam znale藕膰 rodzin臋, w kt贸rej nikt nigdy nie zosta艂 skazany. A kiedy we藕miemy pod uwag臋 udzia艂 ludzi czarnych i bia艂ych w og贸lnej populacji USA, oka偶e si臋, 偶e cz艂onkowie tej pierwszej grupy mieli pi臋ciokrotnie wy偶sz膮 szans臋 uwi臋zienia ni偶 przedstawiciele drugiej.

Dost臋pne dane mo偶na by jeszcze dr臋czy膰 na wiele sposob贸w. Na przyk艂ad wed艂ug oficjalnych statystyk rz膮dowych w wi臋zieniach stanowych i federalnych w 2016 roku prawdopodobie艅stwo osadzenia w przypadku czarnych m臋偶czyzn w wieku 18鈥19 lat by艂o blisko dwunastokrotnie wy偶sze ni偶 u ich bia艂ych r贸wie艣nik贸w. Wa偶niejsze jednak wydaje si臋 pytanie o przyczyny. Tak samo jak w wypadku zabijania ciemnosk贸rych Amerykan贸w przez policj臋, tak i tutaj nie mo偶emy si臋 ograniczy膰 do najprostszego wyt艂umaczenia: 鈥濻臋dziowie s膮 uprzedzeni, wi臋c wydaj膮 niesprawiedliwe wyroki鈥. Jest to jeden z istotnych czynnik贸w, ale w gr臋 wchodz膮 r贸wnie偶 inne. Autorka raportu The Sentencing Project wymienia tu zasady polityki antynarkotykowej oraz strukturalne ograniczenia szans 偶yciowych (zwi膮zane mi臋dzy innymi z 偶yciem w ubogiej okolicy). W pierwszym przypadku zaostrzenie kar 鈥 pozornie takie samo dla wszystkich 鈥 przynios艂o szczeg贸lnie dotkliwe skutki dla czarnych obywateli. Sta艂o si臋 tak mi臋dzy innymi dlatego, 偶e to ich ch臋tniej zatrzymywano i przeszukiwano, przez co bia艂ym posiadaczom narkotyk贸w 艂atwiej by艂o umkn膮膰 przed drako艅skim prawem. Jeszcze w 2015 roku w jednym z rejon贸w Nowego Jorku niemal po艂owa ulicznych zatrzyma艅 dotyczy艂a czarnych mieszka艅c贸w, cho膰 stanowili oni zaledwie 2,3 procent miejscowej populacji. Z kolei zjawisko ograniczonych szans przypomina o tym, jak g艂臋boko nier贸wno艣ci zakorzenione s膮 w ameryka艅skim spo艂ecze艅stwie 鈥 i jak trudno to zmieni膰.

Ale dyskryminacja rasowa 鈥 czy te偶 etniczna 鈥 to nie wszystko. W wersji rozrywkowej o pod艂o偶u niebotycznej liczby wi臋藕ni贸w w USA mo偶na pos艂ucha膰 w programie 鈥濴ast Week Tonight鈥. John Oliver zwraca tam uwag臋 na takie kwestie jak wymuszona surowo艣膰 wybieralnych s臋dzi贸w stanowych, nier贸wny dost臋p do profesjonalnej opieki prawnej albo minimalne progi wyrok贸w za posiadanie narkotyk贸w. M贸wi mi臋dzy innymi o przypadku Weldona Angelosa 鈥 aspiruj膮cego producenta muzycznego i ojca dw贸ch m艂odych syn贸w, kt贸ry zosta艂 skazany na 55 lat wi臋zienia za sprzeda偶 marihuany o 艂膮cznej warto艣ci oko艂o tysi膮ca dolar贸w (absurdalna wysoko艣膰 kary spowodowana by艂a mi臋dzy innymi tym, 偶e podczas transakcji m臋偶czyzna podobno mia艂 przy sobie bro艅). W raportach badawczych wymieniane s膮 te偶 dalsze przyczyny: populistyczna polityka 鈥瀢ojny z przest臋pczo艣ci膮鈥, wykluczanie mo偶liwo艣ci sp臋dzenia cho膰by cz臋艣ci zas膮dzonego okresu poza wi臋zieniem, tworzenie element贸w prawa stanowego za pomoc膮 referend贸w, miejskie procesy dezindustrializacji i suburbanizacji prowadz膮ce do powstawania obszar贸w skoncentrowanej biedy oraz wiele innych zjawisk. Jednym ze skutk贸w jest bardzo d艂ugi czas odbywania kar, odgrywaj膮cy kluczow膮 rol臋 w budowaniu wska藕nika inkarceracji.

O pewnym czynniku, o kt贸rym jeszcze nie by艂o tutaj mowy, chcia艂bym teraz opowiedzie膰 nieco bli偶ej.

Niewol膮ca r臋ka rynku

Od lat 80.w USA znacz膮co wzros艂a rola wi臋ziennictwa prywatnego. Niekt贸re stany w og贸le go nie stosuj膮, ale s膮 i takie, gdzie w 2015 roku udzia艂 osadzonych w niepublicznych plac贸wkach przekracza艂 20, a nawet 40 procent. Sektor prywatny przetrzymywa艂 w贸wczas 艂膮cznie 8 procent wszystkich skazanych na d艂u偶sze wyroki 鈥 to niski odsetek, ale w liczbach bezwzgl臋dnych by艂oby to ponad 120 tysi臋cy ludzi. W dodatku obecny prokurator generalny Jeff Sessions odwo艂a艂 decyzj臋 rz膮du Baracka Obamy o wygaszaniu wsp贸艂pracy z kilkunastoma takimi wi臋zieniami, motywowan膮 raportem wskazuj膮cym na mniejsz膮 liczb臋 narusze艅 bezpiecze艅stwa w instytucjach pa艅stwowych. By膰 mo偶e wi臋c udzia艂 prywatnych plac贸wek w systemie penitencjarnym USA b臋dzie rosn膮膰.

Podobne pomys艂y pojawia艂y si臋 r贸wnie偶 w Polsce, ale nigdy nie by艂y tematem mainstreamowym. W 2001 roku w 鈥濺zeczpospolitej鈥 Janusz Kochanowski 鈥 p贸藕niejszy rzecznik praw obywatelskich 鈥 opublikowa艂 tekst pod tytu艂em 鈥濸rywatne wi臋zienie? Dlaczego nie鈥. W 2006 roku 鈥濶ewsweek鈥 pisa艂, 偶e 鈥瀙rywatne wi臋zienia to same korzy艣ci鈥. W roku 2014 鈥濸uls Biznesu鈥 podawa艂, 偶e budow臋 takich zak艂ad贸w rozwa偶a sp贸艂ka AMG Finanse. Jej prezes m贸wi艂: 鈥瀂ak艂ady penitencjarne s膮 pe艂ne i nie spe艂niaj膮 norm unijnych w zakresie powierzchni celi, a utrzymanie wi臋藕nia kosztuje miesi臋cznie 2,6 tysi膮ca z艂otych. My艣l臋, 偶e mogliby艣my zaproponowa膰 nie tylko ni偶sz膮 cen臋, ale r贸wnie偶 wy偶sz膮 jako艣膰鈥. Plac贸wki mia艂yby powstawa膰 w trybie partnerstwa publiczno-prywatnego. Nie wida膰 jednak, aby te rozwa偶ania przynios艂y jakiekolwiek konkretne efekty.

Czy to dobrze, 偶e nie przynios艂y? Na temat pojedynczych, niesprawdzonych jeszcze instytucji mo偶na by pewnie d艂ugo dyskutowa膰, a pe艂en ogl膮d sprawy wymaga艂by uwzgl臋dnienia r贸wnie偶 innych kraj贸w ni偶 Polska i USA. Ale przynajmniej w Stanach Zjednoczonych, gdzie sprywatyzowano zauwa偶alny 鈥 cho膰 wci膮偶 ma艂y 鈥 wycinek wi臋ziennictwa, wyniki nie s膮 zbyt zach臋caj膮ce. Prowadz膮cej Adams County firmie CoreCivic w latach 1998鈥2010 wytoczono ponad 1200 spraw s膮dowych, a lista zwi膮zanych z ni膮 kontrowersji jest d艂uga: z艂e traktowanie wi臋藕ni贸w, zaniedbywanie ich bezpiecze艅stwa, wsp贸艂udzia艂 w bardzo ostrych dzia艂aniach antynarkotykowych, fa艂szowanie danych dotycz膮cych liczebno艣ci personelu鈥 Ten ostatni przyk艂ad to cz臋艣膰 szerszego problemu z utrudnianiem dost臋pu do informacji, czyli ograniczaniem mo偶liwo艣ci niezale偶nego nadzoru. Do tego bardzo niepokoj膮ce wie艣ci dochodz膮 z prywatnych zak艂ad贸w penitencjarnych dla m艂odzie偶y, gdzie w 2016 roku znajdowa艂o si臋 29 procent wszystkich ameryka艅skich wi臋藕ni贸w z tej grupy wiekowej.

Prywatni w艂a艣ciciele lobbowali na rzecz prawa karnego zwi臋kszaj膮cego liczb臋 skaza艅 (a wi臋c r贸wnie偶 wzmacniaj膮cego popyt na niepa艅stwowe us艂ugi penitencjarne). To niezbyt chwalebny wk艂ad przedsi臋biorstw takich jak CoreCivic w ameryka艅ski system wi臋zienny. Zastanawiaj膮ce s膮 r贸wnie偶 inne relacje mi臋dzy tymi korporacjami a sfer膮 polityki. Jak zauwa偶y艂o 鈥濿ashington Post鈥, jedna z firm wp艂aci艂a setki tysi臋cy dolar贸w na inicjatywy polityczne zwi膮zane z Donaldem Trumpem, a jak donios艂o CNN 鈥 w ci膮gu trzech miesi臋cy od wyboru Trumpa na prezydenta podwoi艂a si臋 warto艣膰 akcji dwu najwi臋kszych przedsi臋biorstw w tej bran偶y.

Obecn膮 rol臋 w ameryka艅skim systemie penitencjarnym prywatne wi臋zienia zawdzi臋czaj膮 nie tylko zat艂oczeniu plac贸wek pa艅stwowych, ale te偶 szerszym procesom kulturowym. Jak pisze Wojciech Zalewski w czasopi艣mie 鈥濪isputatio鈥, u podstaw tej zmiany tkwi niezgoda z dotychczasow膮 wizj膮 monopolu pa艅stwa na spo艂eczn膮 w艂adz臋 karania, a wraz z zak艂adaniem niepublicznych wi臋zie艅 pojawiaj膮 si臋 problemy moralne zwi膮zane z czerpaniem zysku z ograniczania ludzkiej wolno艣ci. Poparcie dla cz臋艣ciowej przynajmniej prywatyzacji systemu penitencjarnego wynika w znacznej mierze z kryzysu pa艅stwa dobrobytu i os艂abienia us艂ug publicznych, a tak偶e z rozprzestrzeniania si臋 logiki rynku na kolejne obszary 偶ycia spo艂ecznego. W tej sytuacji d艂ugo mog艂o wydawa膰 si臋 naturalne, 偶e niepubliczne wi臋zienia b臋d膮 skuteczniejsze i ta艅sze od pa艅stwowych, zw艂aszcza wtedy, gdy te ostatnie s膮 przeludnione.

Teraz ju偶 jednak Zeitgeist troch臋 si臋 zmieni艂. Mamy te偶 wiele empirycznych informacji, kt贸re do pomys艂u prywatnych wi臋zie艅 鈥 zw艂aszcza wprowadzanego na wi臋ksz膮 skal臋 鈥 ka偶膮 podchodzi膰 bardzo ostro偶nie. Tak samo jak do og贸艂u wi臋ziennictwa w USA, g艂臋boko uwik艂anego w nier贸wno艣ci ekonomiczne i rasowe. A skoro te ostatnie odzwierciedlaj膮 struktur臋 ca艂ego ameryka艅skiego spo艂ecze艅stwa, to niech b臋dzie mi wolno na koniec stwierdzi膰: 鈥濧meryka jest wi臋zieniem鈥.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Od ponad 15 lat tworzymy jedyny w Polsce magazyn lewicy katolickiej i budujemy 艣rodowisko zaanga偶owane w walk臋 z podzia艂ami religijnymi, politycznymi i ideologicznymi. Robimy to tylko dzi臋ki Waszemu wsparciu!
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij