Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

Alternatywna edukacja jako 艣cie偶ka emancypacji [Polemika]

Podzielam marzenie o publicznej edukacji, kt贸ra b臋dzie otwarta na wszystkich. Jednak szko艂y s膮 bardzo cz臋sto miejscami pe艂nymi przemocy, wykluczenia i ucisku i nie zmieni si臋 to poprzez stanowcze ograniczenie opcji edukacji poza szko艂膮.
Alternatywna edukacja jako 艣cie偶ka emancypacji [Polemika]
ilustr.: Ania Pruszy艅ska

Artyku艂 Ali Budzy艅skiej i Miszy Tomaszewskiego 鈥濽cieczka z publicznej szko艂y鈥 podj膮艂 fundamentalnie wa偶n膮 kwesti臋 prywatyzacji edukacji. Temat ten porusza mnie od dawna. Najpierw, ju偶 kilkana艣cie lat temu jako studentk臋, kt贸ra zacz臋艂a zarabia膰, udzielaj膮c korepetycji z j臋zyka angielskiego, i ze smutkiem widzia艂a, jak w przypadku wielu uczni贸w i uczennic czas sp臋dzany w szkole i wysi艂ek nie przynosz膮 owoc贸w, za to nazbyt cz臋sto rodz膮 przekonanie, 偶e kto艣 鈥瀗ie ma zdolno艣ci j臋zykowych鈥 albo 鈥瀓est s艂aby z angielskiego鈥 ju偶 w艣r贸d uczni贸w podstaw贸wki. P贸藕niej 鈥 w miar臋 przesuwania si臋 mojego 艣wiatopogl膮du na lewo 鈥 coraz bardziej martwi艂 mnie stan edukacji publicznej i chcia艂am przy艂o偶y膰 r臋k臋 do jego poprawy, zar贸wno jako nauczycielka, jak i matka, spodziewaj膮ca si臋 wys艂a膰 dziecko do pa艅stwowych plac贸wek edukacyjnych.

Chcia艂abym wi臋c poprze膰 tekst otwieraj膮cy debat臋 w ramach projektu Spi臋cie jako g艂os lewicowego Magazynu Kontakt, ale nie mog臋.

鈥濽cieczka鈥 jako spos贸b na ratunek

Nie mog臋, bo 鈥 mimo adekwatnego przedstawienia ogromnego kawa艂ka rzeczywisto艣ci 鈥 brak艂o w nim co najmniej trzech kluczowych kwestii.

Po pierwsze, artyku艂 skupia si臋 na (zgadzam si臋, 偶e dalekich od optymalnych) rozwi膮zaniach problem贸w polskiej edukacji, po jakie si臋gaj膮 uczniowie i ich rodziny, tak jakby to te strategie by艂y sednem problemu, a nie jedynie 艣rodkiem zaradczym. W tek艣cie brak艂o cho膰by kr贸tkiej diagnozy przyczyn tego zjawiska le偶膮cych po stronie samego systemu szkolnego, a nie tylko 鈥 domniemanej 鈥 motywacji rodzin, 鈥瀠ciekaj膮cych鈥 z publicznych szk贸艂.

Po drugie, podzielaj膮c wyra偶one w tek艣cie pragnienie, by szko艂y by艂y miejscem spotkania os贸b z r贸偶nych klas i grup spo艂ecznych, widz臋, 偶e autorzy pomin臋li ca艂kowicie najliczniejsz膮 i najbardziej uzale偶nion膮 od stanu szkolnictwa grup臋, jak膮 s膮 uczniowie. Tekst nie po艣wi臋ca w og贸le uwagi ich 鈥 a nie tylko rodzic贸w 鈥 motywom do szukania alternatyw dla szk贸艂 publicznych.

Po trzecie wreszcie, z perspektywy lewicowej nie mog臋 zaakceptowa膰 ca艂kowitego pomini臋cia w膮tku emancypacyjnego 鈥 ochrony grup nieuprzywilejowanych przed przemoc膮 i uciskiem.

A grup膮 dyskryminowan膮 i wymagaj膮c膮 wsparcia nie s膮 tylko nauczycielki i nauczyciele, ale 鈥 wed艂ug mnie o wiele bardziej, bo maj膮 wielokrotnie mniejsz膮 mo偶liwo艣膰 zmiany swojego losu 鈥 uczennice i uczniowie. Kiedy m贸wimy o odp艂ywie uczni贸w do plac贸wek prywatnych, o edukacji domowej, czy nawet r贸偶nych p艂atnych zaj臋ciach pozalekcyjnych, warto pami臋ta膰, 偶e tylko w cz臋艣ci wypadk贸w jest on motywowany wy艣cigiem szczur贸w czy pragnieniem rodzic贸w, by ich dzieci jak najlepiej wypad艂y w ramach konkursu o miejsca w wysoko plasuj膮cych si臋 w rankingach liceach, albo znalaz艂y w przysz艂o艣ci 艣wietnie p艂atn膮 prac臋. Bardzo cz臋sto przyczyn膮 ucieczki z publicznej (albo w og贸le systemowej) edukacji i szukania innych opcji jest troska o zachowanie lub ratowanie zdrowia w艂asnych dzieci. M贸wi臋 zar贸wno o zdrowiu psychicznym, z kt贸rym jak wiemy jest w艣r贸d polskich dzieci i m艂odzie偶y bardzo krucho, a system ochrony zdrowia nie jest w stanie zapewni膰 im koniecznego wsparcia, jak i fizycznym 鈥 mi臋dzy innymi wadach postawy, chronicznym niewyspaniu, niezdrowym trybie 偶ycia w zwi膮zku z nadmiarem pracy w szkole i zada艅 domowych. Szczeg贸lnie za艣 trudno w szkole dzieciom choruj膮cym psychicznie albo z niepe艂nosprawno艣ciami czy neuror贸偶norodnym: z ADHD, autystycznym, dyslektycznym. Pami臋tajmy, 偶e jest ich o wiele wi臋cej, ni偶 to wynika z diagnoz, na te bowiem mo偶na czeka膰 bardzo d艂ugo i nieraz dopiero po latach okazuje si臋, 偶e ten 鈥瀦dolny, ale leniwy鈥 mia艂 niezdiagnozowane ADHD. Nauczyciele i dyrektorki, cz臋sto nawet z najlepszym podej艣ciem i intencjami, cz臋sto za艂amuj膮 r臋ce, m贸wi膮c, 偶e nie maj膮 mo偶liwo艣ci da膰 im tego, czego by potrzebowa艂y, bo liczne klasy, ma艂o sal, podstawa programowa goni i tym podobne.

Decyzje wbrew za艂o偶eniom

Wielu rodzic贸w, kt贸rych znam, tak偶e ja sama, chcia艂o mie膰 dzieci w przedszkolach i szko艂ach na osiedlu, ko艂o domu, tak, by spotyka艂y w plac贸wkach kole偶anki i koleg贸w z podw贸rka, by艣my zacie艣niali wi臋zy s膮siedzkie, i by spotyka艂y dzieci 鈥 jak postuluj膮 autorzy tekstu 鈥濽cieczka z publicznej szko艂y鈥 鈥 z r贸偶nych grup spo艂ecznych. Pami臋tam takie rozmowy i autentyczne dylematy moralne, czy to w porz膮dku mie膰 lewicowe pogl膮dy i pos艂a膰 dziecko do prywatnej plac贸wki, a mo偶e chocia偶 do spo艂ecznej. Pami臋tam sw贸j smutek, 偶e nie uda艂o mi si臋 (tak, by艂y takie czasy jeszcze kilkana艣cie lat temu) zatrudni膰 w szkole publicznej i mieszane uczucia zwi膮zane z prac膮 w plac贸wce, w kt贸rej prawie wszystkie dzieci pochodzi艂y z bogatych rodzin i kt贸rych rodzice nie ukrywali, 偶e oczekuj膮 lepszych wynik贸w i traktuj膮 szko艂臋 swoich dzieci jako narz臋dzie podtrzymania statusu spo艂ecznego swojej rodziny. Prawie wszystkie 鈥 bo pr贸cz nich by艂y tak偶e dzieci, dla kt贸rych rodzin prywatna plac贸wka by艂a kolosalnym wydatkiem, na kt贸ry decydowano si臋 z nadziej膮, 偶e mo偶e tam ich dzieci dostan膮 wi臋cej wsparcia, bo klasa b臋dzie mniejsza, a mniej przeci膮偶eni nauczyciele b臋d膮 realizowa膰 zalecenia orzeczenia o potrzebie kszta艂cenia specjalnego albo po prostu potraktuj膮 ich dzieci z wi臋ksz膮 otwarto艣ci膮 i szacunkiem.

Sama sta艂am si臋 takim rodzicem 鈥 kt贸ry wbrew pocz膮tkowym za艂o偶eniom zabra艂 dziecko z plac贸wki pa艅stwowej. Wierz臋, 偶e mogli艣my trafi膰 lepiej 鈥 na pewno s膮 publiczne przedszkola i szko艂y, w kt贸rych nauczyciele s膮 bardziej empatyczni, potrzeby dzieci lepiej dostrzegane i zaspokajane. Na pewno w wielu szko艂ach prywatnych nauczycielki bywaj膮 bezduszne, a potrzeby dzieci podporz膮dkowywane interesom finansowym albo presti偶owym w艂a艣cicieli szko艂y. Rzecz w tym, 偶e w przypadku tych drugich 艂atwiej jest wybra膰 鈥 nie trzeba zmienia膰 miejsca zamieszkania (czy przynajmniej zameldowania), by trafi膰 do tej fajnej szko艂y publicznej, do kt贸rej chcia艂oby zapisa膰 dzieci 膰wier膰 miasta. Mo偶na te偶 p贸j艣膰 i negocjowa膰 pewne rzeczy ju偶 na starcie i sprawdzi膰, czy podej艣cie dyrekcji jest cho膰 na poziomie deklaracji i intencji zbie偶ne z potrzebami naszego dziecka i warto艣ciami naszej rodziny.

Cz臋sto i takiej szko艂y w pobli偶u nie ma i dla wielu os贸b ratunkiem przed chorob膮 albo zupe艂nym zniech臋ceniem do nauki jest wyj艣cie z systemu szkolnego i r贸偶ne formy edukacji domowej 鈥 czy to realizowanej dos艂ownie w domu, czy w r贸偶nych mniejszych albo wi臋kszych kooperatywach, a od kilku lat tak偶e w ramach niezwykle rosn膮cego na popularno艣ci projektu Szko艂a w Chmurze, kt贸ra (ca艂kowicie bezkosztowo od strony rodziny) organizuje edukacj臋 pozaszkoln膮 ju偶 ponad 10 tysi臋cy dzieci w Polsce. Wymieniam t臋 ostatni膮 z nazwy, cho膰 nie mam z ni膮 nic wsp贸lnego zawodowo ani moje dziecko do niej nie chodzi, bo w艂a艣nie w czasie pracy nad tym tekstem dowiedzia艂am si臋 o zawartych w nowym projekcie zmian w Prawie o艣wiatowym ostrych ograniczeniach funkcjonowania edukacji domowej w Polsce, uderzaj膮cych zw艂aszcza w organizacje skupiaj膮ce si臋 g艂贸wnie na wspieraniu uczni贸w realizuj膮cych obowi膮zek edukacji poza szko艂膮.

Edukacja domowa te偶 si臋 uczy

Moje dziecko nigdy nie by艂o w edukacji domowej, ale 艣wiadomo艣膰 istnienia r贸偶nych przyjaznych rozwi膮za艅, takich jak wspomniana inicjatywa, codziennie podnosi艂a nas na duchu jako opcja na wypadek, gdyby nawet fajna szko艂a, kt贸r膮 mu wybrali艣my, by艂a zbyt trudna przy jego specyficznych trudno艣ciach. Wiedzieli艣my, 偶e s膮 jeszcze jakie艣 opcje, a teraz z trwog膮 obserwujemy pr贸b臋 ich ograniczenia.

Pracowa艂am z dzie膰mi z edukacji domowej, zar贸wno wspieraj膮c je w nauce j臋zyka angielskiego, jak i wsp贸艂tworz膮c ma艂膮 pozasystemow膮 szko艂臋 dla nich. Dobrze zdaj臋 sobie spraw臋 z r贸偶nych kontrowersji w ruchu edukacji domowej i tego, 偶e nie zawsze jest rozwi膮zaniem optymalnym. Jednak偶e, po pierwsze, dla os贸b spoza wielkich o艣rodk贸w jest cz臋sto jedyn膮 alternatyw膮 dla niedostosowanej do potrzeb m艂odych ludzi szko艂y systemowej, a po drugie 鈥 ten ruch rozwija si臋, toczy spory, uczy na w艂asnych i cudzych b艂臋dach i niew膮tpliwie mo偶e wnie艣膰 wiele do dyskusji o potrzebnych wszystkim zmianach w podej艣ciu do uczni贸w i edukacji.

Wspomnia艂am o Szkole w Chmurze tak偶e dlatego, 偶e w艂a艣nie w艣r贸d jej uczennic i uczni贸w mo偶emy zyska膰 wgl膮d w motywacje samych dzieci i m艂odzie偶y, szukaj膮cych dla siebie miejsca poza szko艂膮 publiczn膮. Ju偶 na d艂ugo przed najnowszym zamieszaniem legislacyjnym pojawia艂y si臋 w sieci ich wypowiedzi o warto艣ci takiej formy edukacji w ich 偶yciu, a dzi艣 bardzo 艂atwo znale藕膰 je w mediach spo艂eczno艣ciowych pod hashtagiem #MuremZaChmura 鈥 serdecznie polecam przyjrzenie si臋 temu, jak ta grupa spo艂eczna widzi kwestie zar贸wno edukacji domowej, jak i instytucji, kt贸ra mo偶e zrzesza膰 osoby realizuj膮ce obowi膮zek edukacji poza systemow膮 szko艂膮 we wsp贸lnych inicjatywach spo艂ecznych i edukacyjnych.

Pisz臋 o tym w polemice z artyku艂em Ali Budzy艅skiej i Miszy Tomaszewskiego w艂a艣nie dlatego, 偶e w艣r贸d proponowanych przez nich recept by艂o ograniczenie mo偶liwo艣ci realizacji obowi膮zku edukacji w postaci edukacji domowej. Naprawd臋 rozumiem marzenie o publicznej edukacji, w kt贸rej bior膮 udzia艂 uczennice i uczniowie ze wszystkich grup i klas spo艂ecznych, z rodzin o r贸偶nych pogl膮dach i warto艣ciach, kt贸ra b臋dzie otwarta na wszystkich i w kt贸rej m艂odzi ludzie b臋d膮 uczy膰 si臋 偶ycia w r贸偶norodnym spo艂ecze艅stwie i wsp贸艂pracy z innymi. Popieram to marzenie i ca艂y czas 鈥 mimo 偶e moje dziecko nie chodzi do szko艂y publicznej ani ja w niej nie ucz臋 鈥 jestem ch臋tna wspiera膰 zmiany w tym kierunku. Wiem jednak, 偶e szko艂y s膮 bardzo cz臋sto miejscami pe艂nymi przemocy, wykluczenia i ucisku 鈥 nie tylko z powodu z艂ej woli czy braku zasob贸w pracuj膮cych w nich os贸b 鈥 ale tak偶e z powodu skostnia艂ego i bardzo niedostosowanego do wiedzy o potrzebach cz艂owieka, zr贸wnowa偶onym rozwoju osoby ludzkiej, r贸wnowadze pracy i odpoczynku, dzia艂aniu uk艂adu nerwowego dzieci鈥 Szko艂a taka, jaka jest, nie zmieni si臋 na lepsz膮 poprzez stanowcze ograniczenie opcji edukacji poza szko艂膮.

Uwolnienie od krzywdz膮cego systemu

Argument o tym, 偶e dzieci o 鈥瀞pecjalnych potrzebach edukacyjnych鈥 (to nie jest najszcz臋艣liwszy termin, ale zostawmy to na inn膮 rozmow臋) nie b臋d膮 偶y膰 poza spo艂ecze艅stwem, wydaje mi si臋 zupe艂nie nietrafiony. Nawet realizuj膮c obowi膮zek edukacji we w艂asnym domu, dzieci nie s膮 poza spo艂ecze艅stwem. Spo艂ecze艅stwo jest r贸偶norodne i mo偶emy w jego ramach mie膰 szersze lub w臋偶sze grono, a tak偶e 鈥 jako doro艣li 鈥 wybiera膰 miejsce pracy, spos贸b sp臋dzania czasu wolnego i r贸偶ne grupy, do kt贸rych zechcemy przynale偶e膰, a tak偶e coraz cz臋艣ciej to, jak du偶o i w jakiej formie pracujemy. Dzieci w systemie szkolnym, i te o 鈥瀞pecjalnych鈥, i 鈥瀦wyczajnych鈥 potrzebach maj膮 znacznie mniejsze pole manewru.

Znacznie bli偶sze s膮 mi pozosta艂e propozycje autor贸w artyku艂u. Tak偶e uwa偶am, 偶e szko艂y niepubliczne mog膮 i powinny by膰 miejscem, z kt贸rego do艣wiadcze艅 mog膮 czerpa膰 szko艂y publiczne. Jestem te偶 przekonana, 偶e wszystkim dobrze by zrobi艂o ograniczenie wy艣cigu ranking贸w. Podoba mi si臋 pomys艂 ograniczania selekcji uczni贸w i uczennic przy rekrutacji do szk贸艂 prywatnych i 鈥 cho膰 korepetycje stanowi艂y przez wiele lat moje g艂贸wne 藕r贸d艂o dochodu 鈥 zgadzam si臋, 偶e to szko艂a powinna odpowiada膰 za dodatkowe zaj臋cia dla os贸b potrzebuj膮cych dodatkowego albo innego ni偶 wi臋kszo艣膰 wsparcia.

Kiedy my艣l臋 o lewicowym spojrzeniu na edukacj臋, my艣l臋 r贸wnie偶 o lewicowym spojrzeniu na warunki pracy. Kiedy w jakim艣 zak艂adzie pracy szykuje si臋 strajk, lewica wspiera ruch zwi膮zkowy i prawo do strajku dla wszystkich, ale te偶 pomaga tym konkretnym pracownikom konkretnej firmy, kt贸rzy szukaj膮 lepszych rozwi膮za艅 dla siebie. Nie m贸wimy wtedy, 偶e lepiej zamkn膮膰 im drog臋 strajku, bo zmiany powinny si臋 dokona膰 na poziomie og贸lnokrajowym i dotyczy膰 wszystkich. Owszem 鈥 trzeba pracowa膰 nad coraz lepszymi prawami wszystkich pracownik贸w, ale nigdy nie oznacza to odbierania ju偶 istniej膮cych mo偶liwo艣ci poprawy w艂asnego losu tym, kt贸rzy jej szukaj膮. Tak jak nie pot臋piamy strajk贸w, nie pot臋piajmy te偶 鈥瀠cieczki鈥 od systemu, a raczej 鈥 szukania przyja藕niejszych i bardziej zgodnych z potrzebami rozwojowymi dzieci i m艂odzie偶y, ale tak偶e pracuj膮cych tam doros艂ych, sposob贸w na edukacj臋.

Wbrew temu, co pisz膮 Budzy艅ska i Tomaszewski, motywacj膮 do deregulacji edukacji jest nie tylko聽鈥瀞kupiona na聽wychowawczym monopolu rodzic贸w odmiana konserwatyzmu, czy聽te偶 liberalna wiara, 偶e聽芦konsument wie lepiej禄鈥, ale dla wielu z nas stoi za ni膮 pragnienie wyzwolenia uczennic i uczni贸w z przemocowego i niedostosowanego do ich potrzeb systemu, kt贸ry najmocniej trzyma si臋 w edukacji publicznej. Ten motyw emancypacyjny to tak偶e element lewicowego 艣wiatopogl膮du. Chcia艂abym wierzy膰, 偶e tak偶e my, kt贸rzy uciekamy od systemu, mo偶emy walczy膰 o upowszechnienie i wyr贸wnanie szans na dobr膮 edukacj臋 dla wszystkich, niezale偶nie od zasobno艣ci portfela, miejsca zamieszkania czy edukacyjnej 艣wiadomo艣ci rodzic贸w. Skoro istniej膮 rozwi膮zania, kt贸re 鈥 wci膮偶 niedoskonale, ale nieraz wystarczaj膮co dobrze 鈥 przynosz膮 uwolnienie od krzywdz膮cego systemu cho膰 cz臋艣ci dzieci, nale偶y si臋 skupi膰 na tym, by mog艂y zosta膰 przeniesione do systemu publicznego, a nie by trudniej by艂o z nich skorzysta膰.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste艣my magazynem i 艣rodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, biedzie, o wsp贸艂czesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo艂ecze艅stwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania 鈥 mo偶esz nam w tym pom贸c!
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij