Wesprzyj nas!

magazyn lewicy katolickiej

J─Ödrzejewska, Grabowski: Aktywizm i wypalenie, czyli awers i rewers

Wypalenie jest sygna┼éem, ┼╝e co┼Ť trzeba zmieni─ç. Mo┼╝e pom├│c zauwa┼╝y─ç, jak si─Ö zmieniamy, jak zmienia si─Ö nasze cia┼éo i to, czego potrzebujemy ÔÇô czym innym jest przecie┼╝ aktywizm po dwudziestce, a czym innym po trzydziestce lub p├│┼║niej.
J─Ödrzejewska, Grabowski: Aktywizm i wypalenie, czyli awers i rewers
Ilustr.: Julia Chibowska

O wypaleniu aktywistycznym z Paulin─ů J─Ödrzejewsk─ů i Piotrem Grabowskim rozmawia Maciej Mo┼╝a┼äski. Rozmowa powsta┼éa w ramach patronatu nad projektem Let it Work organizowanym przez Fundacj─Ö Culture Shock.

***

Czym jest aktywizm?

Piotr Grabowski: W odr├│┼╝nieniu od innych zawod├│w zwi─ůzanych z poczuciem misji ÔÇô na przyk┼éad lekarki czy nauczyciela ÔÇô aktywizm to dzia┼éanie na granicy systemu. Wi─ů┼╝e si─Ö z tym pewien sprzeciw, niezgoda. Lekarka czy nauczyciel funkcjonuj─ů w ramach uwarunkowa┼ä systemowych, natomiast aktywizm d─ů┼╝y do tego, by je zmienia─ç. Zajmuj─ů si─Ö tym sformalizowane NGO i ruchy nieformalne.

Paulina J─Ödrzejewska: Osoby aktywistyczne z regu┼éy maj─ů g┼é─Öboko zakorzenione poczucie sensu i wagi swoich dzia┼éa┼ä. Bardzo wa┼╝n─ů warto┼Ťci─ů jest te┼╝ dla nich wolno┼Ť─ç: do ekspresji, do g┼éosu, do swobody wypowiedzi, do decydowania o swoim ciele i ┼╝yciu.

A do czego potrzebujemy aktywizmu?

Piotr Grabowski: Najwa┼╝niejsz─ů i zdecydowanie niedocenian─ů zas┼éug─ů os├│b aktywistycznych jest to, ┼╝e zwykle s─ů forpoczt─ů zmian spo┼éecznych w r├│┼╝nych dziedzinach. Najcz─Ö┼Ťciej jako pierwsze zauwa┼╝aj─ů problemy oraz szybko i precyzyjnie na nie reaguj─ů. We┼║my na przyk┼éad kontekst ukrai┼äski: administracja publiczna d┼éugo nie mog┼éa zebra─ç si─Ö do pracy, a osoby aktywistyczne ju┼╝ od ko┼äca lutego przebywaj─ů na pierwszej linii tych spo┼éecznych front├│w. Gdyby nie ludzie chc─ůcy pomaga─ç, pa┼ästwo nie wytrzyma┼éoby ju┼╝ po kilku dniach przybywania do Polski os├│b uchod┼║czych. Dzia┼éania NGO ÔÇô oddolne ÔÇô s─ů mniej sformalizowane, w szczeg├│lno┼Ťci w por├│wnaniu do organ├│w w┼éadzy pa┼ästwowej, a to wyzwala energi─Ö i daje mo┼╝liwo┼Ť─ç dzia┼éania.

Paulina J─Ödrzejewska: Kolejn─ů zas┼éug─ů podmiot├│w trzeciego sektora jest budzenie ┼Ťwiadomo┼Ťci wok├│┼é grup nieuprzywilejowanych czy wykluczonych. Oko osoby aktywistycznej jest bardziej wyczulone ni┼╝ spojrzenie w┼éadzy czy innych obywateli nie tylko na istnienie takich grup, ale i na kluczowe dla nich problemy.

Gdzie mo┼╝emy zobaczy─ç przyk┼éady takiego budzenia ┼Ťwiadomo┼Ťci?

Piotr Grabowski: Do najbardziej widocznych w przestrzeni publicznej zaliczy┼ébym kampani─Ö spo┼éeczn─ů Niebieskiej Linii ÔÇ×Bo zupa by┼éa za s┼éonaÔÇŁ, kt├│ra prze┼éamywa┼éa tabu dotycz─ůce przemocy domowej. Podobnie by┼éo w przypadku akcji Kampanii Przeciw Homofobii ÔÇ×Niech nas zobacz─ůÔÇŁ, tym razem odnosz─ůcej si─Ö do os├│b LGBT+.

Czy dzia┼éalno┼Ť─ç aktywistyczna jest prac─ů?

Paulina J─Ödrzejewska: To zale┼╝y. Z jednej strony, aktywizm jest oczywi┼Ťcie prac─ů, jest bardzo szczeg├│lnym rodzajem pracy, uprzywilejowanym, powiedzia┼éabym, bo kt├│┼╝ nie chcia┼éby czerpa─ç spe┼énienia i g┼é─Öbokiego sensu ze swojej dzia┼éalno┼Ťci zawodowej. Z drugiej strony, aktywizm jest czym┼Ť wi─Öcej ni┼╝ prac─ů, poniewa┼╝ przekracza jej ramy i nachodzi na inne obszary ┼╝ycia, takie jak przyja┼║nie czy znacz─ůce relacje z innymi lud┼║mi i potrzeby niezwi─ůzane bezpo┼Ťrednio z prac─ů ÔÇô na przyk┼éad przynale┼╝no┼Ťci, wsp├│lnoty, wi─Özi. Staje si─Ö przestrzeni─ů do wyra┼╝anie siebie, zaspokaja potrzeb─Ö autentyczno┼Ťci, autonomii czy zwi─ůzku ze ┼Ťwiatem. W takiej sytuacji mo┼╝e by─ç trudno utrzyma─ç granic─Ö mi─Ödzy ┼╝yciem prywatnym a zawodowym. W ko┼äcu planeta umiera te┼╝ po 17.00.

Jakie problemy najcz─Ö┼Ťciej dotykaj─ů os├│b dzia┼éaj─ůcych w trzecim sektorze?

Paulina J─Ödrzejewska: Z mojego punktu widzenia najwi─Ökszym problemem jest znalezienie r├│wnowagi pomi─Ödzy tym, w co wierzymy ÔÇô sfer─ů idei i spe┼énienia ÔÇô a rzeczywisto┼Ťci─ů, w kt├│rej mamy ochot─Ö wyjecha─ç czasem na wakacje albo nie martwi─ç si─Ö o czynsz za mieszkanie. W dzia┼éaniach aktywistycznych aspekt ekonomiczny, g┼é├│wnie z przyczyn systemowych, schodzi cz─Östo na dalszy plan. Pami─Ötam, ┼╝e kiedy mia┼éam oko┼éo dwudziestu lat, by┼éo dla mnie szcz─Ö┼Ťciem i rado┼Ťci─ů uczestniczy─ç w r├│┼╝nego rodzaju wydarzeniach, funkcjonowa─ç w spo┼éeczno┼Ťci aktywistycznej. Sama perspektywa, ┼╝e mog┼éabym dostawa─ç za to pieni─ůdze, by┼éa wtedy abstrakcyjna. By┼éam jednak i jestem uprzywilejowana ekonomicznie ÔÇô przejawia┼éo si─Ö to chocia┼╝by w postaci mieszkania od rodzic├│w, dzi─Öki czemu nie mia┼éam nad sob─ů ci─ůg┼éego strachu zwi─ůzanego z tym, gdzie b─Öd─Ö mieszka─ç.

Niekt├│rzy proponuj─ů profesjonalizacj─Ö dzia┼éalno┼Ťci w sektorze pozarz─ůdowym.

Piotr Grabowski: Jest wiele os├│b, kt├│re zaczynaj─ů aktywizm jako wolontariusze, na przyk┼éad na studiach. Znacz─ůca cz─Ö┼Ť─ç z nich chce jednak i┼Ť─ç dalej, wej┼Ť─ç w doros┼ée ┼╝ycie i zacz─ů─ç po drodze zarabia─ç. Wi─ů┼╝─ů si─Ö z tym kontrowersje: na ile jest to etyczne? Na ile powinienem wymaga─ç p┼éacenia za czas, kt├│ry po┼Ťwi─Öcam ÔÇô dobrowolnie ÔÇô danej sprawie aktywistycznej?

Paulina J─Ödrzejewska: Trzeba te┼╝ jednak pyta─ç, na ile sami dajemy sobie prawo, ┼╝eby uwzgl─Ödnia─ç aspekt materialny w naszym planowaniu ┼╝ycia. Mo┼╝e nie robimy tego w wystarczaj─ůcym stopniu? Przecie┼╝ nie sam─ů ide─ů cz┼éowiek ┼╝yje. Kiedy┼Ť m├│wi┼éam, ┼╝e ┼╝ywi─Ö si─Ö tylko energi─ů kosmiczn─ů. Zrozumia┼éam jednak szybko, ┼╝e to, niestety, nieprawda.

Piotr Grabowski: Niekt├│re osoby aktywistyczne dzia┼éaj─ů wieczorami, po godzinach swojej pracy zarobkowej. Aktywizm daje im poczucie sensu, ale nie przynosi pieni─Ödzy. Rozdzielenie zaj─Ö─ç zarobkowych i aktywistycznych ma zwi─ůzek z og├│lnospo┼éeczn─ů percepcj─ů dzia┼éalno┼Ťci w trzecim sektorze, kt├│ra traktowana jest cz─Östo jako hobbistyczna, maj─ůca zaspokaja─ç indywidualne potrzeby rozwoju, albo jako charytatywna.

Znakomicie wida─ç to na przyk┼éadzie odpisywania 1 procentu od podatku.

W jaki spos├│b?

Piotr Grabowski: Pierwotnie to rozwi─ůzanie mia┼éo wspiera─ç rozw├│j organizacji trzeciego sektora. Dzisiaj s┼éu┼╝y charytatywnej pomocy indywidualnej na przyk┼éad dla os├│b chorych. To paradoks, poniewa┼╝ czym┼Ť normalnym staje si─Ö wyr─Öczanie pa┼ästwa w jego zupe┼énie podstawowych obowi─ůzkach. Inny przyk┼éad to Wielka Orkiestra ┼Üwi─ůtecznej Pomocy, kt├│ra wyros┼éa przecie┼╝ z przekonania, ┼╝e pa┼ästwo jest bezradne oraz nie wywi─ůzuje si─Ö ze swoich zobowi─ůza┼ä wzgl─Ödem spo┼éecze┼ästwa. Cz─Östo zreszt─ů faktycznie si─Ö nie wywi─ůzuje, a w efekcie organizacje spo┼éeczne nie tylko chc─ů, ale wr─Öcz musz─ů wej┼Ť─ç na dane pole ze swoj─ů pomoc─ů.

Paulina J─Ödrzejewska: Wi─Öc kiedy wchodz─ů, to najcz─Ö┼Ťciej nie maj─ů w co r─ůk w┼éo┼╝y─ç. W Feminotece w trakcie pandemii rozdzwoni┼éy si─Ö telefony, poniewa┼╝ okaza┼éo si─Ö, ┼╝e wraz z zamkni─Öciem ludzi w domach drastycznie wzros┼éa skala przemocy domowej. Tak samo by┼éo z liniami telefonicznymi oferuj─ůcymi pomoc psychologiczn─ů dla dzieci i m┼éodzie┼╝y. W wielu przypadkach ludzie zwracali si─Ö o wsparcie do organizacji pozarz─ůdowych, a nie do pa┼ästwa.

Jak wygl─ůda rzeczywisto┼Ť─ç pracy w trzecim sektorze?

Paulina J─Ödrzejewska:┬áJest ca┼éa masa absurdalnych sytuacji. Raz bra┼éam udzia┼é w ocenianiu wniosk├│w do konkursu organizowanego przez Ministerstwo Cyfryzacji. Wiedzia┼éam oczywi┼Ťcie, ┼╝e to praca wolontariacka, zrobi┼éam to z ciekawo┼Ťci, ┼╝eby zobaczy─ç, jakie s─ů praktyki decydowania o losie publicznych pieni─Ödzy. Na spotkaniu by┼éam jedyn─ů osob─ů z ramienia organizacji pozarz─ůdowych. Ca┼éa reszta ÔÇô oko┼éo dwudziestu os├│b ÔÇô to byli prawnicy i ksi─Ögowe niemaj─ůcy zielonego poj─Öcia o takich wnioskach. Moje zdanie by┼éo dla nich ewidentnie wa┼╝ne, poniewa┼╝ pytania by┼éy kierowane do mnie w pierwszej kolejno┼Ťci, natomiast jako jedyna nie dosta┼éam za uczestnictwo w tych konsultacjach wynagrodzenia. Wygl─ůda┼éo to troch─Ö tak, jakby spo┼éecze┼ästwo obywatelskie zosta┼éo zaproszone do odpowiedzi, ale bez cienia refleksji, ┼╝e jego przedstawicielka r├│wnie┼╝ mog┼éaby otrzyma─ç pieni─ůdze za swoj─ů prac─Ö.

Czy takie rzeczy dziej─ů si─Ö cz─Östo?

Paulina J─Ödrzejewska: Tak, zdecydowanie. Brali┼Ťmy ostatnio udzia┼é w wypracowywaniu rekomendacji dotycz─ůcych dzia┼éania trzeciego sektora, w projekcie Rzecznika Praw Obywatelskich i Uniwersytetu SWPS. Tam r├│wnie┼╝ cz─Ö┼Ť─ç os├│b by┼éa wynagradzana w ramach ich etat├│w, a organizacje pozarz─ůdowe, kt├│re zosta┼éy zaproszone na r├│wnej stopie do om├│wienia skomplikowanych problem├│w, pracowa┼éy pro bono. Na pytanie o kwestie finansowe zn├│w us┼éysza┼éam, ┼╝e nie ma ┼Ťrodk├│w, by zap┼éaci─ç za nasz czas. Ca┼éy proces tworzenia rekomendacji by┼é zaplanowany jako dzia┼éanie ÔÇ×dla ch─ÖtnychÔÇŁ.

Brzmi to tak, jak gdyby praca w trzecim sektorze by┼éa pracy etatowej nier├│wna.

Paulina J─Ödrzejewska: Niestety musz─Ö si─Ö zgodzi─ç. Problem posiadanej w┼éadzy, zwi─ůzanej z ni─ů perspektywy oraz finansowania jest wci─ů┼╝ jeszcze tematem tabu, co jest bardzo korzystne dla systemu i os├│b zajmuj─ůcych w nim wysokie stanowiska. Nie wypada przecie┼╝ m├│wi─ç o pieni─ůdzach, a ju┼╝ zw┼éaszcza nie w spo┼éecze┼ästwie kapitalistycznym!

Jak zmieniało się społeczne postrzeganie aktywizmu?

Piotr Grabowski: Pod rz─ůdami Zjednoczonej Prawicy dobrze widoczne s─ů ruchy sprzeciwu wobec ┼éamania praworz─ůdno┼Ťci, ruchy broni─ůce os├│b LGBT+ czy pomagaj─ůce osobom uchod┼║czym. Za tym wszystkim stoj─ů organizacje pozarz─ůdowe. Wydaje mi si─Ö, dzi─Öki temu w ostatnich latach aktywizm zaczyna by─ç traktowany powa┼╝niej ÔÇô ludzie przekonuj─ů si─Ö na w┼éasnej sk├│rze o tym, ┼╝e dotyka bardzo wa┼╝nych spraw, maj─ůcych bezpo┼Ťrednie prze┼éo┼╝enie na ich ┼╝ycie.

Paulina J─Ödrzejewska: Chyba najlepiej by┼éo to wida─ç przy okazji wyroku Trybuna┼éu Konstytucyjnego, pretekstu do og┼éoszenia zakazu aborcji. To nie jest ju┼╝ tylko kwestia animacji dzia┼éa┼ä lokalnych lub aktywizacji okre┼Ťlonych grup spo┼éecznych, ale kwestia naszych wolno┼Ťci i praw, kt├│re s─ů coraz bardziej ograniczane.

Piotr Grabowski: Przy okazji protest├│w przeciwko zaostrzeniu prawa dotycz─ůcego aborcji, ale te┼╝ rz─ůdowej nagonki homofobicznej trzeba r├│wnie┼╝ powiedzie─ç, ┼╝e cz─Ö┼Ť─ç os├│b aktywistycznych dzia┼éa w oparciu o swoj─ů to┼╝samo┼Ť─ç. Tutaj mo┼╝na wyr├│┼╝ni─ç w┼éa┼Ťnie organizacje feministyczne czy aktywist├│w i aktywistki LGBT+. Dzia┼éaj─ů one na rzecz ochrony lub poszerzenia praw grupy, do kt├│rej same przynale┼╝─ů, co wi─ů┼╝e si─Ö z dodatkowym stresem, w perspektywie oczywi┼Ťcie bardzo wypalaj─ůcym.

Jakie problemy wi─ů┼╝─ů si─Ö z takim dzia┼éaniem?

Piotr Grabowski: Bardzo ┼éatwo w├│wczas o zatarcie si─Ö granicy mi─Ödzy ┼╝yciem prywatnym a aktywizmem. To samo mo┼╝e nast─ůpi─ç, kiedy aktywizm staje si─Ö nasz─ů podstawow─ů prac─ů. Wtedy niemo┼╝liwe jest utrzymanie formu┼éy work-life balance. Nie wiadomo, kiedy pracujemy, a kiedy ┼╝yjemy. Wypalenie zawodowe ma tutaj bardzo ┼╝yzny grunt.

Czym jest wypalenie?

Piotr Grabowski: Najpro┼Ťciej rzecz ujmuj─ůc, nazywamy tak syndrom zwi─ůzany z d┼éugotrwa┼éym stresem w miejscu pracy, kt├│remu to stresowi nie uda┼éo si─Ö skutecznie zaradzi─ç.

Paulina J─Ödrzejewska: Wypalenie zawodowe zosta┼éo wpisane do Mi─Ödzynarodowej Klasyfikacji Chor├│b i Problem├│w Zdrowotnych ICD-11, jako syndrom w┼éa┼Ťnie a nie chorob─Ö, w zwi─ůzku z tym na przyk┼éad nie mo┼╝na na nie bra─ç L-4.

Czym r├│┼╝ni si─Ö wypalenie zawodowe od zm─Öczenia?

Piotr Grabowski: O wypaleniu m├│wi si─Ö wtedy, kiedy zm─Öczenie nie mija, a nawet odpoczynek nie przynosi regeneracji. Zazwyczaj jest to sygna┼é, ┼╝e reakcja stresowa nie mo┼╝e zosta─ç domkni─Öta ÔÇô ┼╝e ca┼éy czas ┼╝yjemy w stresie. Wed┼éug podstawowej definicji wypalenie zawodowe sk┼éada si─Ö z trzech aspekt├│w: to wyczerpanie psychofizyczne, cyniczny stosunek do pracy i os├│b, z kt├│rymi pracujemy, oraz poczucie obni┼╝onej skuteczno┼Ťci w┼éasnych dzia┼éa┼ä.

Paulina J─Ödrzejewska: Christina Maslach ÔÇô pionierka bada┼ä nad wypaleniem zawodowym ÔÇô m├│wi: kiedy jest si─Ö lekarzem i pracuje trzeci dzie┼ä z rz─Ödu, ma┼éo ┼Ťpi─ůc, to p├│┼║niej trzeba wr├│ci─ç do domu, aby odpocz─ů─ç. Pomi─Ödzy fazami dzia┼éa┼ä nie tylko powinna, ale po prostu musi by─ç faza odpoczynku. Pozwala to na domkni─Öcie cyklu reakcji stresowej, zrozumienie, ┼╝e wcze┼Ťniejsze stresory ju┼╝ na nas nie oddzia┼éuj─ů oraz na regeneracj─Ö organizmu. Mo┼╝emy pracowa─ç nawet tydzie┼ä, i to bardzo intensywnie, i wszystko mo┼╝e by─ç z nami dobrze ÔÇô ale tylko wtedy, je┼╝eli p├│┼║niej zaplanujemy odpoczynek.

Piotr Grabowski:┬áI pozwolimy sobie na niego, co dla aktywistek i aktywist├│w wcale nie jest proste.

Paulina J─Ödrzejewska: Jako m┼éodzi i pe┼éni energii ludzie mo┼╝emy nie czu─ç si─Ö zm─Öczeni. Potrafimy unosi─ç si─Ö na fali wsp├│lnoty i pasji, a w konsekwencji nie wyrobi─ç sobie zdrowych nawyk├│w odpoczywania. Efekt? W pewnym momencie zacznie nas to przerasta─ç.

O wypaleniu zawodowym coraz cz─Ö┼Ťciej m├│wi si─Ö w sferze publicznej.

Paulina J─Ödrzejewska: Wa┼╝ne jest, by podkre┼Ťla─ç, ┼╝e przyczyny wypalenia nie s─ů jedynie indywidualne. Bior─ů si─Ö r├│wnie┼╝ z dw├│ch innych porz─ůdk├│w: systemowego i kultury organizacyjnej. Do porz─ůdku systemowego zalicza si─Ö mi─Ödzy innymi tryb, w jakim organizacje dostaj─ů granty. Tutaj cz─Östo wymieniana jest s┼éynna grantoza, trawi─ůca te┼╝ nauk─Ö.

Grantoza?

Paulina J─Ödrzejewska: To pisanie wniosk├│w pod konkursy, kt├│re nie do ko┼äca s─ů sp├│jne z nasz─ů preferowan─ů dzia┼éalno┼Ťci─ů, ale dadz─ů nam dofinansowanie, dzi─Öki kt├│remu b─Ödziemy mogli robi─ç to, na czym naprawd─Ö nam zale┼╝y. Cech─ů grantozy s─ů niejasne kryteria oceniania wniosk├│w, brak informacji zwrotnej w przypadku decyzji o braku dofinansowania, zani┼╝anie koszt├│w personelu administracyjnego by dostosowa─ç si─Ö do zasad konkursu, co utrudnia strategiczne my┼Ťlenie o przysz┼éo┼Ťci organizacji. Konsekwencj─ů grantozy mo┼╝e by─ç konieczno┼Ť─ç realizowania misji organizacji dodatkowo, bez wynagrodzenia. Inny problem ÔÇô wi─Ökszo┼Ť─ç konkurs├│w jest bardzo ograniczona w czasie. Dotacje przyznaje si─Ö zazwyczaj na rok. Je┼╝eli w listopadzie jest og┼éoszenie naboru i zbieranie wniosk├│w, to w lutym nast─Öpnego roku jest rozstrzygni─Öcie. W marcu lub kwietniu zawieramy ewentualn─ů umow─Ö, co oznacza prac─Ö w pe┼énym wymiarze tak naprawd─Ö przez par─Ö miesi─Öcy, w tym wakacje, kiedy nikogo nie ma. Listopad i grudzie┼ä to dla NGO ju┼╝ ko┼äczenie projekt├│w, rozliczanie si─Ö i poszukiwanie nowych ┼║r├│de┼é finansowania.

Cykl ┼╝ycia projektu.

Paulina J─Ödrzejewska: W tej strukturze bardzo trudno jest zapanowa─ç nad istotnymi dla cz┼éowieka kwestiami: nad bezpiecze┼ästwem finansowym, przewidywalno┼Ťci─ů czy stabilizacj─ů. Praca i funkcjonowanie w ramach trzeciego sektora to ┼╝ycie w wiecznym ad hoc. Sam system wi─Öc powoduje, ┼╝e nasz stres ro┼Ťnie i kumuluje si─Ö, a nieprzepracowany mo┼╝e prowadzi─ç do wyczerpania i do wypalenia.

Opr├│cz tego jest aspekt kultury organizacyjnej. Chodzi o to, czy nasza organizacja ma pewien wentyl emocjonalny, s┼éowem ÔÇô czy jest przestrze┼ä na to, ┼╝eby rozmawia─ç o wypaleniu, czy s─ů stosowane narz─Ödzia pomocowe, jak chocia┼╝by superwizje lub spotkania grupowe mierz─ůce poziom dobrostanu w zespole, czy organizuje si─Ö dla zespo┼éu warsztaty informuj─ůce o zjawisku wypalenia zawodowego. Sama wiedza o problemie to ju┼╝ jest po┼éowa sukcesu.

A co z wymiarem indywidualnym?

Paulina J─Ödrzejewska: Tutaj kluczowe jest pytanie o to, jaki mamy stosunek do aktywizmu i pracy aktywistycznej. Obecnie cz┼éowiek ca┼éy czas pracuje ÔÇô m├│wimy tylko, ┼╝e chodzimy do pracy, podczas gdy de facto mieszkamy w niej. Oba te porz─ůdki nak┼éadaj─ů si─Ö na siebie i wchodz─ů ze sob─ů w r├│┼╝ne sprz─Ö┼╝enia. Zacieraj─ů si─Ö granice pomi─Ödzy czasem przeznaczanym na dzia┼éalno┼Ť─ç zawodow─ů a tym, kt├│ry powinni┼Ťmy przeznacza─ç na odpoczynek. Je┼╝eli nie umiemy si─Ö kontrolowa─ç i stawia─ç jasnych granic pomi─Ödzy r├│┼╝nymi sferami naszego ┼╝ycia, mo┼╝emy mie─ç realny problem. Bo nikt inny za nas tego nie zrobi.

Piotr Grabowski: W naszych dzia┼éaniach staramy si─Ö zwraca─ç uwag─Ö na te trzy poziomy i i┼Ť─ç od g├│ry. W koncepcji przeciwdzia┼éania wypaleniu chodzi r├│wnie┼╝ o wypracowywanie rekomendacji systemowych, ┼╝eby odci─ů┼╝y─ç jednostk─Ö, kt├│ra jest ostatnim ogniwem w ┼éa┼äcuchu wypalenia.

Jak w takim razie wygl─ůda poziom systemowy, je┼╝eli chodzi o prac─Ö aktywistyczn─ů w Polsce?

Piotr Grabowski: Ca┼éy rynek pracy w Polsce, co oczywi┼Ťcie wykracza poza sam kontekst NGO, jest bardzo nieciekawy. Chodzi o u┼Ťmieciowienie um├│w ÔÇô co jest akurat bardzo wyra┼║nie obecne w trzecim sektorze ÔÇô ale te┼╝ kwesti─Ö praw pracowniczych czy nier├│wno┼Ťci. W tym kontek┼Ťcie musz─ů si─Ö odnale┼║─ç organizacje, zar├│wno na rynku pracy, jak i na rynku dotacji.

Czy u┼╝ywanie sformu┼éowania ÔÇ×wypalenie zawodoweÔÇŁ nie ukrywa przed nami perspektywy systemowych nadu┼╝y─ç? Zamiast odnosi─ç si─Ö do szerszych patologii, koncentrujemy si─Ö na jednostce i jej emocjach.

Piotr Grabowski: My┼Ťl─Ö, ┼╝e to skomplikowany problem na wielu poziomach, w zwi─ůzku z czym przyklejanie do niego jednej ┼éatki, kiedy w gr─Ö wchodzi kontekst systemowy, zawsze b─Ödzie ma┼éo trafione. Natomiast nie deprecjonowa┼ébym te┼╝ indywidualnego kontekstu, poniewa┼╝ na niego mamy wszyscy najwi─Ökszy wp┼éyw.

Paulina J─Ödrzejewska: Je┼╝eli chodzi o ca┼éy system zale┼╝no┼Ťci, o kt├│rym m├│wimy, postulujemy przede wszystkim zmian─Ö prawa ÔÇô wpisanie do kodeksu pracy ochrony dobrostanu psychicznego wszystkich pracownik├│w, w tym os├│b aktywistycznych. Oznacza to r├│wnie┼╝ na┼éo┼╝enie obowi─ůzku na pracodawc─Ö, kt├│ry powinien zapewni─ç pracownikom warunki sprzyjaj─ůce dobrostanowi psychicznemu oraz go chroni─ůce.

W jaki spos├│b NGO mog─ů wspiera─ç dzia┼éaj─ůce w nich osoby, kt├│rym grozi wypalenie?

Paulina J─Ödrzejewska: Istniej─ů r├│┼╝ne strategie pomocowe: od coachingu i superwizji, przez interwencj─Ö kryzysow─ů czy kursy odporno┼Ťci psychicznej, a┼╝ po grupy wsparcia typu collective care. Wiemy, ┼╝e otwarto┼Ť─ç, empatia i dzielenie si─Ö wyzwaniami z innymi faktycznie pomagaj─ů.

Piotr Grabowski: Staramy si─Ö promowa─ç w naszych dzia┼éaniach pozytywn─ů kultur─Ö pracy, to znaczy tak─ů, ┼╝eby na poziomie dzia┼éalno┼Ťci danej organizacji by┼éa przestrze┼ä na odreagowywanie i wzajemne wspieranie si─Ö. To przeciwdzia┼éa wi─Ökszym kryzysom, czyli r├│wnie┼╝ wypaleniu.

Rzecz w tym, ┼╝e obecnie w sektorze wsparcie p┼éynie g┼é├│wnie od innych organizacji i os├│b aktywistycznych. Z jednej strony bardzo nas to cieszy, natomiast z drugiej pokazuje, ile jest jeszcze do zrobienia. Ale powiem ponownie: organizacje pozarz─ůdowe s─ů forpoczt─ů zmian spo┼éecznych. Mamy nadziej─Ö, ┼╝e instytucje publiczne zaczn─ů przejmowa─ç dobre praktyki wypracowane w trzecim sektorze. Mo┼╝e dojdziemy do tego, ┼╝e wsparcie b─Ödzie oferowane r├│wnie┼╝ przez pa┼ästwo.

A co mo┼╝emy indywidualnie robi─ç na co dzie┼ä, aby skutecznie zaci─ůga─ç sobie samym hamulec?

Piotr Grabowski: Osobi┼Ťcie jestem zwolennikiem sprawiania sobie przyjemno┼Ťci, gdy tylko jest to mo┼╝liwe. Obserwujemy teraz bardzo du┼╝─ů presj─Ö na zdrowy tryb ┼╝ycia (co oczywi┼Ťcie ze wszech miar polecamy), na to, ┼╝eby na przyk┼éad pi─ç tylko wod─Ö, r├│wnocze┼Ťnie by─ç na diecie i trenowa─ç sport. Ale kiedy dooko┼éa dzieje si─Ö tyle, co teraz, staje si─Ö to szczeg├│lnie trudne. Dlatego czasem mo┼╝na sobie odpu┼Ťci─ç, pozwoli─ç na co┼Ť niekoniecznie zdrowego, ale mi┼éego.

Paulina J─Ödrzejewska: Najpierw warto odpowiedzie─ç sobie na pytanie, czy projekt, w kt├│rym uczestniczymy, jest sprintem, czy maratonem. Te dwie formy wymagaj─ů r├│┼╝nego roz┼éo┼╝enia si┼é. A ┼Ťwiadome zarz─ůdzanie swoimi mo┼╝liwo┼Ťciami i zasobami jest kluczowe tak┼╝e by chroni─ç si─Ö przed kultur─ů produktywno┼Ťci i nadu┼╝ywania, w kt├│rej funkcjonujemy. Mo┼╝emy te┼╝ wej┼Ť─ç na stron─Ö burnout-aid.eu i wype┼éni─ç test mierz─ůcy poziom zagro┼╝enia wypaleniem zawodowym. Mamy tam dwie wersje: dla os├│b aktywistycznych oraz dla lider├│w i liderek organizacji pozarz─ůdowych. Opr├│cz wyniku znajdziecie tam kompendium wiedzy i pomys┼é├│w jak przeciwdzia┼éa─ç wypaleniu.

Piotr Grabowski: Powiedzia┼ébym, ┼╝e w NGO mamy problem ze wspomnianym cyklem pracy i odpoczynku. Samo wypalenie zaczyna si─Ö, paradoksalnie, od fazy, kiedy pracujmy lepiej i wydajniej ÔÇô pojawia si─Ö rado┼Ť─ç z tego, ┼╝e co┼Ť si─Ö dzieje. P├│┼║niej przechodzi to w pewien rodzaj frustracji, wynikaj─ůcej st─ůd, ┼╝e wysi┼éki, kt├│re wk┼éadamy, nie przynosz─ů nam spodziewanych efekt├│w. Zaczynamy frustrowa─ç si─Ö i martwi─ç, poniewa┼╝ l─Ök jest silnie zwi─ůzany ze stresem. W dobie medi├│w spo┼éeczno┼Ťciowych oraz bombardowania informacjami o silnym nat─Ö┼╝eniu emocjonalnym ┼éatwo o poczucie przebod┼║cowania. Potem zaczynamy ju┼╝ wali─ç g┼éow─ů w mur, popadamy w apati─Ö lub cynizm. I tu pojawia si─Ö pe┼énoobjawowe wypalenie, po przej┼Ťciu kt├│rego mo┼╝na jednak si─Ö odrodzi─ç (tak zwany efekt feniksa w literaturze przedmiotu).

Dlaczego powinni┼Ťmy si─Ö przejmowa─ç problemem wypalenia w┼Ťr├│d os├│b aktywistycznych?

Paulina J─Ödrzejewska: Wypalenie dotyka wszystkich, mo┼╝e dotkn─ů─ç ka┼╝dy zaw├│d ÔÇô nie jest wi─Öc kwesti─ů wy┼é─ůcznie trzeciego sektora.

Piotr Grabowski: Pokutuj─ů wci─ů┼╝ argumenty neoliberalne, w stylu Leszka Balcerowicza, ┼╝e chodzi tylko o indywidualn─ů przedsi─Öbiorczo┼Ť─ç, o to, aby budowa─ç drogi ÔÇô celem ┼╝ycia maj─ů by─ç trzy samochody na rodzin─Ö, a nie jakie┼Ť wzmacnianie spo┼éecze┼ästwa i wsp├│lnej jako┼Ťci ┼╝ycia. W takiej atmosferze mo┼╝e nam by─ç trudno przebi─ç si─Ö z argumentami o znaczeniu trzeciego sektora i os├│b aktywistycznych. Jednak coraz wi─Öcej ludzi zaczyna widzie─ç, rozumie─ç warto┼Ť─ç tej spo┼éecznej perspektywy.

Paulina J─Ödrzejewska:┬áMam te┼╝ wra┼╝enie, ┼╝e waga dzia┼éalno┼Ťci NGO wzrasta w zwi─ůzku z trudnymi sytuacjami i kryzysami, z jakimi mamy w ostatnich latach do czynienia.

Co jest najgorsze w wypaleniu zawodowym?

Paulina J─Ödrzejewska: Widzia┼éam sporo ludzi wypalonych, sama r├│wnie┼╝ do┼Ťwiadczy┼éam wypalenia i to po prostu bardzo smutny widok. Osoby, kt├│re s─ů pe┼éne pasji, zaanga┼╝owania, ufne i pomys┼éowe, powoli gasn─ů i wypadaj─ů z sektora. Zmieniaj─ů prac─Ö, wyje┼╝d┼╝aj─ů za granic─Ö, rezygnuj─ů z uczestnictwa w ┼╝yciu spo┼éecznym, kt├│remu jeszcze przed chwil─ů tyle dawali.

Piotr Grabowski: Zawsze si─Ö zastanawiam, co by by┼éo, gdyby system by┼é bardziej wspieraj─ůcy. Wyobra┼║my sobie, ┼╝e wypalone osoby aktywistyczne jednak wracaj─ů ÔÇô otrzyma┼éy konkretne wsparcie, mog┼éy si─Ö i zregenerowa─ç wewn─ůtrz systemu. Jaka to b─Ödzie moc!

Paulina J─Ödrzejewska: Dodam te┼╝, ┼╝e je┼Ťli ju┼╝ si─Ö wypalimy, ale potem znowu nabierzemy poczucia sensu, to nie jest tak, ┼╝e jeste┼Ťmy zaszczepieni. Je┼╝eli mamy tendencj─Ö do przekraczania siebie i zarazem do nieradzenia sobie ze stresem, to mo┼╝liwe, ┼╝e b─Ödziemy si─Ö dalej wypala─ç.

Oboje prowadzicie badania na temat wypalenia. Dlaczego tak was zainteresowa┼éo?

Piotr Grabowski: ┬áBo to fascynuj─ůce zjawisko. Ca┼éy czas jest wiele jego niepoznanych twarzy. Wa┼╝na jest r├│wnie┼╝ edukacja i zwi─Ökszanie ┼Ťwiadomo┼Ťci tego, ┼╝e wypalenie istnieje i wyst─Öpuje na du┼╝─ů skal─Ö, co pokazuj─ů mi─Ödzy innymi nasze badania.

Je┼╝eli mia┼ébym co┼Ť doda─ç, to zaproponowa┼ébym taki postulat: je┼Ťli ju┼╝ czujemy, ┼╝e si─Ö wypalamy, to wypalajmy si─Ö ┼Ťwiadomie. ┼Üwiadomo┼Ť─ç i wiedza na temat podstawowych niebezpiecze┼ästw zwi─ůzanych z wypaleniem same s─ů w stanie pom├│c, poniewa┼╝ uwra┼╝liwiaj─ů nas na nasze granice i warunki pracy, w jakich dzia┼éamy.

Paulina J─Ödrzejewska: Wypalenie jest te┼╝ znakiem, ┼╝e co┼Ť trzeba zmieni─ç. Mo┼╝e pom├│c zauwa┼╝y─ç, jak si─Ö zmieniamy, jak si─Ö zmienia nasze cia┼éo i to, czego potrzebujemy ÔÇô czym innym jest przecie┼╝ aktywizm po dwudziestce, a czym innym po trzydziestce lub p├│┼║niej.

Zako┼äczmy pozytywnie. O czym, Waszym zdaniem, jest opowie┼Ť─ç aktywizmu?

Paulina J─Ödrzejewska: Powiedzia┼éabym, ┼╝e aktywizm jest opowie┼Ťci─ů o tym, czym w┼éa┼Ťciwie jest nasze ┼╝ycie ÔÇô co jest w nim wa┼╝nego, na co zwracamy uwag─Ö i jaki ┼Ťlad chcemy po sobie pozostawi─ç.

Piotr Grabowski:┬áAktywizm jest te┼╝ o empatii, o wsp├│┼éodczuwaniu z innymi i o g┼é─Öbokim poczuciu wsp├│lnotowo┼Ťci. O tym, ┼╝e jeste┼Ťmy cz─Ö┼Ťci─ů czego┼Ť wi─Ökszego, jakiej┼Ť wi─Ökszej wsp├│lnoty, na kt├│rej nam zale┼╝y i o kt├│r─ů chcemy dba─ç.

Paulina J─Ödrzejewska: Jest te┼╝ o nadziei. M├│wi, ┼╝e sprawczo┼Ť─ç mamy zawsze w sobie, ┼╝e je┼╝eli b─Ödziemy dzia┼éa─ç, mo┼╝emy co┼Ť zmieni─ç w ┼Ťwiecie i ┼╝yciu. M├│wi, ┼╝e nasze ┼╝ycie ma g┼é─Öbszy sens na poziomie wsp├│lnotowym. Jest r├│wnie┼╝ bardzo mocno zwi─ůzany z wiar─ů ÔÇô w siebie, w cz┼éowieka, we wsp├│lne dzia┼éanie.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś