magazyn lewicy katolickiej

ÔÇ×AidaÔÇŁ ÔÇô film, kt├│ry nie pozwoli ┼Ťwiatu zapomnie─ç

Film ÔÇ×Quo vadis, AidaÔÇŁ jest pr├│b─ů pokazania tego, co wydarzy┼éo si─Ö w Srebrenicy, a tak┼╝e jednoczesnym wyrazem niezgody na k┼éamstwa, manipulacje i obecn─ů w dyskursie politycznym negacj─Ö ludob├│jstwa.
ÔÇ×AidaÔÇŁ ÔÇô film, kt├│ry nie pozwoli ┼Ťwiatu zapomnie─ç
ilustr.: DEBLOKADA

Tegoroczna oscarowa noc w Bo┼Ťni by┼éa wyj─ůtkowo gor─ůca i przypomina┼éa troch─Ö t─Ö sprzed dok┼éadnie 20 lat, kiedy to z┼éot─ů statuetk─Ö otrzyma┼é Bo┼Ťniak Danis Tanovi─ç za film ÔÇ×Ziemia niczyjaÔÇŁ. Lokalne media, krytycy i zwykli widzowie z zapartym tchem czekali na og┼éoszenie wynik├│w w kategorii ÔÇ×Najlepszy film mi─ÖdzynarodowyÔÇŁ maj─ůc nadziej─Ö, ┼╝e gloria i chwa┼éa ponownie sp┼éynie na ten niewielki, podzielony etnicznie i pogr─ů┼╝ony w g┼é─Öbokim kryzysie politycznym kraj, a ┼Ťwiat wreszcie pochyli si─Ö z nale┼╝yt─ů uwag─ů nad jedn─ů z najpotworniejszych, najbardziej cynicznych, i co dla wielu Bo┼Ťniak├│w najgorsze ÔÇô wci─ů┼╝ negowanych ÔÇô zbrodni XX wieku, jakim by┼éo ludob├│jstwo w Srebrenicy. Ostatecznie film ÔÇ×Quo vadis, AidaÔÇŁ w re┼╝yserii Jasmili ┼Żbani─ç ┬ánie dosta┼é Oscara, ale, o czym ┼Ťwiadczy sama nominacja i szereg innych nagr├│d, raczej nie przejdzie niezauwa┼╝ony. A z pewno┼Ťci─ů nie powinien.

Na Jasmili ┼Żbani─ç ci─ů┼╝y┼éa du┼╝a presja i to nie tylko w oscarow─ů noc, ale ju┼╝ od pierwszego klapsa na planie filmowym, a nawet wcze┼Ťniej: podczas pisania scenariusza i wybierania obsady aktorskiej. Obiektywnie rzecz bior─ůc, projekt nakr─Öcenia filmu o zbrodni budz─ůcej tyle kontrowersji, maj─ůcej tyle interpretacji, kt├│rej wci─ů┼╝ nie wszystkie ofiary doczeka┼éy si─Ö poch├│wku, kt├│rej wszyscy sprawcy nie do ko┼äca zostali odnalezieni i ukarani, a jej ┼Ťwiadkowie wci─ů┼╝ ┼╝yj─ů i walcz─ů o prawd─Ö, wreszcie zbrodni, kt├│ra rozpala do ┼╝ywego emocje w ka┼╝dym zak─ůtku Ba┼ékan├│w, by┼é raczej skazany na pora┼╝k─Ö. W sarajewskim ┼Ťwiatku filmowym i du┼╝o szerzej w─ůtpiono, czy ktokolwiek ud┼║wign─ů┼éby taki temat, a co dopiero uznana, ale jednak wci─ů┼╝ m┼éoda re┼╝yserka.

Kino tak zwanego realizmu faktograficznego oparte na pokazywaniu zdarze┼ä historycznych w uj─Öciu fikcyjnym, podobnie jak wsp├│┼éczesne kino narodowe odnosz─ůce si─Ö do niedawnej, nie do ko┼äca wyja┼Ťnionej, i przede wszystkim nieprzepracowanej w zbiorowej ┼Ťwiadomo┼Ťci przesz┼éo┼Ťci jest, czego chocia┼╝by dobrym przyk┼éadem mo┼╝e by─ç nasz rodzimy film ÔÇ×Smole┼äskÔÇŁ, rzadko kiedy kinem najwy┼╝szych lot├│w. Filmy z tego nurtu zazwyczaj staj─ů si─Ö tub─ů propagandow─ů i pr├│b─ů zaszczepienia ideologicznej interpretacji okre┼Ťlonych zdarze┼ä w pami─Öci narodowej, korzystaj─ůcymi z pomocy ┼Ťrodk├│w masowego przekazu. Zazwyczaj krytycy nie pozostawiaj─ů na takich produkcjach suchej nitki. Jasmila ┼Żbani─ç, zdaje si─Ö, dokona┼éa w zasadzie niemo┼╝liwego, nakr─Öci┼éa film o odwa┼╝nej tematyce korzystaj─ůc z bardzo wsp├│┼éczesnych ÔÇô i r├│wnocze┼Ťnie atrakcyjnych dla wymagaj─ůcego widza ÔÇô ┼Ťrodk├│w, balansuj─ůc tym samym umiej─Ötnie pomi─Ödzy wa┼╝n─ů spo┼éecznie tre┼Ťci─ů a wysok─ů jako┼Ťci─ů artystyczn─ů. W ÔÇ×Quo vadis, AidaÔÇŁ uda┼éo jej si─Ö unikn─ů─ç wszystkich pu┼éapek wsp├│┼éczesnej historiofotii (refleksji o historii za pomoc─ů wizualnych obraz├│w) i stworzy┼éa dzie┼éo wyj─ůtkowo dobre ÔÇô pocz─ůwszy od warstwy faktograficznej pokazanej z dokumentaln─ů skrupulatno┼Ťci─ů i rzetelno┼Ťci─ů, poprzez mistrzowsk─ů gr─Ö aktorsk─ů, oraz uniwersalizm historii g┼é├│wnej bohaterki i jednoczesne zamkni─Öcie w niej los├│w zbiorowych, sko┼äczywszy na pierwszorz─Ödnym monta┼╝u Jaros┼éawa Kami┼äskiego i doskona┼éej kostiumografii autorstwa Ma┼égorzaty Karpiuk. Na marginesie tylko, w ramach ciekawostki, nale┼╝y odnotowa─ç, ┼╝e ÔÇ×Quo vadis, AidaÔÇŁ jest polsk─ů koprodukcj─ů, a opr├│cz wspomnianych tw├│rc├│w, producentk─ů jest ┼éodzianka Ewa Puszczy┼äska, autorem muzyki Antoni Komasa-Mazurkiewicz, a film dosta┼é dofinansowanie z PISF-u.

ÔÇ×Quo vadis, AidaÔÇŁ jest wi─Öc historycznym, spo┼éecznym, politycznie zaanga┼╝owanym oraz dobrze zagranym dramatem z elementami sensacyjnymi, a miejscami nawet politycznym thrillerem. Chocia┼╝ wiemy, ┼╝e ta historia sko┼äczy si─Ö ┼║le, to do ostatniej chwili mamy nadziej─Ö, ┼╝e bohaterka pokona fatum, dlatego te┼╝ film trzyma widza w napi─Öciu do ostatniej minuty.

Tytu┼éowa Aida, przed wojn─ů nauczycielka, jest t┼éumaczk─ů zatrudnion─ů przy holenderskim batalionie ONZ. Akcja dzieje si─Ö g┼é├│wnie na przestrzeni dw├│ch krytycznych letnich dni: 11 i 12 lipca 1995 roku w wojskowej bazie nieopodal miasteczka Srebrenica w ┼Ťrodkowej Bo┼Ťni. O┼Ť czasowa filmu nie jest jednak linearna. Re┼╝yserka pozwala sobie na skoki w przesz┼éo┼Ť─ç ÔÇô w innej, bardziej metaforycznej stylistyce ÔÇô a tak┼╝e dopowiada histori─Ö tego, co spotka┼éo Aid─Ö po wydarzeniach w Srebrenicy. G┼é├│wna akcja dzieje si─Ö jednak w ci─ůgu dw├│ch upalnych lipcowych dni. Widz z niedowierzaniem obserwuje, jak na oczach b┼é─Ökitnych he┼ém├│w tysi─ůce m─Ö┼╝czyzn i ch┼éopc├│w, Boszniak├│w (zwyczajowo nazywanych ÔÇ×bo┼Ťniackimi muzu┼émanamiÔÇŁ, od czego 25 lat po wojnie w Bo┼Ťni nale┼╝a┼éoby ju┼╝ w polskiej publicystyce odej┼Ť─ç), zostaje oddzielonych od kobiet i dzieci i wywiezionych z bezpiecznej strefy autobusami, a nast─Öpnie zamordowanych. Szcz─ůtki ofiar, porozrzucane w przekopywanych grobach masowych, b─Öd─ů identyfikowane przez kolejne ─çwier─ç wieku. Opowie┼Ť─ç jest z jednej strony paradokumentalnym zapisem zdarze┼ä, a z drugiej uniwersaln─ů i symboliczn─ů histori─ů bazuj─ůc─ů na antycznym niemal┼╝e dramacie matki pr├│buj─ůcej za wszelk─ů cen─Ö ocali─ç ┼╝ycie swoich najbli┼╝szych.

Niema obecno┼Ť─ç, wsp├│┼éwina za rze┼║

Srebrenica to w Europie i Polsce nadal kwestia niezbyt dobrze znana. Ju┼╝ samo okre┼Ťlenie tego, co wydarzy┼éo si─Ö tam wydarzy┼éo w 1995 roku bywa kontrowersyjne. Cho─ç zar├│wno z historycznego, jak i prawnego punktu widzenia, nie ma w─ůtpliwo┼Ťci co do tego, ┼╝e by┼éo to ludob├│jstwo, zdarzenie nadal jest przez wi─Ökszo┼Ť─ç Serb├│w, cz─Ö┼Ť─ç mi─Ödzynarodowej opinii publicznej oraz niekt├│rych historyk├│w negowane. O tym, ┼╝e by┼éo to ludob├│jstwo, m├│wi┼é podaj─ůcy si─Ö do honorowej dymisji Tadeusz Mazowiecki, kt├│ry w latach 90. pe┼éni┼é funkcj─Ö specjalnego sprawozdawcy Komisji Praw Cz┼éowieka ONZ. Zdarzenia w Srebrenicy ludob├│jstwem okre┼Ťli┼é te┼╝ Mi─Ödzynarodowy Trybuna┼é Karny dla by┼éej Jugos┼éawii. Niestety autorytety te s─ů nagminnie podwa┼╝ane, a rodziny ofiar nie dost─ůpi┼éy ani moralnego, ani materialnego zado┼Ť─çuczynienia. To, co odr├│┼╝nia (niestety w z┼éym znaczeniu) t─Ö zbrodni─Ö od innych poczynionych w Bo┼Ťni i Hercegowinie, to opr├│cz jej niespotykanej skali, niema i bierna obecno┼Ť─ç wsp├│lnoty mi─Ödzynarodowej, kt├│ra brakiem adekwatnej reakcji w zasadzie pozwoli┼éa na t─Ö rze┼║, co czyni j─ů wsp├│┼éwinn─ů za to co si─Ö sta┼éo. Bezpieczna strefa, w kt├│rej ludzie mieli si─Ö schroni─ç przed nadci─ůgaj─ůcym nieuchronnym z┼éem, sta┼éa si─Ö pierwszym krokiem do ich unicestwienia.

Film ÔÇ×Quo vadis, AidaÔÇŁ jest wi─Öc pr├│b─ů pokazania ┼Ťwiatu tego, co si─Ö w Srebrenicy wydarzy┼éo, i jednoczesnym wyrazem niezgody na k┼éamstwa, manipulacje i obecn─ů w dyskursie politycznym negacj─Ö ludob├│jstwa. Oczywi┼Ťcie naiwnym by┼éoby my┼Ťle─ç, ┼╝e film przekona nieprzekonanych. Ci pewnie nawet go nie obejrz─ů, a nawet je┼Ťli, to i tak podwa┼╝─ů ka┼╝dy jego aspekt. Natomiast imponuj─ůcy festiwalowy sukces ┼Żbani─ç, na kt├│ry sk┼éadaj─ů si─Ö nominacje do Oscara i presti┼╝owej nagrody BAFTA oraz nagrody zdobyte na ┼Ťwiatowych festiwalach mi─Ödzy innymi w Wenecji, Goeteborgu, Jerozolimie, Luksemburgu, Mimi, Rotterdamie czy ÔÇ×Independent Spirit AwardÔÇŁ, ┼Ťwiadcz─ů o tym, ┼╝e historia Srebrenicy dotrze do bardzo szerokiego odbiorcy i przyczyni si─Ö do zmiany ┼Ťwiatowej ┼Ťwiadomo┼Ťci o tym, co si─Ö tam wydarzy┼éo. Ten fakt jest zapewne najbardziej dla negator├│w Srebrenicy uwieraj─ůcy i niewygodny. Recepcja filmu zar├│wno w samej Bo┼Ťni i Hercegowinie, jak i szerzej na Ba┼ékanach, by┼éa entuzjastyczna, cho─ç oczywi┼Ťcie w mainstreamowych nacjonalistycznych ┼Ťrodowiskach wiesza si─Ö na autorce przys┼éowiowe psy, zarzucaj─ůc jej przek┼éamywanie wydarze┼ä i z┼ée intencje wobec Serb├│w.

Aida po dw├│ch stronach barykady

Jednak zamiast oddawa─ç si─Ö oko┼éofilmowym dywagacjom, przyjrzyjmy si─Ö z bliska tytu┼éowej bohaterce. Konstrukcja tej postaci to majstersztyk, na kt├│ry sk┼éada si─Ö scenariusz i doskona┼éa gra aktorska Jasny Djuri─Źi─ç. Aida Selmanagi─ç to posta─ç fikcyjna, cho─ç jej losy bazuj─ů na ┼╝yciorysie Hasana Nuhanovi─çia, kt├│ry by┼é t┼éumaczem w holenderskiej bazie podczas wydarze┼ä lipcowych i kt├│ry, r├│wnie┼╝ bezskutecznie, pr├│bowa┼é ocali─ç cz┼éonk├│w swojej najbli┼╝szej rodziny. Wybieg ┼Żbani─ç, cho─ç pocz─ůtkowo krytykowany, r├│wnie┼╝ przez samego Nuhanovicia, wydaje si─Ö celowy i zasadny ÔÇô za pomoc─ů jednej bohaterki re┼╝yserka skumulowa┼éa losy jednostkowe i zbiorowe, pokazuj─ůc historyczne wydarzenie. Wyb├│r kobiety na bohaterk─Ö otworzy┼é te┼╝ mo┼╝liwo┼Ť─ç poci─ůgni─Öcia fabu┼éy dalej ÔÇô gdyby posta─ç by┼éa m─Ö┼╝czyzn─ů, ci─Ö┼╝ko by┼éoby pokaza─ç los kilku tysi─Öcy kobiet szukaj─ůcych po dzi┼Ť dzie┼ä swoich bliskich.

Zdecydowanym atutem filmu wydaje si─Ö by─ç fakt, ┼╝e Aida jest bohaterk─ů bardzo z┼éo┼╝on─ů, a jej los to metafora oddaj─ůca w pe┼éni tragizm sytuacji, w jakiej znale┼║li si─Ö Boszniacy w czasie wojny. Aida stoi bowiem jednocze┼Ťnie po dw├│ch stronach barykady. Jako ONZ-towska t┼éumaczka ma s┼éu┼╝bow─ů legitymacj─Ö, kt├│ra jest przepustk─ů do ┼Ťwiata ┼╝ywych. Ma┼éy kartonik zawieszony na niebieskiej smyczy jest gwarantem tego, ┼╝e ujdzie z ┼╝yciem. Dobrze wida─ç to w scenie, w kt├│rej pr├│buje wydrukowa─ç przepustki dla swojej rodziny, ale nie udaje jej si─Ö, bo drukarka jest zepsuta, a obs┼éuguj─ůcy j─ů ┼╝o┼énierz po prostu machn─ů┼é na ten fakt r─Ök─ů. ┼╗ycie ludzkie zale┼╝y od niepozornego sprz─Ötu oraz oczywi┼Ťcie dobrej woli mi─Ödzynarodowego ┼╝o┼énierza, kt├│rej w tym przypadku zabrak┼éo. Drukowanie przepustki jest metafor─ů post─Öpowania ONZ wobec sytuacji w bazie w Srebrenicy ÔÇô bierno┼Ťci i braku dobrej woli, kt├│rych konsekwencje to ┼Ťmier─ç ludzi. To zdaje si─Ö sugerowa─ç autorka filmu i nie mo┼╝na odm├│wi─ç jej racji. Ponadto wyb├│r kobiety na g┼é├│wn─ů bohaterk─Ö uwypukli┼é jeszcze jedn─ů ciekaw─ů, bo odwr├│con─ů perspektyw─Ö. Tak jak w przypadku zbrodni w Srebrenicy strefa bezpiecze┼ästwa okaza┼éa si─Ö by─ç najbardziej niebezpiecznym miejscem, tak kobieta-cywil, zazwyczaj ofiara skazana na ewentualny ratunek (b─ůd┼║ zgub─Ö) ze strony uzbrojonych m─Ö┼╝czyzn-┼╝o┼énierzy, ma, przynajmniej teoretycznie, wi─Öksz─ů moc. To ona ratuje syn├│w i m─Ö┼╝a, a nie jest przez nich ratowana. Taki zabieg mo┼╝na odczyta─ç jako uk┼éon w stron─Ö bo┼Ťniackich kobiet, a film, szczeg├│lnie w warstwie p├│┼║niejszych los├│w Aidy, jest swoist─ů terapeutyczn─ů pr├│b─ů zakl─Öcia powojennej rzeczywisto┼Ťci. Cho─ç w prawdziwym ┼╝yciu Matki Srebrenicy nie zazna┼éy sprawiedliwo┼Ťci, w filmie symbolicznie i moralnie Aida wygrywa wracaj─ůc do Srebrenicy, do swojego mieszkania i staj─ůc bez strachu oko w oko z oprawcami. Aida posiada moc sprawcz─ů, kt├│rej kobiety w czasie wojny, r├│wnie┼╝ podczas wydarze┼ä w Srebrenicy, by┼éy niestety pozbawione.

Kolejnym wa┼╝nym aspektem postaci jest przekonuj─ůca kreacja aktorska Jasny Djuri─Źi─ç, kt├│ra wcieli┼éa si─Ö w g┼é├│wn─ů bohaterk─Ö. Skonfrontowana z jednej strony z bezduszn─ů biurokracj─ů holenderskich ┼╝o┼énierzy, z drugiej z okrucie┼ästwem ┼╝o┼énierzy serbskich (cz─Östo jej znajomych, a nawet by┼éych uczni├│w), przyszarza┼éa, zm─Öczona, zdesperowana kobieta w wieku ┼Ťrednim wykazuje si─Ö nadludzk─ů odwag─ů i nieust─Öpliwo┼Ťci─ů. Jej kobieco┼Ť─ç jest szorstka, pozbawiona atut├│w stereotypowo pojmowanej kobieco┼Ťci i w zderzeniu z m─Öskim ┼Ťwiatem w┼éadzy nie ma ┼╝adnych szans. Opr├│cz czysto prywatnej walki o w┼éasn─ů rodzin─Ö, Aida zmaga si─Ö te┼╝ z brzemieniem politycznej odpowiedzialno┼Ťci, kt├│r─ů odczuwa wobec swojej wsp├│lnoty ÔÇô narodowej i lokalnej. W bazie schronili si─Ö przecie┼╝ jej znajomi z miasta, s─ůsiedzi, przyjaciele z pracy. Ka┼╝dy, kto j─ů zna, niemo lub bezpo┼Ťrednio oczekuje od niej pomocy, a ona wiedz─ůc ju┼╝, ┼╝e Srebrenica i holenderska baza wkr├│tce upadn─ů, nie jest w stanie im jej udzieli─ç. Wie, ┼╝e nie uratuje wszystkich, wi─Öc jest skoncentrowana na uratowaniu swojej rodziny. Czy mo┼╝emy si─Ö z tego powodu oburza─ç? Cho─ç oburzeni tymi pr├│bami jednak s─ů holenderscy ┼╝o┼énierze. Jak┼╝e symptomatyczna jest odpowied┼║ holenderskiego dow├│dcy Thomasa Karremansa, kt├│ry t┼éumaczy si─Ö, ┼╝e nie wpu┼Ťci do bazy rodziny Aidy, bo co mia┼éby powiedzie─ç pozosta┼éym ludziom st┼éoczonym pod bram─ů. Trzyma si─Ö zasad, przecie┼╝ wpuszczenie wybranych ÔÇ×by┼éoby niesprawiedliweÔÇŁ. Dla niego dylemat czy ocali─ç troje ludzi, czy wys┼éa─ç na pewn─ů ┼Ťmier─ç ÔÇ×8003ÔÇŁ, jest jasny. Skoro nie mog─Ö (boj─Ö si─Ö? nie chc─Ö? nie op┼éaca mi si─Ö?) uratowa─ç wszystkich, to nie uratuj─Ö nikogo. Aida dramat prze┼╝ywa tak┼╝e na poziomie zawodowym. Jest zobowi─ůzana t┼éumaczy─ç tre┼Ťci, z kt├│rymi si─Ö nie zgadza, oczywiste k┼éamstwa, kt├│rymi karmieni s─ů st┼éoczeni w nieludzkich warunkach ludzie oraz k┼éamstwa wypowiadane przez serbskich dow├│dc├│w w oczy zdezorientowanym i zniesmaczonym ca┼é─ů sytuacj─ů Holendrom. Jasna Djuri─Źi─ç aktorsko odda┼éa niemo┼╝no┼Ť─ç przet┼éumaczenia okrucie┼ästwa i absurdu ├│wczesnej wojny na j─Özyk obcy ÔÇô j─Özyk zachodniej tch├│rzliwej i pe┼énej hipokryzji biurokracji ÔÇô wyj─ůtkowo trafnie i dojmuj─ůco.

Wreszcie dalsze losy Aidy, ju┼╝ powojenne, s─ů dope┼énieniem tej kompleksowej postaci. ┼Üledz─ůc je, zastanawiamy si─Ö, czy decyzja Aidy o powrocie do Srebrenicy po wojnie, p├│j┼Ťciu do w┼éasnego mieszkania zaj─Ötego przez oprawc├│w odpowiedzialnych za ┼Ťmier─ç jej rodziny, wreszcie decyzja o ponownym osiedleniu si─Ö w mie┼Ťcie pe┼énym duch├│w zamordowanych, ich ┼╝yj─ůcych spokojnie oprawc├│w i odwracaj─ůcych wzrok ┼Ťwiadk├│w ludob├│jstwa, a ostatecznie podj─Öcie pracy w lokalnej szkole r├│wnie┼╝ symbolizuje los bo┼Ťniackich kobiet i odzwierciedla ich najcz─Östsze wybory? Raczej nie. Jest to pewna projekcja mo┼╝liwej wersji przysz┼éo┼Ťci, kt├│ra si─Ö nie zrealizowa┼éa i raczej nie zrealizuje ÔÇô sugeruje to te┼╝ sam styl tych scen. Oczywi┼Ťcie s─ů kobiety, kt├│re ostatecznie powr├│ci┼éy do swoich dom├│w, ale czy zajmuj─ů w lokalnej spo┼éeczno┼Ťci swoje stare miejsca? ┬áNiestety nie, ale nie dlatego, ┼╝e nie chc─ů czy nie maj─ů si┼éy. Nie jest to im dane, bo ci, kt├│rzy pope┼énili zbrodnie, rz─ůdz─ů i decyduj─ů na oczyszczonych etnicznie terenach. To strona wsp├│┼éczesnej Bo┼Ťni, o kt├│rej Zach├│d nie lubi my┼Ťle─ç, ale pod wp┼éywem tego filmu mo┼╝e sobie zacz─ů─ç zadawa─ç niewygodne pytania. Aida powr├│ci┼éa do szko┼éy jako nauczycielka, kt├│r─ů by┼éa przed wojn─ů. Czy w rzeczywisto┼Ťci s─ů takie nauczycielki? Czy kto┼Ť, wiedz─ůc o ich przesz┼éo┼Ťci i krzywdach im wyrz─ůdzonych, wpu┼Ťci je mi─Ödzy swoje dzieci? Tego si─Ö nie dowiemy, tak samo jak tego, co czuje Aida patrz─ůca na szkoln─ů akademi─Ö, ta┼äcz─ůce na scenie dzieci, bij─ůcych brawo i ocieraj─ůcych ┼ézy rodzic├│w ÔÇô ludzi, kt├│rzy prowadzili autobusy, ludzi, kt├│rzy strzelali, zakopywali albo ÔÇ×jedynieÔÇŁ odwracali wzrok, s┼éysz─ůc strza┼éy nieopodal swoich dom├│w.

Wielowymiarowy portret zbrodniarzy

Cho─ç film koncentruje si─Ö na g┼é├│wnej bohaterce, to jego atutem s─ů tak┼╝e role drugoplanowe, kt├│re przypadaj─ů postaciom, w przeciwie┼ästwie do fikcyjnej Aidy, historycznym. Cho─ç film stroni od politycznie poprawnego relatywizmu i pokazuje jasno, kto by┼é winny i odpowiedzialny za zbrodni─Ö w Srebrenicy, to nawet negatywni bohaterowie s─ů przedstawieni w nim wielowymiarowo. Bardzo ludzki i tragiczny aspekt, mimo ostatecznie negatywnej oceny, jaka wybrzmiewa z ca┼éo┼Ťci filmu, mo┼╝na zauwa┼╝y─ç w postaci komendanta holenderskiego batalionu Thoma Karremansa. Istnia┼é on w rzeczywisto┼Ťci, a graj─ůcy go Johan Heldenbergh opr├│cz fizycznego podobie┼ästwa, zdo┼éa┼é odtworzy─ç jego gestykulacj─Ö, mimik─Ö i spos├│b bycia.┬á W filmie komendanta Karremansa poznajemy ju┼╝ w pierwszej scenie podczas spotkania z burmistrzem Srebrenicy. Ten informuje go, ┼╝e Wojsko Republiki Serbskiej zaczyna wchodzi─ç ju┼╝ do miasta, a tym samym mieszkaj─ůcy tam Boszniacy s─ů nara┼╝eni na ┼Ťmier─ç. Karremans zapewnia go, ┼╝e Srebrenica jest bezpieczn─ů stref─ů, a Serbowie wiedz─ů, ┼╝e je┼Ťli z┼éami─ů ultimatum, to zostan─ů zaatakowani przez si┼éy mi─Ödzynarodowe. Burmistrz pr├│buje wyja┼Ťni─ç, ┼╝e ultimatum zosta┼éo w┼éa┼Ťnie z┼éamane, a Serbowie nie cofn─ů si─Ö przed niczym. Karremans przyci┼Ťni─Öty do muru przez burmistrza, nie jest w stanie obieca─ç, ┼╝e zagwarantuje im bezpiecze┼ästwo. Komendant stara si─Ö zaalarmowa─ç dow├│dztwo, wydzwania co prawda do siedziby ONZ i swoich prze┼éo┼╝onych, aby powiedzie─ç im, ┼╝e nadchodzi niebezpiecze┼ästwo, ale telefon znacz─ůco milczy. Potem jest ju┼╝ tylko gorzej. Z godziny na godzin─Ö Karremans orientuje si─Ö, ┼╝e w bazie ci─Ö┼╝ko b─Ödzie pomie┼Ťci─ç nap┼éywaj─ůce masy, wi─Öc po wpuszczeniu kilkuset os├│b zamyka j─ů bezpowrotnie. Przeczuwa ju┼╝, ┼╝e Serbowie szykuj─ů rze┼║, cho─ç nie do ko┼äca chce w to wierzy─ç. Mimo oczywistych przes┼éanek oraz bezpo┼Ťrednich b┼éaga┼ä i ostrze┼╝e┼ä Aidy, odsuwa od siebie t─Ö my┼Ťl, nie chce podejmowa─ç ┼╝adnych konkretnych dzia┼éa┼ä, chce zachowa─ç ÔÇ×neutralno┼Ť─çÔÇŁ. Cho─ç: ÔÇ×Czy brak reakcji, nie jest rodzajem reakcji?ÔÇŁ ÔÇô stawia sobie pytanie widz obserwuj─ůc szamotanin─Ö Holendra. Pierwsze sceny ukazuj─ů go jako uczciwego cz┼éowieka, ┼╝o┼énierza staraj─ůcego si─Ö wype┼éni─ç swoje zadanie jak najlepiej. Jednak z biegiem czasu, pod wp┼éywem serbskich nacisk├│w i manipulacji, Karremans staje si─Ö coraz bardziej bezwzgl─Ödnym biurokrat─ů, kt├│ry nie odwa┼╝a si─Ö zareagowa─ç: pozwala na wywiezienie cywili gromadz─ůcych si─Ö pod baz─ů oraz ostatecznie otwiera bram─Ö i wydaje tych, kt├│rzy schronili si─Ö w ┼Ťrodku. W pami─Ö─ç zapada scena, kiedy jeden z m┼éodych holenderskich ┼╝o┼énierzy stoj─ůcy na wej┼Ťciu do bazy, ubrany w kr├│tkie spodenki jasnow┼éosy ch┼éopak, p┼éacze. Nadchodz─ůca katastrofa staje si─Ö oczywista, ale Karrermans nadal powtarza, ┼╝e Serbowie transportuj─ů Boszniak├│w na tereny kontrolowane przez ich Armi─Ö, cho─ç sam raczej nie wierzy w powtarzane przez siebie t─Öpo i coraz bardziej automatycznie s┼éowa. Zach├│d w Srebrenicy zdradzi┼é Bo┼Ťni─Ö, a ona po dzi┼Ť dzie┼ä, r├│wnie┼╝ poprzez dzie┼éo ┼Żbani─ç, pr├│buje o tym przypomina─ç.

Na drugim biegunie mamy posta─ç serbskiego komendanta Ratka Mladicia. Widzimy go podczas cynicznych ÔÇ×negocjacjiÔÇŁ z przedstawicielami cywili Boszniak├│w chroni─ůcych si─Ö w bazie oraz podczas triumfalnego przemarszu przez zdobyt─ů Srebrenic─Ö. Widzimy, jak manipuluje Holendrami, pr├│buj─ůc zachowa─ç pozory profesjonalnej rozmowy. Ka┼╝dy, kto mia┼é okazj─Ö obejrze─ç oryginalne nagrania genera┼éa Mladicia ze Srebrenicy (wojna w Bo┼Ťni by┼éa jednym najlepiej udokumentowanych filmowo konflikt├│w zbrojnych XX wieku), doceni gr─Ö aktorsk─ů Borisa Isakovicia, kt├│ry, mimo i┼╝ nie jest fizycznie podobny do pierwowzoru, z nies┼éychan─ů dok┼éadno┼Ťci─ů odda┼é dykcj─Ö, spos├│b m├│wienia i zachowania Mladicia. Cho─ç filmowy Karremans okre┼Ťla go mianem monstrum, to jednak widz nie widzi tego oblicza bezpo┼Ťrednio. Genera┼é na pierwszy rzut oka jest profesjonalnym ┼╝o┼énierzem, partnerem do rozmowy jak r├│wny z r├│wnym, jednak czasem wypada z tej roli, co wida─ç na przyk┼éad w seksistowskich i pogardliwych komentarzach skierowanych do jednej z kobiet, kt├│ra by┼éa przedstawicielk─ů cywili. Jego but─Ö wida─ç tak┼╝e w stosunku do w┼éasnych ┼╝o┼énierzy. Takich smaczk├│w jest w filmie du┼╝o i cho─ç niezorientowany widz ich nie dostrze┼╝e, to ┼Ťwiadcz─ů o tym, ┼╝e celem ┼Żbani─ç nie by┼éa sztampowa, ÔÇ×edukacyjnaÔÇŁ produkcja na potrzeby Zachodu, w kt├│rej Serb jest uosobieniem wcielonego z┼éa. Z┼éo jest nazwane, ale ma r├│┼╝ne oblicza i odcienie. Dokumentalizm g┼é├│wnej osi czasowej filmu jest szczeg├│┼éowy i nie dotyczy tylko r├│l drugoplanowych, ale te┼╝ scenografii i kostium├│w. Wida─ç, ┼╝e re┼╝yserka postawi┼éa na bardzo rzetelny faktograficzny research, przez co do tej pory nie zosta┼éy wytkni─Öte ┼╝adne ra┼╝─ůce odst─Öpstwa od udokumentowanych zdarze┼ä w Srebrenicy.

Jasmila ┼Żbani─ç, nie ba┼éa si─Ö te┼╝ stworzy─ç portretu zbiorowego zbrodniarzy, cho─ç w powojennej Bo┼Ťni panuje dziwna maniera unikania nazywania sprawc├│w w imi─Ö politycznej poprawno┼Ťci. Maj─ů oni w filmie r├│┼╝ne oblicza: od wspomnianego ju┼╝ genera┼éa Ratka Mladicia poprzez zwyk┼éych anonimowych ludzi ÔÇô ┼╝o┼énierzy gotowych do spe┼énienia ka┼╝dego rozkazu bez mrugni─Öcia okiem (wida─ç to dobrze w szokuj─ůcej scenie rozstrzelania burmistrza) oraz kierowc├│w autobus├│w ÔÇô cywili odwo┼╝─ůcych ofiary na miejsca ka┼║ni, czy ludzi pij─ůcych kaw─Ö na balkonie, podczas gdy w budynku obok dochodzi do masowych egzekucji, na agresywnym, podpitym i chamskim wata┼╝ce Joce ko┼äcz─ůc. Jego rola, zagrana po mistrzowsku przez Emira Had┼żihafizbegovicia, jest kontynuowana w drugiej cz─Ö┼Ťci filmu. To on zamieszkuje po wojnie w mieszkaniu Aidy i to on potem roni ┼ézy wzruszenia podczas szkolnej akademii, a koniec ko┼äc├│w to jego ┼╝ona przekazuje Aidzie, w ukryciu przed m─Ö┼╝em, pami─ůtki rodzinne zastane w zaj─Ötym mieszkaniu.

Quo vadis, Bo┼Ťnia?

Ostatnim, ale bardzo wa┼╝nym, aspektem, kt├│remu warto si─Ö przyjrze─ç, jest t┼éo spo┼éeczne, jakie ┼Żbani─ç kre┼Ťli przez ca┼éy film. Naturalizm i dynamik─Ö uj─Ö─ç zarezerwowa┼éa na wydarzenia dziej─ůce si─Ö w holenderskiej bazie, a do opisywania przesz┼éo┼Ťci i przysz┼éo┼Ťci u┼╝ywa innych ni┼╝ dokumentalne ┼Ťrodk├│w wyrazu. Poprzez szereg retrospekcji z ┼╝ycia Srebrenicy los jej mieszka┼äc├│w staje si─Ö widzowi jeszcze bli┼╝szy i tym bardziej dramatyczny i dojmuj─ůcy. Burmistrza Srebrenicy (kolejna doskona┼éa rola drugoplanowa Ermina Bravo) poznajemy na spotkaniu z komendantem Karremansem, a potem przygl─ůdamy si─Ö jego b┼éyskawicznej ┼Ťmierci poprzez rozstrzelanie podczas pierwszych chwil zaj─Öcia przez serbskie si┼éy miasta. Ale widzimy go te┼╝ w najbardziej poetyckiej scenie filmu, wspomnianej ju┼╝ retrospekcji pewnego przedwojennego sylwestra. Stylistyka przypominaj─ůca teledysk pokazuje nam po kolei postaci pierwszo i drugoplanowe, ich beztrosk─Ö, ale tak naprawd─Ö obrazuje szale┼ästwo, bo takim w obliczu nadchodz─ůcej apokalipsy jak─ů by┼éo ludob├│jstwo, wydaje si─Ö by─ç zwyk┼ée ┼╝ycie ÔÇô bal sylwestrowy i symboliczne, transowe kolo (ba┼éka┼äski ludowy taniec), kt├│re ta┼äcz─ů patrz─ůc martwo w kamer─Ö i prosto w oczy widza bohaterowie filmu, wydaj─ů si─Ö dziwne i szalone w┼éa┼Ťnie. Normalna przesz┼éo┼Ť─ç to majak, zatarte wspomnienie, kt├│re nawet nie wiadomo, czy si─Ö wydarzy┼éo i czy w og├│le wsp├│lne, spokojne ┼╝ycie w przedwojennej Srebrenicy by┼éo prawd─ů.

W podobnej stylistyce ┼Żbani─ç pokazuje egzekucje ÔÇô najbardziej znamienna jest scena, w kt├│rej rodzina pij─ůca w upalny letni dzie┼ä popo┼éudniow─ů kaw─Ö na balkonie, nie reaguje na serie strza┼é├│w z automatycznych karabin├│w oraz krzyki st┼éoczonych w budynku ludzi. Dziej─ůca si─Ö obok tragedia nie wytr─ůca nikogo z r├│wnowagi. Przywodzi to na my┼Ťl karuzel─Ö kr─Öc─ůc─ů si─Ö jakby nigdy nic, zaraz obok mur├│w p┼éon─ůcego getta z Campo di fiori Czes┼éawa Mi┼éosza. Film ┼Żbani─ç tak┼╝e jest pr├│b─ů ÔÇ×buntu, kt├│re wznieci s┼éowo poetyÔÇŁ. Zar├│wno zwyk┼ée ┼╝ycie sprzed wojny, jak i brak reakcji ┼Ťwiadk├│w ÔÇô miejscowych jak i mi─Ödzynarodowych, sugeruj─ů zbiorowe szale┼ästwo, masow─ů hipnoz─Ö nakr─Öcon─ů spiral─ů nienawi┼Ťci, kt├│ra ostatecznie doprowadzi┼éa do tych zdarze┼ä.

Ostatnia, fina┼éowa scena otwiera kolejne pole interpretacyjne. Co my┼Ťli Aida, ju┼╝ po wojnie, b─Öd─ůc w roli nauczycielki w serbskiej szkole w Srebrenicy, patrz─ůc na beztrosko ta┼äcz─ůce dzieci i ich wzruszonych, roze┼Ťmianych rodzic├│w, kt├│rzy tak niedawno cudze dzieci wys┼éali na niechybn─ů ┼Ťmier─ç? Czy tylko czuje ┼╝al za swoimi dzie─çmi i smutek, rozczarowanie, niedowierzanie, ┼╝e tak potoczy┼éo si─Ö jej w┼éasne ┼╝ycie oraz ┼╝ycia tysi─Öcy innych kobiet z Bo┼Ťni, a mo┼╝e jednak w jej oczach migoc─ů pewne niebezpieczne iskierki? W sumie jest to kobieta, kt├│ra nie ma ju┼╝ nic wi─Öcej do stracenia, zdaje si─Ö nam pokazywa─ç ┼Żbani─ç.

Na koniec pochylmy si─Ö jeszcze nad samym tytu┼éem filmu ÔÇô ÔÇ×Quo vadis, AidaÔÇŁ. Przez polskiego dystrybutora ┼éaci┼äski zwrot, nie wiedzie─ç czemu, zosta┼é wyci─Öty, a szkoda, bo tym retorycznym pytaniem re┼╝yserka zwraca si─Ö nie tylko do tytu┼éowej bohaterki. Skoro Aida uosabia losy zbiorowe, to tak naprawd─Ö film zadaje pytanie ÔÇô dok─ůd zmierza ┼Ťwiat, w kt├│rym taka zbrodnia, jak─ů by┼éa Srebrenica, wydarzy┼éa si─Ö naprawd─Ö? Dok─ůd zmierza dzisiejsza Bo┼Ťnia? Dok─ůd zmierzaj─ů ofiary i oprawcy, a dok─ůd niemi ┼Ťwiadkowie tej zbrodni?

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste┼Ťmy magazynem i ┼Ťrodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo┼Ťci spo┼éecznej, biedzie, o wsp├│┼éczesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo┼éecze┼ästwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania ÔÇô mo┼╝esz nam w tym pom├│c!
Wybieram sam/a
Ko┼Ťci├│┼é i lewica si─Ö wykluczaj─ů?
Nie ÔÇô w Kontakcie ┼é─ůczymy lewicow─ů wra┼╝liwo┼Ť─ç z katolick─ů nauk─ů spo┼éeczn─ů.

I u┼╝ywamy plik├│w cookies. Dowiedz si─Ö wi─Öcej: Polityka prywatno┼Ťci. zamknij ├Ś