Internetowy magazyn katolewicy spo艂ecznej. Piszemy o 艣wiecie, czerpi膮c inspiracje z nauki spo艂ecznej Ko艣cio艂a

A mo偶e Kuba, po prostu?

Nie ma jednej Kuby, ka偶da jest na sw贸j spos贸b prawdziwa. Turystyka i to, co si臋 wok贸艂 niej dzieje, nie jest wi臋c jedynie fasad膮, lecz kontekstem, kt贸rego nie spos贸b pomin膮膰, kiedy si臋 o Kubie m贸wi.
A mo偶e Kuba, po prostu?

Prawdziwa Kuba. Pikniki kuba艅skie. Gor膮ce noce w kuba艅skich rytmach. Kanapki kuba艅skie. Blogi po艣wi臋cone Kubie. Spotkania w kawiarniach podr贸偶niczych. Od kilku lat popularno艣膰 wyspy nie maleje, a z ka偶dym kolejnym jej przedstawieniem wi膮偶e si臋 zapowied藕 odkrycia 鈥瀟ej prawdziwej Kuby鈥. 鈥濸rawdziwej Kuby鈥, czyli miejsca ukrytego przed okiem turyst贸w; miejsca, w kt贸rym za fasad膮 urokliwych uliczek kryj膮 si臋 rozpadaj膮ce si臋 kamienice, w kt贸rym ludzie s膮 biedni, ale szcz臋艣liwi, w kt贸rym ka偶dy umie ta艅czy膰 i 艣piewa膰, a na dodatek robi to na ulicy. Pozostaje pytanie: dlaczego mimo tych stara艅 prawdziwa Kuba pozostaje nieodkryta?

Jako antropolodzy jeste艣my z za艂o偶enia ostro偶ni wobec w艂asnych generalizacji, a ka偶dy wyjazd badawczy przynosi nam wi臋cej pyta艅 ni偶 odpowiedzi. Podchodzimy wi臋c zawsze z du偶ym dystansem do kolejnych pr贸b pokazywania tego, jak 鈥瀗aprawd臋鈥 wygl膮da 偶ycie na Kubie. Nie oznacza to, 偶e zale偶y nam na tym, aby w og贸le o niej nie opowiadano, ale raczej 偶eby bardziej krytycznym okiem przyjrze膰 si臋 temu, co zamierza si臋 opowiedzie膰. Wizerunek Kuby w dyskursie publicznym pomija wiele nieoczywistych aspekt贸w tego spo艂ecze艅stwa. Kuba to mnogo艣膰 kontekst贸w i poszukiwanie jej 鈥瀙rawdziwej鈥 wersji wcale nie przybli偶a do zrozumienia, a raczej zaciemnia jej obraz poprzez tworzenie nowych mit贸w i wyobra偶e艅.

Rzekomy dost臋p do 鈥瀙rawdziwej鈥 Kuby przejawia si臋 na r贸偶ne sposoby 鈥 jedni m贸wi膮 o korzystaniu z ta艅szych taks贸wek, inni pokazuj膮 zdj臋cia zniszczonych kamienic i ich mieszka艅c贸w, niekt贸rzy staraj膮 si臋 udowodni膰 za wszelk膮 cen臋, 偶e da si臋 偶y膰 a lo cubano, czyli p艂ac膮c walut膮 鈥瀗ieturystyczn膮鈥 (do tego jeszcze wr贸cimy) i omijaj膮c 鈥瀟urystyczne鈥 miejsca. I cho膰 w wielu przypadkach osoby te nie kieruj膮 si臋 z艂ymi intencjami, to koniec ko艅c贸w obraz kuba艅skiego spo艂ecze艅stwa zostaje w ich relacjach sp艂ycony do wycink贸w, kt贸re nie pozwalaj膮 na zrozumienie z艂o偶onej sytuacji Kuba艅czyk贸w i ich ojczyzny.

Z naszej perspektywy nie ma jednej Kuby, a ka偶da jest na sw贸j spos贸b prawdziwa. Turystyka i to, co si臋 wok贸艂 niej dzieje, nie jest wi臋c wy艂膮cznie fasad膮, za kt贸r膮 kryje si臋 co艣 bardziej realnego, lecz kontekstem, kt贸rego nie spos贸b pomin膮膰, kiedy si臋 o Kubie m贸wi. Turystyka by艂a wszak odpowiedzi膮 na g艂臋boki kryzys gospodarczy kraju z pocz膮tku lat 90. XX wieku, zwi膮zany z upadkiem Zwi膮zku Radzieckiego i zaostrzeniem embarga ze strony Stan贸w Zjednoczonych. Fidel Castro nazwa艂 ten trudny czas 鈥瀘kresem specjalnym鈥, periodo especial. Kuba艅czycy gwa艂townie zubo偶eli, a dost臋p do podstawowych produkt贸w 鈥 w tym tak偶e produkt贸w 偶ywno艣ciowych 鈥 sta艂 si臋 bardzo trudny. 呕eby zaradzi膰 tej sytuacji, rz膮d kuba艅ski zdecydowa艂 si臋 na wykorzystanie turystycznego potencja艂u kraju. Warto podkre艣li膰, 偶e ideologicznie uznano to rozwi膮zanie za mniejsze z艂o, turystyka stanowi艂a bowiem symbol zale偶no艣ci od USA, a wyrzucenie turyst贸w z kraju by艂o traktowane jako jedno ze zwyci臋stw rewolucji 1959 roku.

Wznowienie stosunk贸w dyplomatycznych ze Stanami Zjednoczonymi, og艂oszone 17 grudnia 2014 roku, przynios艂o kolejne zmiany 鈥 ponowne otwarcie ambasad w Hawanie i Waszyngtonie, zniesienie cz臋艣ci ogranicze艅 w podr贸偶ach mi臋dzy obydwoma krajami oraz z艂agodzenie sankcji na przekazy pieni臋偶ne na Kub臋 (wraz z podniesieniem maksymalnej kwoty, jak膮 mo偶na jednorazowo przekaza膰). To zbli偶enie spowodowa艂o r贸wnie偶 szybki rozw贸j turystyki mi臋dzynarodowej (3,9 miliona odwiedzaj膮cych w 2016 roku wobec 3,5 miliona w roku 2015). W ostatnich latach Kuba zdaje si臋 pod膮偶a膰 艣cie偶k膮 liberalizacji, co potwierdzaj膮 takie wydarzenia jak otwarcie Specjalnej Strefy Ekonomicznej w okolicach Hawany czy niedawna propozycja dokonania zmian w konstytucji. Coraz cz臋艣ciej wspomina si臋 r贸wnie偶 o ograniczeniu systemu spo艂ecznych benefit贸w, mi臋dzy innymi o likwidacji ksi膮偶eczek 偶ywno艣ciowych.

Prawdziwa Kuba: wielokulturowa i tolerancyjna

Chocia偶 zgodnie z ideologi膮 rewolucji rasizm聽na Kubie nie istnieje, rzeczywisto艣膰 jest niestety o wiele bardziej skomplikowana. Warto przypomnie膰, 偶e aktywi艣ci, kt贸rzy w latach 1961鈥1962 wyci膮gn臋li na 艣wiat艂o dzienne problem rasizmu, znale藕li si臋 w wi臋zieniu. Osoby czarnosk贸re pod pretekstem braku buena presencia 鈥 czyli 鈥瀙orz膮dnego鈥 wygl膮du, co zgodnie z kuba艅skim prawem mo偶e stanowi膰 podstaw臋 dla odmowy wst臋pu lub zatrudnienia, a cz臋sto de facto przek艂ada si臋 na dyskryminacj臋 os贸b o 鈥瀗iepo偶膮danym鈥 kolorze sk贸ry 鈥 maj膮 du偶e problemy ze znalezieniem zatrudnienia w turystyce. Badania Alejandro de la Fuente, L. Kaifa Roland czy Nadine Fernandez sugeruj膮, 偶e dyskryminacja rasowa na Kubie jest w dalszym ci膮gu wynikiem strukturalnego rasizmu, a nie tylko indywidualnych uprzedze艅. Ponadto statystyki s膮 na Kubie bardzo niedok艂adne (to zjawisko typowe dla Karaib贸w i Ameryki 艁aci艅skiej), poniewa偶 istnieje rozbie偶no艣膰 pomi臋dzy kategoriami rasowymi u偶ytymi w dokumentach oficjalnych a tymi, kt贸re funkcjonuj膮 w 偶yciu codziennym (cztery kategorie statystyczne i ponad dwadzie艣cia u偶ywanych przez Kuba艅czyk贸w w codziennych interakcjach).

W latach 2011鈥2015 prowadzi艂am na Kubie badania etnograficzne nad rumb膮, kt贸rych owocem jest ksi膮偶ka 鈥濸erforming Afro-Cuban heritage: tradition and transformation in the rumba鈥 (Warszawa 2016). Moi rozm贸wcy 鈥 wi臋kszo艣膰 z nich to afro-Kuba艅czycy 鈥 wielokrotnie m贸wili o byciu marginalizowanymi, mi臋dzy innymi przy zatrudnieniu w bran偶y turystycznej, i o wykorzystywaniu rumby przez rz膮d do cel贸w polityczno-wizerunkowych. Jest ona do dzisiaj postrzegana jako una cosa de negros (zaj臋cie dla czarnych, a co za tym idzie, praktyka ludzi o niskiej kulturze 鈥 gente de baja cultura), kojarzona z przesad膮, wulgarno艣ci膮 i agresywno艣ci膮. W艂a艣ciwie nie by艂o rozmowy (z ponad czterdziestu pog艂臋bionych wywiad贸w etnograficznych przeprowadzonych w trakcie pi臋cioletniej obserwacji w terenie), kt贸ra nie dotyczy艂a aspektu rasy i dyskryminacji na tle rasowym. Idealistyczny obraz tolerancyjnej Kuby jest atrakcyjny, ale niestety bardzo daleki od rzeczywisto艣ci i niesprawiedliwy w stosunku do os贸b dyskryminowanych.

Prawdziwa Kuba: kraj czaruj膮cych, uwodzicielskich m臋偶czyzn

Wiele portali turystycznych wymienia Kub臋 jako kraj przyjazny dla samotnych podr贸偶niczek. M臋偶czy藕ni opisywani s膮 jako czaruj膮cy i cho膰 piropos, czyli uliczne zaczepki, s膮 powszechne, to maj膮 nigdy nie przybiera膰 nachalnej, przemocowej formy. Pojawiaj膮 si臋 nawet oferty wyjazd贸w po艂膮czonych z warsztatami, w kt贸rych kobiety poprzez taniec i uliczne interakcje z Kuba艅czykami mog膮 na nowo odkry膰 sw膮 kobieco艣膰 i atrakcyjno艣膰 (na przyk艂ad warsztaty 鈥濼he Power of Sabrosura鈥 organizowane przez Chen Lizra, autork臋 ksi膮偶ek o Kubie, lifestyle coacherk臋 i przewodniczk臋). R贸wnie偶 rz膮d kuba艅ski cz臋sto podkre艣la rol臋 kobiet w rewolucji (co rzecz jasna nie przeszkadza艂o temu, 偶eby zdominowany by艂 on przez m臋偶czyzn). Ich znaczenie zdaje si臋 potwierdza膰 tak偶e liczba oficjalnie dzia艂aj膮cych stowarzysze艅 kobiecych.

Wzgl臋dne bezpiecze艅stwo turystek i istnienie organizacji kobiecych nie neguj膮 jednak g艂臋boko zakorzenionego w spo艂ecze艅stwie kuba艅skim zjawiska machismo: latynoameryka艅skiego kultu m臋sko艣ci, w kt贸rym macho, samiec, ma sprawowa膰 w艂adz臋 nad kobiet膮, kt贸rej miejsce jest w domu. Machismo pozostaje problemem po dzi艣 dzie艅. Bycie macho lub guapo potwierdza m臋sko艣膰. Istnieje bardzo bogata literatura specjalistyczna na temat przemocy wobec kobiet na Kubie, szczeg贸lnie je艣li chodzi o praktyki zwi膮zane ze spo艂eczn膮 kontrol膮 sfery prywatnej po 1959 roku (chodzi g艂贸wnie o dzia艂alno艣膰 Comites de Defensa de la Revoluci贸n 鈥 Komitet贸w Obrony Rewolucji, sprawuj膮cych kontrol臋 nad sprawami dzielnic b膮d藕 miast). Sfera prywatna pe艂na jest przyt艂aczaj膮cych nier贸wno艣ci pomi臋dzy m臋偶czyznami a kobietami. Wykazano, 偶e szczeg贸lnie w przypadkach przemocy domowej wobec kobiet cz艂onkowie Komitet贸w nie czuj膮 si臋 uprawnieni do interwencji. Lokalne powiedzenie entre marido y mujer nadie se debe meter (pomi臋dzy m臋偶a a 偶on臋 nikt nie powinien si臋 wciska膰) jest u偶ywane przez policjant贸w i przedstawicieli CDR w艂a艣nie po to, 偶eby nie musie膰 interweniowa膰. Przypadki przemocy domowej s膮 zamykane w obr臋bie gospodarstwa i traktowane jako osobisty problem poszczeg贸lnych kobiet, kt贸ry nie wynika z panuj膮cych stosunk贸w spo艂ecznych.

Prawdziwa Kuba: szcz臋艣liwe rodziny mieszkaj膮ce w wielopokoleniowych domach

W dzielnicy Habana Centro wed艂ug danych Oficina Nacional de Estadistica, czyli kuba艅skiego odpowiednika G艂贸wnego Urz臋du Statystycznego, g臋sto艣膰 zaludnienia dochodzi do 40 tysi臋cy os贸b na kilometr kwadratowy, w Habana Vieja 鈥 do 20 tysi臋cy. Dla por贸wnania w najg臋艣ciej zaludnionej dzielnicy Warszawy, czyli na Ochocie, na kilometr kwadratowy przypada mniej ni偶 10 tysi臋cy mieszka艅c贸w. W latach 2011鈥2014 prowadzi艂em badania etnograficzne na temat casas particulares (kwater prywatnych wynajmowanych turystom przez Kuba艅czyk贸w) i tworzonej wok贸艂 nich oddolnej infrastruktury opartej na sieciach spo艂ecznych. Wynika z nich, 偶e pobyt wielu pokole艅 w jednym gospodarstwie domowym cz臋sto generuje konflikty i ujawnia nier贸wne relacje: w obliczu braku mieszkania dzieci s膮 silnie uzale偶nione od rodzic贸w. Warto zastanowi膰 si臋 nad tym, jak trudno 偶y膰 w domu, w kt贸rym mieszka tak wiele os贸b naraz i czasem nie ma nawet 艣cian, kt贸re wydziela艂yby pokoje i dawa艂y prywatno艣膰.

G艂贸d mieszka艅 na Kubie jest ogromny, a fakt, 偶e wiele dom贸w jest wynajmowanych turystom, nie przybli偶a do rozwi膮zania problemu. Wiele os贸b 偶yje w tak zwanych solares, czyli dawno porzuconych willach i kamienicach, z kt贸rych ka偶dy nowo przyby艂y zabudowa艂 cz臋艣膰 dla swojej rodziny. Hawana jest ponadto zamieszkana przez wielu wewn臋trznych migrant贸w 鈥 jako 偶e na Kubie nie funkcjonuje swoboda poruszania si臋, a jej naruszenie wi膮偶e si臋 zar贸wno z sankcjami ekonomicznymi, jak i ryzykiem deportacji, wielu z nich podnajmuje pokoje u innych rodzin, zajmuje pustostany lub buduje domy z blachy b膮d藕 kamienia, kt贸re w kraju nazywane s膮 llega y pon (w dos艂ownym t艂umaczeniu: 鈥瀙rzyb膮d藕 i za艂贸偶/zbuduj鈥). Tacy migranci wykluczeni s膮 zar贸wno z dost臋pu do oficjalnego zatrudnienia, jak i z kuba艅skiego systemu benefit贸w, kt贸re by艂yby dla nich dost臋pne wy艂膮cznie w miejscu zameldowania. Musz膮 wi臋c szuka膰 藕r贸d艂a dochodu w szarej strefie, co wci膮偶 jest dla nich bardziej op艂acalne ni偶 pozostawanie w miejscu, z kt贸rego pochodz膮.

Prawdziwa Kuba: spokojne 偶ycie bez internetu

W lecie tego roku byli艣my w ci膮g艂ym kontakcie z Kuba艅czykami, kt贸rzy pytali, co u nas s艂ycha膰, lub prosili o przywiezienie konkretnych produkt贸w zza granicy. A to dlatego, 偶e ETECSA, czyli kuba艅skie przedsi臋biorstwo telekomunikacyjne, testowa艂a internet mobilny i Kuba艅czycy cieszyli si臋 kilkoma dniami darmowego dost臋pu do sieci.

Ostatnie lata przynios艂y du偶e zmiany, je艣li chodzi o infrastruktur臋 internetow膮 na Kubie. Najpierw powsta艂y strefy wi-fi w parkach i na placach, a po wykupieniu karty ka偶dy m贸g艂 po艂膮czy膰 si臋 z sieci膮. Efekty przynosi te偶 partnerstwo publiczno-prywatne z Google i zobowi膮zanie si臋 firmy do powszechnego udost臋pnienia internetu na wyspie. Z ka偶dym dniem dost臋p do 艣wiatowej sieci jest na Kubie 艂atwiejszy. Wcze艣niej tak偶e by艂 mo偶liwy, lecz bardzo drogi 鈥 w ci膮gu ostatnich czterech lat cena spad艂a z o艣miu do jednego dolara za godzin臋.

Wielu turyst贸w idealizuje ten utrudniony dost臋p do internetu, traktuj膮c go jako dodatkow膮 atrakcj臋. Podkre艣laj膮, jak Kuba pozwala im 鈥瀢ypocz膮膰鈥 od 艣wiata, 偶y膰 tu i teraz, nie patrze膰 w ekran. Warto jednak pami臋ta膰, 偶e m贸wimy o kraju, w kt贸rym zdecydowana wi臋kszo艣膰 obywateli ma za granic膮 kogo艣, kto przysy艂a pieni膮dze, co oznacza, 偶e rodziny s膮 rozcz艂onkowane, podzielone. Jest to wi臋c raczej dramat tego spo艂ecze艅stwa 鈥 krewni mog膮 kontaktowa膰 si臋 wy艂膮cznie przez Messengera i inne media internetowe, podczas gdy mo偶liwo艣ci opuszczenia kraju s膮 bardzo ograniczone. Dlatego 鈥炁紋cie tu i teraz鈥 wcale nie by艂o dla Kuba艅czyk贸w sielank膮.

Prawdziwa Kuba: waluta dla turyst贸w, waluta dla Kuba艅czyk贸w

Pytanie o to, czy p艂acili艣my kuba艅skimi pesos (CUP), jest do艣膰 cz臋sto zadawane przez osoby, kt贸re chcia艂yby wyjecha膰 na Kub臋 lub kt贸re by艂y tam przez jaki艣 czas. Od momentu otwarcia si臋 kraju na turystyk臋 w latach 90. na Kubie funkcjonowa艂 podw贸jny obieg waluty 鈥 pocz膮tkowo by艂y to peso kuba艅skie i dolar ameryka艅ski. 呕eby ograniczy膰 liczb臋 dolar贸w w obiegu, rz膮d wprowadzi艂 CUC 鈥 czyli peso wymienialne, kt贸rego warto艣膰 przeliczana jest na dolara. Dzia艂ania te mia艂y chroni膰 Kuba艅czyk贸w przed spadkiem ich si艂y nabywczej w zwi膮zku z pojawieniem si臋 pieni臋dzy od turyst贸w, jednak bardzo szybko zacz臋to m贸wi膰 o tym, 偶e za dolary (lub CUC) da si臋 kupi膰 wszystko, podczas gdy peso kuba艅skie jest bezwarto艣ciowe. Cho膰 regulacje dotycz膮ce podw贸jnej waluty zmienia艂y si臋 na przestrzeni lat, to w ostatnim czasie w ramach wst臋pu do jej ujednolicenia wprowadzono zasad臋, 偶e CUC i CUP (1 CUC = 25 CUP) s膮 ze sob膮 wymienne i akceptowane na terenie ca艂ego kraju jako wa偶ny 艣rodek p艂atno艣ci. Istotno艣膰 tego rozr贸偶nienia podkre艣laj膮 tury艣ci, kt贸rzy w ten spos贸b chc膮 pokaza膰 swoj膮 dog艂臋bn膮 znajomo艣膰 Kuby.

Podw贸jny obieg walutowy to tak偶e jeden z efekt贸w wp艂ywu turystyki na przemiany gospodarki kuba艅skiej i 偶ycie codzienne Kuba艅czyk贸w, kt贸ry przek艂ada si臋 mi臋dzy innymi na pog艂臋biaj膮ce si臋 r贸偶nice spo艂eczne czy nier贸wnomierny dost臋p do d贸br codziennego u偶ytku. To dost臋p do pracy w turystyce, niezale偶nie od tego, czy zgodnej z prawem (praca w hotelach, restauracjach lub prowadzenie w艂asnej dzia艂alno艣ci), czy w ramach niesankcjonowanych przez pa艅stwo form zatrudnienia (g艂贸wnie 艣wiadczenie us艂ug dla turyst贸w 鈥 zaprowadzenie do wolnego domu, przew贸z i tak dalej), determinuje wzgl臋dny dobrobyt. Wykszta艂cenie i praca w zawodach postrzeganych jako elitarne 鈥 jak lekarz czy prawnik 鈥 wi膮偶膮 si臋 z bardzo niskimi zarobkami, przez co wielu Kuba艅czyk贸w porzuca te profesje w艂a艣nie na rzecz pracy w turystyce. Warto pami臋ta膰, 偶e poza turystyk膮 wi臋kszo艣膰 Kuba艅czyk贸w zatrudniona jest w sektorze pa艅stwowym, w kt贸rym pensje od wielu lat ulega艂y niewielkim zmianom i wci膮偶 pozostaj膮 na bardzo niskim poziomie. Wed艂ug danych Oficina Nacional de Estad铆stica 艣rednia pensja w 2017 roku wynios艂a 767 CUP (czyli oko艂o 24 EUR). Dla por贸wnania: jest to dzienny koszt wynajmu pokoju 艣redniej jako艣ci w Hawanie. Jak wykaza艂y wywiady prowadzone z gospodarzami casas particulares, wielu z nich pracowa艂o w zawodach wymagaj膮cych wysokich kwalifikacji, kt贸re jednak porzucili, poniewa偶 nie zapewnia艂y im 艣rodk贸w do 偶ycia.

***

鈥濸rawdziwej Kuby鈥 nie ma. Jest za to kraj tak skomplikowany, 偶e zawsze poznajemy i rozumiemy tylko jaki艣 jego wycinek. Pr贸by obalania mit贸w i odkrywania domniemanej ukrytej prawdy s膮 zrozumia艂e, gdy w publicznym dyskursie wyspa jest prezentowana jako rejon atrakcyjny dzi臋ki swemu romantyzmowi i egzotyce (w tym te偶 pokazywanej w nader jaskrawy spos贸b biedzie), a 偶yj膮cy na niej ludzie sprowadzani s膮 do roli element贸w krajobrazu. Podobne stereotypy dotycz膮 zreszt膮 wielu innych miejsc ch臋tnie odwiedzanych przez turyst贸w. Warto jednak pami臋ta膰 o tym, 偶e to, co chcemy pokaza膰, wa偶niejsze jest od budowania naszego wizerunku jako ekspert贸w od nieznanego oblicza wyspy.

***

Korzystali艣my mi臋dzy innymi z nast臋puj膮cych 藕r贸de艂:
Philip Brenner i in. (red.), 鈥濧 contemporary Cuba reader: the revolution under Ra煤l Castro鈥, Lanham 2015.
Danielle Clealand, 鈥濿hen ideology clashes with reality: racial discrimination and black identity in contemporary Cuba鈥, 鈥濫thnic and Racial Studies鈥 36 (2013), nr 10, s. 1619鈥1636.
Yvonne Daniel, 鈥濺umba: dance and social change in聽contemporary Cuba鈥, Bloomington 1995.
Alejandro de la Fuente, 鈥濺ecreating racism: race and discrimination in Cuba鈥檚 芦special period禄鈥, 鈥濻ocialism and Democracy鈥 15 (2001), nr 1, s. 65鈥91.
Silje Lundgren, 鈥濰eterosexual Havana: ideals and hierarchies of gender and sexuality in contemporary Cuba鈥, Uppsala 2011.
L. Kaifa Roland, 鈥濩uban color in tourism and la lucha: an ethnography of racial meanings鈥, New York 2011.

Potrzebujemy Twojego wsparcia
Jeste艣my magazynem i 艣rodowiskiem lewicy katolickiej. Piszemy o wykluczeniu, sprawiedliwo艣ci spo艂ecznej, biedzie, o wsp贸艂czesnych zjawiskach w kulturze, polityce i spo艂ecze艅stwie. Potrzebujemy stabilnego finansowania 鈥 mo偶esz nam w tym pom贸c!
Wybieram sam/a
Ko艣ci贸艂 i lewica si臋 wykluczaj膮?
Nie 鈥 w Kontakcie 艂膮czymy lewicow膮 wra偶liwo艣膰 z katolick膮 nauk膮 spo艂eczn膮.

I u偶ywamy plik贸w cookies. Dowiedz si臋 wi臋cej: Polityka prywatno艣ci. zamknij