W wielkich muzeach, w tłumach sunących przez sale pełne obrazów, można zaobserwować szczególny typ zwiedzających. Im bliżej znanego dzieła, większego nazwiska, tym jest ich więcej. Robią dziwną rzecz. Czy to możliwe, że nie patrzą na obraz, przed którym stoją? Nie oglądają dzieła sztuki, które przylecieli zobaczyć? Zaplanowali podróż i za nią zapłacili, kupili bilety, zabukowali nocleg, przeczytali porady w internecie, obejrzeli filmy i zdjęcia – i nie popatrzyli na obraz, który przyjechali zobaczyć. Trzymając telefon wyciągnięty przed twarzą, przesuwają się wzdłuż ścian. Oceniają kolejne zdjęcia, nie odrywając wzroku od ekranu. Poprawiają ujęcie. Oceniają, uznają za odpowiednie i idą dalej. Kolejny obraz, raczej nie lepszy niż reprodukcja w albumie, zapełnia kartę pamięci.
Skala ludzkiej mobilności rośnie. W tym roku padnie kolejny rekord – 1,57 miliarda zagranicznych podróży, 2 procent więcej niż w poprzednim roku. W skrajnych przypadkach zwiedzający zadeptują historyczne dziedzictwo, a pod ich naporem znikają społeczności i obumierają kultury.
Wiele problemów zbiega się w przykładzie turystów, którzy pojechali na drugi kraniec świata przede wszystkim po zdjęcie. Po pierwsze mieli taką możliwość. Po drugie, masowa kultura przekonała ich, że powinni zobaczyć akurat to miejsce lub ten obiekt. Po trzecie, wraz z rosnącą łatwością podróżowania zanika jego waga i namysł nad celowością.
Czy jeśli zwiedzamy pobieżnie albo bezmyślnie, to zwiedzamy gorzej? Czy możemy zastanowić się nad tym, jak zwiedzamy, i dojść do wniosku, że nie jedziemy?
Podróż po jedno zdjęcie
Przez ostatnich dwadzieścia lat w podróżach zmieniło się wiele. Nie tylko w kwestii skali, szybkości i dostępności. Podróże coraz mniej są o zwiedzaniu i doświadczaniu, a coraz bardziej o dokumentowaniu pobytu na potrzeby mediów społecznościowych. Staje się walutą społeczną wymienianą się na serduszka pod zdjęciem i samopoczucie. Podróż dzieje się w czasie rzeczywistym i globalnej przestrzeni: jest relacjonowana i przez to przeżywana w lustrze społecznych interakcji: odwiedzone miejsca są na bieżąco recenzowane liczbą reakcji, lajków, komentarzy. Im więcej zdjęć i filmów, tym lepsza podróż, im silniejszy odzew, tym lepszy cel podróży. Co to zmienia? Prawie wszystko. Fontana di Trevi czy Angkor Wat przestają być dziełami sztuki samym w sobie. Staje się miejscem wykorzystanym do opowieści o sobie: cenionym obiektem-tłem na liście miejsc do przedstawienia podróżującego. Wartość dzieł kultury, całych miast, krajów i kultur, przenosi się z płaszczyzny poznawczej na płaszczyznę estetyczną – przykładem światowa moda na Japonię zbudowana przede wszystkim na estetyce. Jeśli celem jest dokumentacja swojej obecności w przestrzeni traktowanej jako forma, a nie treść, to nie trzeba o niej czytać, przyglądać się ani próbować jej zrozumieć. Wystarczy zrobić zdjęcie i udostępnić je w mediach społecznościowych, zrelacjonować swój pobyt. Forma jest przedmiotem, z którym nie wchodzi się w dialog. Treść jest podmiotem, do którego warto wyrobić sobie stosunek. W ten sposób podróż, miejsce i samo przemieszczanie się przestają być celem w sensie poznawczym. Dotrzeć należy szybko i tanio, a następnie skonsumować wybrane atrakcje – posłużyć się narzędziem, dzięki któremu kumulujemy społeczny kapitał, pokazujemy się w pożądanym świetle, mówimy o swoich aspiracjach i społecznej pozycji.
W moim środowisku warszawskich trzydziestolatków, którym raczej nic nie brakuje, dobrze widziany jest wyjazd do Wietnamu, Japonii albo na Sri Lankę – bo Hiszpania, Włochy czy Grecja nie robią już wrażenia. Bułgaria, Turcja albo Egipt nie są modne. Kojarzą się ze zorganizowanymi wycieczkami i wakacjami all inclusive. Choć może nam się tak wydawać, nie ma w tym nic oryginalnego – tę samą hierarchię wyznają rzesze trzydziestolatków na całym świecie, bo gdy dane miejsce robi się modne, to wszędzie. Podróżnicze gusty nie respektują granic. Wykuwają się w tarciach internetowego tłumu, w skomercjalizowanej estetyce platform społecznościowych, na blogach i w sklepach z turystyczną odzieżą.
Zakole rzeki Kolorado w Arizonie nazywane Horseshoe bend to miejsce, o którym paręnaście lat temu mało kto wiedział. Pierwsze zdjęcia, które zaczęły trendować w internecie, przedstawiały majestatyczny widok rzecznego meandra otoczonego pionowymi skalnymi ścianami. Na pierwszym planie – wyciągnięte nogi fotografującej osoby. Od tego momentu wrzucano kolejne zdjęcia – takie same, tylko z innymi nogami – i było ich coraz więcej. Kolejne osoby pragnęły zrobić sobie takie samo zdjęcie w tym samym miejscu. W kilka lat zarośnięte krzakami, trudno dostępne urwisko stało się popularne: lawinowo, wraz z kolejnymi relacjami, rosła liczba turystów zachwyconych widokiem. Przy drodze powstał parking, który stopniowo się powiększał. Nad kanionem postawiono barierki. Zaczęły przyjeżdżać autokary. Liczba odwiedzających osiągnęła w 2018 roku 1 700 000. W osiem lat zwiększyła się o prawie 34 tysiące procent. Teraz, aby zrobić sobie selfie i ustąpić miejsca następnym, odwiedzający stoją w kolejce pod palącym, pustynnym słońcem. W ostatnich latach co najmniej trzy osoby zginęły spadając w trzystumetrową przepaść. Robiły zdjęcia. To case study jednego z wielu miejsc na świecie, które utraciły swoją atrakcyjność z powodu ludzi chcących jej doświadczyć.
Zbawianie przez podróżowanie
Niektórzy turyści wydają się myśleć o swoim podróżowaniu jak o cudownej obustronnej wymianie, w której nie ma przegranych – jedni przywożą swoje pieniądze, drudzy mają pracę i zarobki. Są przekonani nie tylko, że wszyscy czerpią korzyści z tego stanu, ale także, że podróżowanie im się należy.
To podejście do przyjezdnych i ich pieniędzy podzielają także prezydenci miast czy państw, którzy nie zauważają, jak wiele potrafi zmienić masowa turystyka. W Barcelonie, do której przyjeżdża rocznie dziesięć razy więcej turystów niż żyje w niej mieszkańców, od lat dochodzi na tym tle do protestów. Przyczyną jest niezadowolenie ze skali turystyki w ich rodzinnym mieście. Hasłem tych protestów było niewyszukane acz jednoznaczne: „Tourists go home”. Dopiero opór społeczności skłonił do reakcji władze, do tej pory widzące w turystyce przede wszystkim wpływy do miejskiej kasy.
Barcelona i inne miasta zmagające się z zalewem turystów pokazują, że nic nikomu nie należy się tylko dlatego, że raczył wsiąść w samolot. To kulturowa ignorancja oparta na myśleniu pieniądzem – jeśli kupuję, to dominuję. Widziałem na wakacjach taką scenę: Tokio, targ z jedzeniem, przy stoliku grupa Amerykanek na „babskim wypadzie”. Jedna z nich, najedzona i rozochocona alkoholem, wciska napiwek w dłoń kucharza. Nie zajrzała do przewodnika – nie wie, że dawanie napiwków w Japonii jest przyjmowane co najmniej jako nietakt. Na zdezorientowaną i zażenowaną minę kucharza wtyka zwinięty banknot jeszcze głębiej. Jej mina mówi: „Jak daję, to bierz. Mam dziś dobry humor!”.
To syndrom turysty-zbawcy, który różnie się objawia: w dyskusjach powołuje się na powstające miejsca pracy, na wzrost gospodarczy, wpływy z turystyki. Ale to perspektywa krajów wysoko rozwiniętych, w której pieniądz jest bogiem, a PKB świętym. Mało kto, rozmawiając w Europie o turystyce w azjatyckim czy południowoamerykańskim kraju, mówi o zmianach w społeczeństwach, rodzinach, tradycjach, roli pieniądza czy zanikaniu miejscowych kultur. PKB jako wyznacznik wszystkiego nie wszędzie jest wyznawany, tymczasem sprzedaż rodzinnego domu pod hotel, rosnące ceny jedzenia albo rodzice, którzy bez dzieci wyjechali za pracą, na całym świecie są równie czytelną oznaką niepożądanych zmian spowodowanych turystyką.
Ignorancja zmienia politykę
Ten napiwek dawany przez nieuważną Amerykankę ma sporo wspólnego z krajową polityką. W Japonii sektor turystyczne związany z zagranicą gwałtownie rośnie. W zeszłym roku kraj odwiedziły prawie 43 miliony ludzi. Choć rząd Japonii przedstawia otwarcie granic jako ulgę dla spowalniającej gospodarki, nie wszystkich obywateli to przekonuje. Założona w czasie pandemii skrajnie nacjonalistyczna, populistyczna partia Sanseitō zajęła w zeszłym roku trzecie miejsce w wyborach parlamentarnych. Na sztandarach wypisała zmniejszenie liczby przyjezdnych do kraju, także turystów. Oskarża ich o nieodpowiednie zachowanie i brak poszanowania dla panujących w kraju zasad. Ma w tym trochę racji. Władze miasteczka Fujikawaguchiko zmuszone były do ustawienia w przestrzeni miasta ekranu zasłaniającego widok na górę Fuji. Turyści, zainspirowani zdjęciami znalezionymi w internecie, masowo zaczęli przyjeżdżać w to samo miejsce, by odtworzyć identyczne ujęcie. Wchodzili na ulicę, tamowali ruch, śmiecili. Wchodzili na płoty mieszkańców i do ogrodów.
To pokazuje, że turystyka nie jest tylko sprawą regionalną, nie ogranicza się przede wszystkim do kwestii finansowych i gospodarczych. Wpływa na poczucie godności i zadowolenia z życia, kształtuje obraz polityki wewnętrznej kraju.
Bywa też, że ruch turystyczny staje się zakładnikiem polityki między państwami. W zeszłym roku japońska premierka Sanae Takaichi udzieliła konfrontacyjnej publicznej wypowiedzi dotyczącej bezpieczeństwa Tajwanu. Chiński rząd zareagował oburzeniem i wydał ostrzeżenie dla swoich turystów. Ambasada kraju w Japonii stwierdziła, że wypowiedzi te „poważnie szkodzą atmosferze dla przepływu osób” i powodują „znaczące ryzyko dla bezpieczeństwa osobistego i życia chińskich obywateli w Japonii”. Choć zagrożeń dla turystów z Chin nie widać w statystykach, to w wyniku ostrzeżenia liczba turystów z tego kraju przyjeżdżających do Japonii może spaść nawet o 60 procent. A to rzecz nie bez znaczenia – są oni najliczniejszą grupą przyjezdnych odwiedzających kraj kwitnącej wiśni.
Kto ma dosyć masowej turystyki
W maju tego roku obywatele Albanii pokazali, że nie każde podróżowanie im się podoba. Wydarzyło się to niedługo po tym, jak w rezerwacie u ujścia rzeki Vjosa rozciągnięto drut kolczasty i przestano wpuszczać kogokolwiek. Potem na teren wydm i sosnowego lasu wjechały ciężkie maszyny. Na wybrzeżu i pobliskiej wyspie Sazan, nad płytką, błękitna laguną zamieszkiwaną przez około 200 gatunków ptaków, zaplanowano budowę luksusowego hotelu i apartamentów. Część z nich musiałaby powstać na gniazdach 62 zagrożonych gatunków wskazanych w przygotowanej przez Komisję europejską Dyrektywie Ptasiej. Przeszklone salony, białe jachty, piramidalne hotele z błękitnymi basenami. Słowem: inwestycja szacowana na 1,4 miliarda euro.
Założycielem inwestującej w to firmy Atlantic Incubation Partners jest Jared Kushner, zięć Donalda Trumpa, a reklamową twarzą – jego córka Ivanka. O wyspie Sazan, jak opowiadała w podkaście, dowiedziała się dzięki rejsowi jachtem. Miejsce turystycznej wycieczki szybko przekształciło się w obiekt inwestycji. „Popłynęliśmy do wyspy. Boso weszliśmy na samą górę, byliśmy zauroczeni i to wrażenie z nami zostało. W zasadzie tak ją odkryliśmy”. Po „odkryciu” wyspy przez Ivankę poszło już szybko. Rząd Ediego Ramy przyjął ustawę pozwalającą stawiać hotele na obszarach chronionej przyrody, a Jared Kushner pochwalił się wizualizacjami na Instagramie. Dwa lata później ruszyły prace, które zatrzymały dopiero ogólnokrajowe protesty. Pokazuje to, że kwestia niechcianej turystyki leży w tym przypadku blisko poczucia narodowej godności. Honey Kohan z BirdLife International, światowego ciała zrzeszającego organizacje zajmujące się ochroną ptaków, stwierdziła to, co prawdopodobnie wielu protestujących miało na myśli: „To nie jest argument przeciwko turystyce. Ale istnieje różnica pomiędzy turystyką, która działa na rzecz miejsca i turystyką, która to miejsce pożera”.
Co by było, gdyby ta inwestycja powstała? PKB Albanii pewnie drgnęłoby w górę, ale ptaki musiałyby się wynieść albo zginąć, bo ich siedlisko przestałoby istnieć. Czy turyści w hotelowych stołówkach i nad basenami mieliby świadomość ceny, którą za ich relaks i zdjęcia na rajskich plażach poniosło środowisko? Prawdopodobnie nie, luksusowy kurort stałby się po prostu kolejną destynacją w katalogach biur podróży, kolejnym must see na stronach internetowych z tanimi lotami. Ale kosztów tej transformacji nie płaciliby turyści, biura podróży, ani tym bardziej inwestorzy. Płaciłaby ją natura, lokalne społeczności i społeczeństwo kraju. „Skasujcie ten projekt, zostawcie Albanię w spokoju” – napisał jeden z komentujących pod wizualizacjami luksusowego kurortu – „Dajcie jej oddychać. Dajcie jej żyć bez wykorzystywania w każdej kampanii, bez sprzedawania jej za każdy głos, bez dzielenia jej dla stołków. Albania nie potrzebuje więcej hałasu. Ona potrzebuje cichej pracy”.
Przekonać się i nie jechać
Czy możemy zaniechać podróży nieuważnych i szkodliwych? Czy możemy uznać, że w pewne miejsca po prostu nie pojedziemy, że nikt nas tam nie chce, że jesteśmy nieprzygotowani? A może możemy ograniczyć zakres podróży, wyjeżdżać inaczej? Tak, jeśli uda nam się przekonać samych siebie, że są pewne miejsca, w które nie chcemy jechać, że nie każde miejsce powinniśmy odwiedzić – choć wszystko przekonuje nas nie tylko, że możemy, ale też że powinniśmy. Czy możliwość – moda, tanie loty, otwarte granice – równa się powinność?
Problem overtourismu wciąż rośnie – szczególnie że jedna czwarta ruchu turystycznego na całym świecie skupia się w zaledwie pięciu krajach. Połowa – w Europie. Do Francji w 2018 roku przyjechało prawie 90 milionów turystów. Turystyka to zjawisko masowe, ale wciąż pozostaje sumą indywidualnych decyzji. Na tę podróżniczą gorączkę odpowiadają już ruchy, które kładą nacisk na inne podróżowanie – mniej spektakularne i bardziej wyciszone, nastawione na poznawanie, doświadczanie, myślenie. Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze, nestor turystyki zorganizowanej, przeżywa renesans. Kwitną „mikrowyprawy”, slow travel i niespieszne toczenie się kamperami. Wynajem zacisznych, instagramowych noclegów komercjalizują już platformy, ale to i tak pół biedy, dopóki sprzedają rewers agresywnej turystyki.
I to właśnie może być plan na zmianę: podróżowanie ograniczone, samoświadome, z wbudowanymi bezpiecznikami. Chodzenie tam, gdzie nie chodzą inni, szukanie na własną rękę i wybór związanej z tym niepewności. Coraz więcej mówi nam, że możemy co najmniej ograniczyć podróże, a na pewno podjąć nad nimi namysł. Jeśli zawsze ktoś musi być pierwszy, to ten ktoś już zaczął. Wystarczy do niego dołączyć.

